دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٨٧١
تِمِرتاشی ، محمدبن عبداللّه ، ملقب به شمس الدین ، اصولی و فقیه حنفی در قرن دهم و اوایل قرن یازدهم . وی ــ که نامش تُمُرتاشی هم ضبط شده است ــ در ٩٣٩ در غَزّه ، از شهرهای فلسطین ، به دنیا آمد. علوم دینی را نزد شمس محمدبن مشرقی غَزّی ، مفتی شافعی غزّه ، فرا گرفت و سپس راهی قاهره شد و از استادانی چون ابن نُجیم ، فقیه حنفی مصری ، و علی بن امراللّه حِنّائی ، قاضی القضاة مصر، فقه و اصول و کلام فرا گرفت و پس از آن به وطن خود بازگشت و مرجع استفتای مردم گردید (محبی ، ج ٤، ص ١٨ـ ١٩؛ حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٧٤٦). وی در ١٠٠٤ در غزّه درگذشت و همانجا به خاک سپرده شد (بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ٢، ستون ٢٦٢؛ بروکلمان ، > ذیل < ، ج ٢، ص ٤٢٧).
تمرتاشی تألیفات بسیاری داشته است ، از جمله : تَنویر الابصار و جامع البِحار در فقه حنفی که مهمترین کتاب وی
است . او در ٩٩٥ نگارش آن را به پایان رساند. در این کتاب مسائل گوناگون و مهمی ، برای استفادة قاضیان و مفتیان ،
از متون معتبر گردآوری شده است . بر این کتاب شرحهایی نوشته شده است ، از جمله الدُّر المُختار فی شرح تنویر
الابصار از علاءالدین حَصْکَفی (متوفی ١٠٨٨). بر کتاب حصکفی نیز ابن عابدین (متوفی ١٢٥٢) حاشیه ای نوشته به نام ردّ المُحتار علی الدّر المُختار . اصل کتاب و شرح حصکفی و حاشیة ابن عابدین ، مجموعاً در چند جلد، چاپ شده است (حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٥٠١؛ حصکفی ، ج ١، ص ١٢،١٣؛ سرکیس ، ج ١، ستون ٦٤٢)؛ منح الغفار در شرح تنویر الابصار ؛ الاحکام المتعلقة بالقضاة و الحُکّام ؛ تُحفة الاقران در فقه حنفی ؛ اعانة الحقیر در شرح زادالفقیر اثر ابن همام (متوفی ٨٦١)؛ مُعین المُفتی علی جواب المستفتی ؛ شرح العوامل جرجانی ؛ منظومة فی التصوف (حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ٩٤٥ـ٩٤٦، ١٧٤٦؛ بغدادی ، ایضاح المکنون ، ج ١، ستون ٣٦،٢٤١؛ همو، هدیة العارفین ، ج ٢، ستون ٢٦٢؛ بروکلمان ، > ذیل < ، ج ٢، ص ٤٢٧ـ٤٢٩).
منابع :
اسماعیل بغدادی ، ایضاح المکنون ، ج ١، در حاجی خلیفه ،
(١) ج ٣؛
(٢) همو، هدیة العارفین ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، ج ٦؛
(٣) حاجی خلیفه ؛
محمدبن علی حصکفی ، الدّر المختار ، در هامش ردّ المُحتار
علی الدّر المختار ، از ابن عابدین ، چاپ سنگی مصر ١٢٧١ـ١٢٧٢،
(٤) چاپ افست بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٥) سرکیس ؛
محمدامین بن فضل اللّه محبی ، خلاصة الاثر فی اعیان القرن الحادی عشر ، بیروت : دارصادر،
(٦) ( بی تا. ) ؛
(٧) Carl Brochelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٤, Supplementband , ١٩٣٧-١٩٤٢.
/ داود الهامی /