خاتون آبادى، ميرمحمدصالح ، خاتون آبادى، ميرمحمدصالح بن عبدالواسع، فقيه، محدّث و عالم امامى قرن يازدهم. در ١٠٥٨ در خانوادهاى مشهور (رجوع کنید به خاتونآبادى*، خاندان) در اصفهان بهدنيا آمد. فقه و حديث را نزد محمدبن حسن شِروانى، معروف به ملاميرزا (متوفى ١٠٩٨) فراگرفت. بيست سال نزد آقاحسين خوانسارى* (متوفى ١٠٩٨) درس خواند و شرح اشارات، شفا و شرح لمعه را از او فراگرفت. سىسال نيز نزد محمدباقر مجلسى (متوفى ١١١٠) تلمذ كرد و از او اجازه نقل حديث داشت (رجوع کنید به محمدصالح خاتونآبادى، گ (٢٣٢ـ ٢٣٤)؛ حسينى اشكورى، ص ١١١).

خاتونآبادى به گفته خود ابتدا به حكمت و علوم عقلى گرايش داشت، اما بعدها با تأثيرپذيرى از علامه محمدباقر مجلسى*، بيشتر به تحصيل و تحقيق در فقه و حديث روى آورد (رجوع کنید به محمدصالح خاتونآبادى، گ (٢٣٣ـ ٢٣٤)) و در كلام و تفسير قرآن نيز تبحر يافت (موسوعة طبقات الفقهاء، ج ١٢، ص ٣٨٤). برخى از شاگردانش عبارتاند از: فرزندش ميرمحمدحسين خاتونآبادى*، خواهرزادهاش ابوالحسنبن محمدطاهر فتونى (متوفى ١١٣٨ يا ١١٣٩)، احمدبن اسماعيل جزائرى (متوفى ١١٥١)، نورالدينبن نعمتاللّه جزائرى* (متوفى ١١٥٨) و احمد علوى خاتونآبادى (متوفى ١١٦١؛ امين، ج ٢، ص٤٨٠؛ حسينىاشكورى، ص ١٢ـ١٣، ١١١؛ موسوعة طبقات الفقهاء، همانجا).

خاتونآبادى، داماد محمدباقر مجلسى و بسيار مورد احترام و اعتماد او بود (خوانسارى، ج ٢، ص ٣٦٤؛ نورى، ص ١٤٨). چنانچه هنگام وفات مجلسى، هشت مجلد از بحارالانوار به صورت مُسَوَّده و بدون توضيح باقى مانده بود، و مجلسى، اتمام آن را به ميرمحمدصالح وصيت كرد. همچنين مجلسى از وى خواسته بود شرح ناتمام او بر كافى، با نام مرآةالعقول را به پايان رساند (رجوع کنید به محمدصالح خاتونآبادى، گ ( ٢٣٣)؛ آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج ٤، ص ٤١٥).

خاتونآبادى پس از درگذشت مجلسى، با وجود عالمان بزرگى مانند فاضل هندى (متوفى ١١٣٧) و آقاجمالالدين خوانسارى* (متوفى ١١٢٢)، امام جمعه و سرپرست حوزه علمى اصفهان شد (خوانسارى، ج ٢، ص ٣٦٤؛ حبيبآبادى، ج ٢، ص ٣١٥، ٣١٨ـ٣١٩؛ قس امين، ج ٩، ص ٢٥٣ كه پسر او محمدحسين را نخستين امام جمعه اصفهان از خاندان خاتونآبادى دانسته است) و پس از وفات جعفربن عبداللّه كَمَرِهاى (شيخالاسلام اصفهان) در ١١١٥، شيخالاسلام شهر شد (عبدالحسين خاتونآبادى، تتميم، ص ٥٥٣ـ٥٥٥)؛ اما پس از مدتى مناسبات او با شاهسلطان حسين (حك : ١١٠٥ـ١١٣٥)، كه از ابتدا نيز رغبت چندانى به انتصاب او در اين سِمَت نداشت، تيره گشت و در ربيعالآخر ١١٢٤ عزل شد ولى بار ديگر در ١١٢٥، با وساطت مريمبيگم عمه شاه، به اين سمت منصوب شد (همان، تتميم، ص ٥٦٥).

سال وفاتِ خاتونآبادى، در پارهاى منابع (براى نمونه رجوع کنید به نورى، همانجا؛
آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج ٢، ص ٤٨) ١١١٦ ذكر شده، اما در تتميم وقايع السنين و الاعوام، در ذكر رويدادهاى سالهاى ١١٢٤ تا ١١٢٦ از او نام برده شده (رجوع کنید به عبدالحسين خاتونآبادى، ص ٥٦٥ـ٥٦٧) و بنابراين به نظر مىرسد كه تاريخ وفات او ١١٢٦ است و سال فوت ميراسماعيل خاتونآبادى، از عموزادگان او، ١١١٦ بوده است (رجوع کنید به خاتونآبادى*، خاندان). ميرمحمدصالح در اصفهان درگذشت و در نجفاشرف به خاك سپرده شد (آقابزرگ طهرانى، ١٣٧٢ش، ص ٣٦٨؛
حسينى اشكورى، ص ١١١).

