بَیسانی ، ابوعلی عبدالرحیم بن علی لَخمی ، معروف به قاضی فاضل و ملقّب به محیی الدین یا مجیرالدین ، ادیب ، منشی و وزیر شافعی در قرن ششم . وی در ٥٢٩ در عسقلان ، از شهرهای فلسطین ، به دنیا آمد. پدرش قاضی اشرف ، قاضی بیسان * بود و ازینرو قاضی فاضل را بیسانی خوانده اند (یاقوت حموی ، ج ١، ص ٧٨٨ـ ٧٨٩؛ ابن خلّکان ، ج ٣، ص ١٦١، ج ٧، ص ٢٢٠). او را عسقلانی و، به سبب مهاجرتش به قاهره ، مصری نیز نامیده اند (زرکلی ، ج ٣، ص ٣٤٦؛ ابن تغری بردی ، ج ٦، ص ١٥٦؛ سبکی ، ج ٧، ص ١٦٦). در زمان دولت فاطمیان ، به مصر رفت و در آنجا به کتابت انشا نزد ابوالفتح قادوس و دیگران مشغول شد تا در این فن بر تمام ادبای مصر و عراق برتری یافت (ابن کثیر، ج ١٣، ص ٢٧؛ ابن خلّکان ، ج ٧، ص ٢٢٠). وی کتابت دیوانی را نزد یوسف بن خَلاّ ل آموخت (ابن خلکان ، ج ٧، ص ٢١٩ـ٢٢١، ٢٢٥) و پس از درگذشت او، از طرف والی اسکندریه الحافظ لدین الله ، جانشین یوسف بن خلال شد. پس از وزارت یافتن اسدالدین شیرکوه ، عموی صلاح الدین ایوبی ، نیز برای کتابت از سوی او احضار گردید. درایت قاضی فاضل سبب اعتماد صلاح الدین ایّوبی شد تا آنجا که وی را به سِمت وزیری و مشاوری خود در امور دولتی و حکومتی منصوب کرد و به کمک او به دولت فاطمیان در مصر پایان داد (زرکلی ، همانجا؛ سبکی ، ج ٧، ص ١٦٧؛ ابن عماد، ج ٤، ص ٣٢٧؛ یاقوت حموی ، ج ١، ص ٧٨٩؛ ابن کثیر، همانجا؛ مبارک ، ج ٦، ص ٣١؛ ابن تغری بردی ، ج ٦، ص ١٥٧). عُمارة یمنی (ص ٥٣ ـ٥٤)، یکی از بهترین اقدامات رُزّیک بن صالح ، وزیر العاضد فاطمی را احضار قاضی فاضل از نزد والی اسکندریه به قاهره دانسته و آن را موجب برکات بسیار برای سرزمین مصر شمرده است (ابن خلّکان ، ج ٣، ص ١٦٢). زرکلی (همانجا) بر آن است که قاضی فاضل پس از صلاح الدین به خدمت کسی در نیامد، ولی بیشتر مورخان گفته اند که وی پس از مرگ صلاح الدین به خدمت و وزارت فرزندش ، الملک العزیز، در آمد و پس از او نیز همان مقام و منزلت را نزد فرزند این سلطان ، الملک المنصور (که به تدبیر عمویش الملک الفضل نورالدین به حکومت رسید)، داشت . به نوشتة بعضی منابع ، زمانی که الملک العادل ابوبکربن ایوب بر بلاد مصر سیطره یافت قاضی فاضل ، از بیم اینکه مبادا به اجبار وزیر وی شود، از خداوند تمنای مرگ کرد و قبل از ورود سلطان به قاهره ، در ربیع الثانی ٥٩٦ درگذشت . وی در قبرستان قَرافة قاهره به خاک سپرده شد (ابن کثیر، ج ١٣، ص ٢٨؛
ابن خلّکان ؛
ابن تغری بردی ؛
مبارک ، همانجاها).

بیسانی حافظ قرآن بود. او را به زهد و تقوی و فضائل اخلاقی ستوده اند. وی بسیار به حج می رفت و مدتی نیز مجاور بود (ابن اثیر، ج ١٠، ص ٢٦٨). با وجود اشتغالات دولتی ، به فقرا رسیدگی می کرد و برای رهایی اسرای مسلمان اموالی را وقف کرد (ابن کثیر، ج ١٣، ص ٢٧ـ ٢٨). موسی بن میمون ( رجوع کنید بهابن میمون * )، که در مصر طبابت می کرد، تحت حمایت او بود و قاضی فاضل حقوقی برایش معین کرده بود (قفطی ، ص ٣١٨).

بیسانی در ٥٨٠، مدرسة فاضلیّه را که نخستین و بزرگترین مدرسة قاهره بود، در کنار خانة خود بنا نهاد و آن را بر فقهای شافعی و مالکی وقف کرد؛
بعلاوه ، قرائتخانه ای در آن مدرسه ساخت که ابومحمد شاطبی و پس از او شاگردش قُرطُبی در آن تدریس می کردند. وی حدود صد هزار کتاب وقف این مدرسه کرده بود که در قحطی ٦٩٤ ساکنان و شاگردان مدرسه بیشتر کتابها را در مقابل قرصی نان فروختند. در بین این کتابها قرآنی به خط کوفی بوده است که مردم آن را قرآن عثمان بن عفّان می پنداشتند (مبارک ، ج ٦، ص ٣٠؛
ابن کثیر، ج ١٣، ص ٢٨؛
ابن عماد، همانجا). بیسانی اهتمام زیادی به گردآوری کتب داشت . وی نسخه برداران و صحّافانی در اختیار داشت که مرتّباً مشغول نسخه برداری و تجلید بودند. شمار کتب او را، بیست سال قبل از مرگش ، یکصدوچهارده هزار دانسته اند که در بین آنها تنها سی و پنج نسخه از حماسة ابوتمام بوده است (ابن عماد، ج ٤، ص ٣٢٥ـ٣٢٦).

