بَمَّت ، نام خانوادگی دوتن از مشاهیر ترک .

١) حیدر . رهبر جنبش استقلال خواهی قفقاز شمالی ، اندیشمند و نویسنده . در ١٣٠٨/١٨٩٠، در ولایت تَمِرخان شورة داغستان زاده شد. در خردسالی پدرش را از دست داد و تحت حمایت مادرش بزرگ شد. نخست علوم اسلامی و عربی را فراگرفت و سپس به تحصیلات عالی پرداخت . در ١٣٣١/ ١٩١٢ از دانشگاه پطرزبورگ در رشتة حقوق فارغ التحصیل شد و از همین دانشگاه درجة دکتری گرفت . در این هنگام ، در جنبشهای استقلال خواهی شمال قفقاز نقش مهمی داشت و پس از استقلال آن نواحی ، وزیر امورخارجة جمهوری قفقاز شمالی شد. در جمادی الا´خرة ١٣٣٦/ مارس ١٩١٨ با سمت رئیس هیئت ، برای شرکت در کنفرانس صلح ترکیه و قفقاز شمالی ، که در طرابوزان برگزار می شد، به ترکیه رفت . هنگامی که رئیس کمیتة استقلال آذربایجان ـ قفقاز شمالی بود، بر اثر تجاوزات ارضی پی درپی روسها، در ١٣٠٠ ش /١٩٢١، همراه واحدهای نظامی عقب نشینی کرد و به ترکیه پناهنده شد. مدت کوتاهی در طرابوزان اقامت گزید و در آنجا ازدواج کرد و سپس مقیم پاریس شد و به انتشار نشریه ای به نام > قفقاز < پرداخت که مدتها به شش زبان و گاهی ، با افزوده شدن نسخة ترکی ، به هفت زبان منتشر می شد و هدف آن دوام بخشیدن به جنبش استقلال خواهی بود. نادرشاه ، پادشاه افغانستان در ١٣٠٤ ش / ١٩٢٥، برای تقدیر از شخصیت او و خدماتش به اسلام ، وی را شهروند افتخاری افغانی اعلام کرد. در ١٣٠٨ ش / ١٩٢٩، کتاب > قفقاز و انقلاب روسیه < او منتشر شد. در اثنای جنگ دوم جهانی ، حیدر بمت از دنیای سیاست کناره گرفت و مستقیماً به جهان اسلام روی آورد و به تألیف آثاری دربارة آن پرداخت . در این هنگام ، کاردار سفارت افغانستان در سویس شد. مهمترین اثرش ، > چهره هایی از اسلام < ، را در این دوره منتشر کرد (لوزان ١٩٤٦، پاریس ١٩٥٩؛ این اثر به ترکی نیز ترجمه شده است ؛ بهادر دولگر، آنکارا ١٩٦٣).

حیدر بمت ، که رهبری شایسته و بی باک بود، سراسر عمرش را با پایبندی به باورها و جهان بینی اسلامی سپری کرد و در راه حفظ حقوق مسلمانان کوشید. به عقیدة او، اسلام در جوامع اسلامی ، از لحاظ افکار سیاسی ، عنصر اساسی است و ازینرو لازم است که سرزمینهای مسلمان نشین اتحادیه ای تشکیل بدهند. او در ١٢فروردین ١٣٤٤/٣١مارس ١٩٦٥، در پاریس درگذشت و در گورستان مسلمانان آن شهر، موسوم به بوبینیی ، مدفون شد. از بمت ، دو فرزند پسر به نامهای نجم الدین و تیمور باقی ماند که از آن دو، نجم الدین (رجوع کنید به ادامة مقاله ) از شخصیتهای معروف جهان اسلام شد.

بمت ، با نام مستعار ژُرژ ریووار نیز آثاری تألیف کرده است که پاره ای از آنها بدین قرار است : > مسئلة قفقاز < (لوزان ١٩١١)؛ > سهم مسلمانان در تمدن < (ژنو١٩٦٢)؛ > «موقعیت ترکیه » < در لومووا سویس (مونترو، ژوئیة ١٩٤٣).

منابع :

(١) Bammate collection , ed. IRCICA, Istanbul ١٩٩٠, XI-XII;
(٢) Haydar Bammat, Haydar Bammat' i n yay i mlanmam i í otobiyografisi , Istanbul IRCICA Library, no A-٥٣٤٦/١-٢;
(٣) Zeki `Ali, "Haidar Bammate: a noble Muslim figure", Islamic literature , XII/٢, Lahor ١٩٦٥, ١-٥.

(٤) ٢) نجم الدین . اندیشمند و مرد سیاسی سرشناس جهان اسلام . در ١٨ آذر ١٣٠١/ ٨ دسامبر ١٩٢٢، در پاریس متولد شد. فرزند حیدر بمت بود. تحصیلات متوسطه را در دبیرستان بوفون پاریس و در اکول نوولِ شایّی سور لوزان ، و تحصیلات عالی را در دانشکدة حقوق دانشگاه لوزان انجام داد. بعدها از همین دانشکده درجة دکتری گرفت و تا ١٣٢٦ ش / ١٩٤٧ در دانشگاه سوربون حقوق روم تدریس می کرد. از ١٣٢٦ ش /١٩٤٧ تا ١٣٣١ ش / ١٩٥٢، در کالج ترینیتیِ دانشگاه کیمبریج و دانشگاه ازهر در موضوعات اسلامی تحقیق کرد و مدتی بعد، در «مدرسة زبانهای شرقی * » پاریس به این تحقیقات ادامه داد.