مهمترين تأليفات خاتونآبادى كه حوزههاى گوناگون علوم اسلامى را دربرمىگيرند عبارتاند از: ١) آثار حديثى و فقهى شامل شرح كتاب مَن لايَحضُرُه الفقيه، شرح الاستبصار، رساله اسرار الصلوة، رساله التهليلية و چندين رساله درباره رؤيت هلال (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، ١٤٠٣، ج ٢، ص ٤٨، ج ٤، ص ٥١٦، ج ٦، ص ٢٧٢، ج ١١، ص١٦٠، ٢٣٠، ٣٠٩، ج ١٣، ص ٨٤، ج ١٤، ص ٩٤، ج ٢٥، ص ٢٣٩)؛
٢) آثار تفسيرى شاملِ تفسير سورةالاخلاص و تفسير سورةالفاتحه (رجوع کنید به همان، ج ٤، ص ٣٣٥، ٣٣٩)؛
٣) آثار كلامى از جمله الايمان و الكفر، الجامع فى الاصول و العقايد يا اصول العقايد و رسالةٌ فى عصمة الانبياء (رجوع کنید به همان، ج ٢، ص ١٩٧ـ١٩٨، ٥١٥ـ٥١٦، ج ٥، ص٢٨، ج ١٥، ص ٢٧٣).

وى همچنين حدائق المقرّبين را درباره ملائكه و سرگذشت انبيا، ائمه و علما، رَوادع النفوس را به فارسى در علم اخلاق و ذريعةالنجاح را به فارسى درباره ادعيه نگاشت كه مجلسى قبل از تأليف زادالمعاد، مردم را به كتاب اخير ارجاع مىداد (رجوع کنید به همان، ج ٦، ص ٢٨٩، ج١٠، ص ٣٢ـ٣٣، ج ١١، ص ٢٥٦). همچنين خاتونآبادى يكى از آثار خود با نام تقويمالمؤمنين را با عنوان التقويم الشرعى يا منتخب تقويم المؤمنين تلخيص كرد كه يكى از مباحث آن، روزهاى خوشيُمن و بديُمن سال است (رجوع کنید به همان، ج ٤، ص ٣٩٧، ٤٠٣، ج ٢٢، ص ٣٨٧ـ ٣٨٨؛
براى ديگر آثار او رجوع کنید به همان، ج ١، ص ٣٠٦، ج ٢، ص ٤٤٠، ج ٣، ص ٤٤٧، ج ٧، ص ١٠٧، ٢٤٢، ج ١١، ص ٤١ـ٤٢، ج ٢٠، ص ٣١٩).

نيز رجوع کنید به خاتونآبادى*، خاندان

منابع:
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانى، الذريعة الى تصانيفالشيعة، چاپ علىنقى منزوى و احمدمنزوى، بيروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) همو، طبقات اعلامالشيعة: الكواكب المنتشرة فىالقرن الثانى بعدالعشرة، چاپ علىنقى منزوى، تهران ١٣٧٢ش؛
(٣) امين؛
(٤) محمدعلى حبيبآبادى، مكارم الآثار، ج ٢، اصفهان ١٣٦٢ش؛
(٥) احمد حسينىاشكورى، تلامذةالعلامة المجلسى و المجازون منه، چاپ محمود مرعشى، قم ١٤١٠؛
(٦) عبدالحسينبن محمدباقر خاتونآبادى، وقايعالسنين و الاعوام، يا، گزارشهاى ساليانه از ابتداى خلقت تا سال ١١٩٥ هجرى، چاپ محمدباقر بهبودى، تهران ١٣٥٢ش؛
(٧) محمدصالحبن عبدالواسع خاتونآبادى، حدائقالمقربين، نسخه خطى كتابخانه (ش ١) مجلس شوراى اسلامى، ش ٣/٥٥٠١؛
(٨) خوانسارى؛
(٩) موسوعة طبقاتالفقهاء، اشراف جعفر سبحانى، قم: مؤسسة الامام الصادق، ١٤١٨ـ١٤٢٤؛
(١٠) حسينبن محمدتقى نورى، فيض قدسى: زندگينامه علامه محمدباقر مجلسى (١٠٣٧ـ١١١٠ه .ق)، ترجمه جعفر نبوى، تهران ١٣٧٤ش.

/ عليرضا سعيد /