دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٨٠٧
بدیع الزّمان میرزا ، آخرین امیر جغتایی ـ تیموری بدخشان ، به نقل بیشتر تواریخ . به روایتی نوادة دختری سلیمان میرزا یا سلیمان شاه (محمودبن امیروالی ، گ ٧٠ پ ؛ حاجی میرمحمد سلیم ، گ ١٦٧ ر)، پسر عمّ بابر و از اخلاف تیموربود (لوویک ، ١٩٦٥، ص ٢٢٢)، و به روایت دیگر از نوادگان دختری محمد حکیم میرزا یکی از احفاد تیمور (محمودبن امیروالی ، گ ٦٩ ر) که در ١٢ شوال ١٠١١ درگذشته یا کشته شده است .
به رغم اخراج تیموریان از ماوراءالنهر و خراسان در اوایل قرن دهم ، بدخشان تا یک قرن بعد همچنان مرکز قدرت جغتایی ـ تیموری باقی ماند؛ نخست سلیمان میرزا (٩٢٠ـ٩٩٧) سپس شاهرخ میرزا (حک : ٩٨٣ـ٩٩٢)، نوادة دیگر تیمور و رقیب سرسخت سلیمان میرزا برآنجا فرمانروایی داشتند (لوویک ، ١٩٧٢، ص ٢٨٥). در ٩٩٢ عبداللّه خان بن اسکندر شیبانی ، بدخشان و شهر عمدة آن قندوز را از چنگ شاهرخ درآورد، اما طولی نکشید که حکومت دوباره به دست تیموریان افتاد.
به نوشتة اندیجانی در تاریخ راقمی (گ ٢٠٢ ر) بدیع الزمان میرزا قُنْدوز و بدخشان را از شاهرخ بازستاند و او را کشت ، اما به گفتة ابوالفضل علاّ می (به نقل لوویک ، ١٩٧٢، ص ٢٨٥)، شاهرخ در ١٠١٦ به مرگ طبیعی درگذشت . پس از اینکه تُغای تیموریان در ١٠٠٧ـ١٠٠٩ در ماوراءالنهر و بلخ بر شیبانیان * پیروز شدند، بدیع الزمان میرزا نخست بر حکومت ایشان گردن نهاد، اما در ١٠١١، هنگامی که تغای تیموریان درگیر یکی از حملات صفویان به بلخ به سرکردگی شاه عباس بودند، با جهانگیر شاه وارد مذاکره شد (محمودبن امیر والی ، گ ٦٩ ر). پس از شکست و عقب نشینی صفویان ، و ظاهراً بی نتیجه ماندن مذاکره با جهانگیر، بدیع الزمان میرزا ناگزیر شد که به تنهایی با سپاه تغای تیموریان روبرو شود، و در نتیجه اندکی پس از سقوط قلعه اش در قندوز کشته شد (همان ، گ ٧٠ پ ؛ اندیجانی ، گ ٢٠٢ ر؛ حاجی میرمحمد سلیم ، گ ١٦٧ ر).
شواهدی در دست است که بدیع الزمان میرزا آخرین امیر تیموری نبوده و وفاداری بدخشانیان به این سلسله کاملاً از میان نرفته بوده است . بنا به اشارة یکی از منابع ، فرمانده سپاه تغای تیموریان ، میرزا محمد زمان یکی از پسران شاهرخ را به حکومت بدخشان گماشت . وی مدت یک سال حکومت کرد و سپس به دست یکی از مدعیان حکومت شیبانی که پس از شکست از تغای تیموریان به وی پناه آورده بود کشته شد (حاجی میرمحمدسلیم ، همانجا؛
اندیجانی ، همانجا).
منابع :
(١) شرف الدین بن نورالدین اندیجانی ، تاریخ راقمی ، نسخة خطی انجمن سلطنتی آسیایی ، ش ١٦٦؛
(٢) حاجی میرمحمدسلیم ، سلسلة السلاطین ، نسخة خطی کتابخانة بادلیان ، ش ١٦٩؛
(٣) محمودبن امیروالی ، بحرالاسرار فی مناقب الاخیار ، نسخة خطی کتابخانة دیوان هند، ش ٥٧٥؛
(٤) N.S. Lowick, ،، Coins of Sulaiman Mirza of Badakhshan,'' Numismatic chronicle, ser. ٧,٥ (١٩٦٥), ٢٢١-٢٢٩;
(٥) idem, ،، More on Sulaiman Mirza and his contemporaries,'' ibid., ١٢ (١٩٧٢).
) / ایرانیکا / ر. د. مک چزنی (