نخستین سمت رسمی خود را در ١٣٢٧ ش / ١٩٤٨ در سازمان ملل عهده دار شد. در کنفرانس بین المللی صلیب سرخ در ژنو، به نمایندگی از طرف کشور افغانستان ، شرکت کرد (١٣٢٨ ش / ١٩٤٩). از شهریور (سپتامبر) همین سال به عضویت یونسکو درآمد و به ترتیب ، از ١٣٢٨/ ١٩٤٩ تا

(٥) ١٣٣٣ ش / ١٩٥٤ مأمور ارشد دفتر مشاورة حقوقی ، از ١٣٣٣ ش / ١٩٥٤ تا ١٣٣٧ ش / ١٩٥٨ مسئول روابط سیاسی کشورهای عربی ، خاورمیانه و اروپای شرقی ، از ١٣٣٩ ش / ١٩٦٠ تا ١٣٤٣ ش / ١٩٦٤ مسئول هماهنگی طرح شرق ـ غرب یونسکو، از ١٣٤٣ ش / ١٩٦٤ تا ١٣٤٦ ش /١٩٦٧ مدیر ( بخش ) علوم انسانی ، از ١٣٤٩ ش / ١٩٧٠ تا ١٣٥٣ ش / ١٩٧٤ مدیر امور فرهنگی ، از ١٣٥٤ ش / ١٩٧٥ تا ١٣٥٨ ش / ١٩٧٩ مشاور معاون مدیر کل در ( امور ) فرهنگ و ارتباطات بود. علاوه بر وظیفه اش در یونسکو، از ١٣٥٥ ش / ١٩٧٦، نمایندگی پاریس در سازمان کنفرانس اسلامی را نیز بر عهده گرفت و عضو کمیتة تدارک اعلامیة اسلامی حقوق بشر شد و نزد معاون دبیرکل سازمان کنفرانس اسلامی ، با سمت مشاور در هویت فرهنگی ، به فعالیت پرداخت . علاوه بر این ، در فعالیتهای مرکز تحقیقات تاریخی ، هنری و فرهنگی اسلامی استانبول ، شرکت مؤثر داشت .

(٦) از ١٣٥٦ ش /١٩٧٧، در دانشگاههای پاریس ، از جمله دانشگاه سوربون ، تمدن اسلامی و جامعه شناسی تدریس می کرد. علاوه بر تسلط به زبانهای فرانسه ، انگلیسی ، روسی ، آلمانی ، اسپانیایی و ایتالیایی ، در عربی و فارسی و ژاپنی معلومات ارزنده ای داشت و در مجموع ، از دانش بسیار وسیعی بهره مند بود. او با فعالیتهای علمی خود به فرهنگ اسلامی خدمات زیادی کرد و دربارة تمدن و هنر اسلامی و شهرسازی و علم محیط زیست در اسلام مقاله نوشت و سخنرانی کرد. بمت که به تبعیت افغانستان درآمده بود پس از آنکه روسها در ١٣٥٨ ش / ١٩٧٩ افغانستان را اشغال کردند، به شهروندی پاکستان درآمد. در اواخر عمر، کتابخانة شخصی خود را، که از پدر و پدربزرگش به ارث برده و خود در تکمیل آن کوشیده بود، به کتابخانة مرکز تحقیقات تاریخی ، هنری و فرهنگی اسلامی استانبول ـ واقع در سرای (کاخ ) ییلدیز ـ اهدا کرد. در این مرکز فهرست ویژه ای برای کتابهای اهدایی او تهیه شده است (استانبول ١٩٩٠).

(٧) نجم الدین بمت ، که شخصیتی گیرا و خلقیاتی استوار داشت ، برای خدمت به اسلام ، در تمامی همایشهای اسلامی بین المللی که از خاور تا باختر و از شمال تا جنوب برگزار می شد، شرکت می جست و فعالیت می کرد. در ٢٦ دی ١٣٦٣/ ١٥ ژانویة ١٩٨٥ درگذشت و در ٥ بهمن /٢٤ ژانویه در گورستان مسلمانان ، بوبینیی ، در جوار قبر پدرش ، به خاک سپرده شد.

(٨) آثار. مهمترین آثار منتشر شدة نجم الدین بمت ، از این قرار است : > جنبه هایی از هنر اسلامی < (پاریس ١٩٤٦)؛

(٩) > موضوعات و اوزان در ادب اسلامی < (پاریس ١٩٥٨)؛
(١٠) > چهره هایی از جهان اسلام < (پاریس ١٩٥٩؛
(١١) این کتاب در اصل تألیف پدرش ، حیدر بمت ، است و نجم الدین قسمتی از آن را نوشته است )؛
(١٢) > موقعیت علم و فن در تمدن اسلامی < (لس آنجلس ١٩٦٤)؛
(١٣) > مشرق در آیینه < (پاریس بی تا.)؛
(١٤) > مکه و مدینة امروزی < (پاریس ١٩٨٠، با همکاری حمزه قائدی و هاشم تیجانی ). دو اثر به نامهای > و پرنده خود در حال گشادن بال < (پاریس ١٩٨٧) و > شهرهای اسلامی < (پاریس ١٩٨٧) در بردارندة مقاله ها و سخنرانیهای اوست که پس از مرگش منتشر شده است . گذشته از اینها، او با تهیة برنامه هایی دربارة تمدن اسلام برای تلویزیون فرانسه ، توجه تمام اروپا را به این مسائل جلب کرد.

منابع :

(١٥) Bammate collection, ed. IRCICA, Istanbul ١٩٩٠, IX-X, XIII-XVI;
(١٦) Ekmeleddin I hsanog § lu, "Late Professor Necmettin Bammate", Newsletter (ed. IRCICA), no.٨, Istanbul ١٩٨٥, ٢٣-٢٧.

/ اکمل الدین احسان اوغلو ( د. ا. د. ترک ) /