بَردابالکا ، یکی از قدیمترین زیستگاههای انسان در دورة ارین ه سنگی ق دیم در دامنه های شمال غربی زاگرس. این محل در درّة چمچمال * در نزدیکی شهر سلیمانیة امروزی واقع شده است و ارتفاع آن از سطح دریا هفتصد متر است (رایت و هاو ، ص ١٠٧ـ١١٧). بردابالکا در ١٣٢٨ش / ١٩٤٩ کشف شد. دو سال بعد یک گروه از باستان شناسان آمریکایی به کاوشهای محدودی در این محل پرداختندکه آثاربه دست آمده از آن در مرجوع کنید به سسة شرق شناسی دانشگاه شیکاگو نگهداری می شود و تاکنون گزارشی دربارة این آثار انتشار نیافته است .

چارلز ردمن (ص ٦٢) بردابالکا را قدیمترین محّل باستانی شناخته شده در زاگرس معرفی کرده و قدمت آن را به قبل از دورة موستری (شانیدر D ) یعنی افزون بر صد هزار سال پیش ، تعیین کرده است ، اما به نوشتة فیلیپ اسمیت (ص ١٦) قدمت بردابالکا به اواخر آخرین دورة بین یخبندان (ریس ـ ورم ) یا آغاز آخرین دورة یخبندان وُرْم ، یعنی هفتاد تا صد هزار سال پیش ، می رسد. فرانسوا اور ، انسان شناس فرانسوی ، آثار به دست آمده از بردابالکا را متعلّق به فرهنگ آشولی جدید دانسته است که بیش از صد هزار سال سابقه دارد ( > واژه نامة ماقبل تاریخ < ، ذیل واژه ).

از درون لایه های رسوبیِ ایجاد شده در دورة پلئیستوسن بالایی و در بین دو لایه از گل و لای ، آثار ونشانه های زیر از زندگی انسان در بردابالکا به دست آمده است : قلوه سنگهای آهکی تراشیده ، ابزار ساخته شده از سنگ چخماق ، عمدتاً مشتمل بر تبرهای دستی که از عناصر مشخص فرهنگ آشولی اند، با این تفاوت که بعضی از این تبرها بسیار کوچکتر از نمونه های شناحته شده اند (اسمیت ، ص ١٦)؛ و ابزارهایی ساخته شده از قطعات کوچک سنگ با اندکی دستکاری (مرمت ـ لب پرشدگی ). این ادوات عمدتاً بدون بهره گیری از فن لووالوا که یکی از فنون ابزارسازی مشخص فرهنگی آشولی است ، ساخته شده اند (والا ، ص ٥٣٤).

به نظر برخی از محقّقان استخوانهای بر جای مانده از حیواناتی نظیر فیل ، کرگدن ، آهو، گوسفند، بز وحشی و اسب وحشی نشانة آن است که سازندگان این ابزارها به شکار این حیوانات می پرداخته اند. وجود این حیوانات علفخوار خود از پوشش گیاهی فراوان در دامنه های غربی زاگرس در این دوره خبر می دهد (همان ، ص ٥٣٦). همچنین باقیماندة به دست آمده از نوعی حلزون زمینی از این محل نشان می دهد که آب و هوای منطقه در آن دوره با آب و هوای امروزی تفاوت چندانی نداشته است (اسمیت ، ص ١٦).

تا چندی پیش بردابالکا یگانه محل باستانی متعلّق به دورة آشولی در خاورمیانه به حساب می آمد، اما اخیراً نشانه های این فرهنگ در مکانهای دیگری ، در داخل و خارج ایران ، مشاهده شده است . چنانکه در پی بررسیهای جدیدتر در درّة دجله در نزدیکی اسکی مُسول (موصل قدیم ) و در کنارة رود فرات در جنوب مرز سوریه نیز آثاری از این فرهنگ به دست آمده است ( > واژه نامة ماقبل تاریخ < ، ذیل واژه ). نمونه های مشابه دیگری از این فرهنگ در خارج از مرزهای کنونی ایران ، در جمهوری آذربایجان ، ارمنستان ، گرجستان و در مناطقی از قفقاز شناسایی شده است (سینگر و ویمر ، ص ١٣ـ٢٧). از نمونه های مشابه این فرهنگ در ایران می توان به محلی معروف به پُل باریک ، در درّة هُلیلان (لرستان )، اشاره کرد که در آن تعدادی تبرهای دستی کوچک و ابزارهایی ساخته شده از قلوه سنگهای رودخانه ای به دست آمده است (مرتنسن ، ص ١ـ٢). همچنین آثار کشف شده از محلی به نام گاکیا، در نزدیکی کرمانشاه ، ویژگیهای بردابالکا را تداعی می کند (بریدوود ، ص ٦٩٦).

منابع :

R. J.Braidwood, Seeking the world's first farmers in Persian

(١) Kurdistan, London ١٩٦٠;
(٢) Dictionnaire de la Prإhistoire , ed. Andrإ Leroi-Gourhan, Paris ١٩٨٨, s.v. "BardaBalka" (by F. Hours);
(٣) P. Mortensen, "Survey and soundings in the Holailan Valley ١٩٧٤", in Proceedings of the  rd. Annual Symposium on Archeological Research in Iran, ed. F. Bagherzadeh, Tehran ١٩٧٤;
(٤) Charles L. Redman, The rise of civilization: from early farmers to urban society in the ancient Near East, San Francisco ١٩٧٨;
(٥) R. Singer and J.J. Wymer,, "A hand-ax From northwest Iran: the question of human movement between Africa and Asia in the Lower Palaeolithic Periods" in Views of the Past , ed. L.G. Freeman, The Hague ١٩٧٨;
(٦) Philip E.L. Smith, Palaeolithic archaeology in Iran, Philadelphia ١٩٨٧;
(٧) Fran  ois Valla, "Le Moyen- Orient", dans La Prإhistoire dans le monde, ed. Josإ Garanger, Paris ١٩٩٢;
H. E. Jr. Wright and B. Howe, "Preliminary report on soundings

at BardaBalka", Sumer, vol. ٧ (١٩٥١).

/ جلال الدین رفیع فر /