هرچند به گفتة سبکی (همانجا)، قاضی فاضل علم حدیث را از حافظ ابوالقاسم بن عساکر، ابوطاهر سِلَفی ، ابومحمد عثمانی و ابوطاهربن عوف و دیگران آموخت ولی شهرت او بیشتر به سبب انشا و ترسّل بود. وی در زمان وزارت خود مستوفی و کاتبی مقتدر بود. سبکی (همانجا) دربارة او می گوید که در صنعت ترسل قبل و بعد از او کسی مانند او نیامده و مقام او نزد اهل ادب مانند شافعی و ابوحنیفه بین فقهاست . ابوشامه (ج ٢، ص ٢٤٢) در مدح بلیغی از قاضی ، می گوید که عماد کاتب اصفهانی در خَریدةَالقَصر در قسمت شُعَرا و فضلای مصر، به قاضی فاضل ابتدا کرده و دلیل آن را ارجحیّت قاضی بر تمام ادبای مصر دانسته است .

از وی نامه ها و یادداشتهای بسیار باقی است که گفته اند مسوّدات آنها به صد مجلد می رسیده است (ذهبی ، ج ٤، ص ٢٩٣؛
ابن خلّکان ، ج ٣، ص ١٥٨ـ١٥٩؛
ابن تغری بردی ، ج ٦، ص ١٥٦؛
ابن عماد، ج ٤، ص ٣٢٤). برخی از مجموعه های نامه های او عبارت اند از: ترسل القاضی الفاضل ؛
رسائل انشاء القاضی الفاضل ؛
الدّر النّظیم فی ترسّل عبدالرّحیم ؛
و نیز ابن سناءالملک کتابی با عنوان فصوص الفصول و عُقود العقول دارد که بیشتر آن انشای قاضی فاضل است . حاجی خلیفه دو کتاب در سیرة ملک قاوون به او نسبت می دهد، اما از آنجا که وی ٢٥سال پیش از ملک قاوون درگذشته است این نسبت نمی تواند درست باشد (زرکلی ، همانجا؛
حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٠١٦). دیوان اشعار او نیز، به تحقیق دکتر احمد احمدبدوی (قاهره ١٩٦١)، به چاپ رسیده است (ابن خلّکان ، ج ٣، ص ١٥٨، پانویس ؛
برای نمونة اشعار او رجوع کنید به ابن کثیر، ج ١٣، ص ٢٨ـ ٢٩؛
ابن خلّکان ، ج ٣، ص ١٥٩ـ١٦١؛
ابن تغری بردی ، ج ٦، ص ١٥٧ـ ١٥٨؛
ابوشامه ، ج ٢، ص ٢٤٢ـ٢٤٤). نویری (ج ٨، ص ٢ـ٥٠) ٤٤قطعه از نامه ها و جوابیّه های دولتی و نیز اخوانیّات او را که ممزوج با نظم است نقل کرده که در میان آنها معانی بکر و اشعار شیوایی ملاحظه می شود. وی همچنین از بعضی قاضیان نقل می کند که آنچه از آثار او جمع آوری شده بیش از پنجاه مجلّد است (ج ٨، ص ٥١).

از قاضی فاضل پسری به نام قاضی بهاءالدین احمد به جای ماند که مانند پدر نزد امرا مکانت والایی داشت (ابن خلّکان ، ج ٣، ص ١٦٣).

منابع :
(١) ابن اثیر، الکامل فی التاریخ ، بیروت ١٤٠٧؛
(٢) ابن تغری بردی ، النجوم الزاهرة فی ملوک المصر والقاهرة ، مصر ( بی تا. ) ؛
(٣) ابن خلّکان ، وفیات الاعیان ، چاپ احسان عباس ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٤) ابن عماد، شذرات الذّهب فی اخبار من ذهب ، بیروت ١٣٩٩/١٩٧٩؛
(٥) ابن کثیر، البدایة و النهایة ، ج ١٣، چاپ احمد ابوملحم ... ( و دیگران ) ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٦) عبدالرحمان بن اسماعیل ابوشامه ، الروضتین فی اخبار الدولتین ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٧) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، چاپ محمد شرف الدین یالتقایا و رفعت بیلگه کلیسی ، استانبول ١٩٤١ـ١٩٤٣، چاپ افست تهران ١٣٨٧/١٩٦٧؛
(٨) محمدبن احمد ذهبی ، العبر فی خبر من غبر ، ج ٤، چاپ صلاح الدین منجد، کویت ١٩٨٤؛
(٩) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٦؛
(١٠) عبدالوهاب بن علی سبکی ، طبقات الشافعیة الکبری ، چاپ محمود محمد طناحی و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره ١٩٦٤ـ١٩٧٦؛
(١١) عمارة یمنی ، النکت العصریه فی اخبار الوزراء المصریه ، چاپ هارتویگ درنبورگ ، بغداد ١٨٩٧؛
(١٢) علی بن یوسف قفطی ، تاریخ الحکما وهو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء ، چاپ لیپرت ، لایپزیگ ١٩٠٣؛
(١٣) علی پاشا مبارک ، الخطط التوفیقیه الجدیده لِمصر القاهره ، بولاق ١٩٨٧؛
(١٤) احمدبن عبدالوهاب نویری ، نهایة الارب فی فنون الادب ، قاهره ( بی تا. ) ؛
(١٥) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥.

/ محمدهانی ملاّ زاده /