خواندمير، غياث‌الدين‌بن همام ، مورخ سدۀ دهم. اطلاعات ما دربارۀ زندگى او اندك است. شهرت او به صورتهاى خواندمير، خواندامير و خونده‌مير نيز ضبط شده است (خواندمير، ١٣٦٢ش، ج ١، ص ٤؛ همو، ١٣١٧ش، ص ٧؛ همو، ١٣٢٤ش، ص و؛ فرشته، ص٢١٠؛ ميرخواند، ج ٧، ص ٣). وى، به‌نوشتۀ خودش در حبيب‌السير، كه در زمان تأليف آن در ٩٢٧ حدود ٤٧ـ٤٨ سال داشته، در حدود ٨٨٠ در هرات متولد شده است. پدرش، خواجه همام‌الدين محمد، مدتى وزير ميرزاسلطان محمود (فرزند ابوسعيد گوركان) بود (خواندمير، ١٣٦٢ش، ج ١، مقدمه همايى، ص ٥ـ٦). مادرش دختر ميرخواند، مؤلف تاريخ روضةالصفا، بود و به اين سبب وى را پدر (ابوى مخدومى) خطاب مي‌كرد و همين باعث شد تا برخى، به اشتباه، خواندمير را فرزند ميرخواند بپندارند (همان، ج ١، مقدمه همايى، ص ٦ـ٨، ج ٤، ص ٣٤١)، ولى با تصريح خواندمير در حبيب‌السير (همان، ج ١، ص ٤) و دستورالوزراء (ص ٧) به‌نام و نسب خويش، اين اختلاف‌نظرها از بين مي‌رود. خواندمير سالهاى جوانى را در محضر اميرعليشير نوايى گذراند و با استفاده از كتابخانۀ عظيم وى، در شش ماه مطالب كتاب خلاصة الاخبار فى احوال الاخيار را فراهم آورد (ريو، ج ١، ص ٩٧). در ٩١١، پس از فوت سلطان حسين بايقرا، وى به ملازمت بديع‌الزمان ميرزاى تيمورى درآمد (خواندمير، ١٣٦٢ش، ج ١، مقدمه همايى، ص ٩، ج ٤، ص ٣١٩، ٣٦٤). خواندمير در هرات بود كه محمدخان شيبانى آنجا را گرفت (همان، ج ٤، ص ٣٧٤ـ٣٧٦، ٥٠٧). در ١٠ جمادي‌الآخره ٩٣٤، خواندمير به هند رفت و در ٤ محرّم ٩٣٥ به شهر آگره و به حضور ظهيرالدين محمد بابر رسيد (همان، ج ١، مقدمه همايى، ص ٩؛ فرشته، همانجا). پس از درگذشت بابر در ٩٣٧، خواندمير نزد پسر او، همايون شاه، مقرب شد (خواندمير، ١٣٦٢ش، ج ١، مقدمه همايى، ص ٩؛ فرشته، ص ٢١٥).

خواندمير نويسنده‌اى پركار و صاحب تأليفات متعدد است. مهم‌ترين آثار او عبارت‌اند از: ١) مآثرالملوك، كه ظاهرآ نخستين اثر وى است، زيرا مؤلف در آن به هيچ‌يك از تأليفات خود اشاره نكرده است. وى آن را به نام اميرعليشير نوايى نوشته است و بنابراين، تاريخ تأليف آن به پيش از ٩٠٦ (سال فوت نوايى) مي‌رسد (همان، ص ث). اين كتاب دربارۀ سخنان پادشاهان، انبيا و دانشمندان است (همان، ص ث). ٢) خلاصة الاخبار فى بيان احوال الاخيار، با مقدمه، ده مقاله و خاتمه، دربارۀ خلقت عالم، احوال انبيا، تواريخ حكما، احوال سلاطين قديم ايران و عرب، حكما و ائمه، عباسيان و سلسله‌هاى سلاطين اسلامى تا ٨٧٥. خاتمۀ آن نيز در وصف هرات و شرح‌حال مشاهير معاصر مؤلف است. اين كتاب در واقع نسخۀ اول تاريخ حبيب‌السير است. از اين كتاب تنها خاتمۀ آن به‌چاپ رسيده است. ٣) دستورالوزراء، كتابى دربارۀ زندگى وزرا، از پيش از اسلام تا ٩٠٦. از اين كتاب دو تحرير در دست است. تحرير دوم دوازده شرح‌حال افزون بر تحرير نخست دارد. خواندمير تحرير نخست را در دورۀ وزارت امير عليشير نوايى در هرات و تحرير بعدى را در ٩١٥، در دورۀ حكومت محمد شيبانى، به پايان رساند. دستورالوزراء مطالب دقيقى دربارۀ وزراى معاصر خواندمير دارد (خواندمير، ١٣١٧، ص چ ـح؛ همو، ١٣٢٤، ص يو). ٤) جلد هفتمِ تاريخ روضةالصفا*، كه خواندمير خود به تحرير آن تصريح كرده است (ميرخواند، ج ٧، ص ٣). ٥) مكارم الاخلاق، در شرح مكارم و محاسن اميرعليشير نوايى، كه به سلطان حسين بايقرا تقديم شده است (خواندمير، ١٣٢٤ش، ص يز). ٦) نامه نامى، مجموعه‌اى از مراسلات و منشآت رسمى و دربارى پيشينيان، كه خواندمير آن را در ٩٢٨، در مورد چگونگى كتابت، براى منشيان و مترسلان گرد آورده است (همان، ص يح). ٧) تاريخ حبيب‌السير*، از مهم‌ترين منابع تاريخى ايران، به‌ويژه در دوره تيموريان، كه در ٩٢٧ تأليف شده است.

از آثار به‌جا مانده از خواندمير چنين برمي‌آيد كه وى در نگارش آثار تاريخى توانا و با اشعار و كتب قدما، كتابهاى متداول مدارس و مكاتب زمان خود و كتابهاى تفسير، طب، شعر و ادب، لغت و تاريخ كاملا آشنا بوده است (همان، ص و).

خواندمير در ٩٤١ در هند درگذشت و بنابه وصيتش او را در دهلى در كنار مزار شيخ نظام‌الدين اوليا و اميرخسرو دهلوى دفن كردند (فرشته، همانجا؛
قس خواندمير، ١٣١٧ش، ص ت). پسر وى، اميرمحمود، نويسنده كتاب ايران در روزگار شاه‌اسماعيل و شاه‌طهماسب صفوى است. او تأليف آن را به تشويق محمدخان شرف‌الدين اوغلى، حاكم هرات، در ٩٥٣ آغاز كرد و در ٩٥٧ به انجام رساند (رجوع کنید به خواندمير، ١٣١٧ش، مقدمه نفيسى، ص ج؛
اميرمحمودبن خواندمير، مقدمه، ص ٢). اين كتاب در ١٣٧٠ش در تهران چاپ شده است.

منابع :
(١) اميرمحمودبن خواندمير، ايران در روزگار شاه اسماعيل و شاه طهماسب صفوى، چاپ غلامرضا طباطبايى تهران ١٣٧٠ش؛
(٢) غياث‌الدين‌بن همام خواندمير، حبيب‌السير فى اخبار افراد بشر، زيرنظر محمود سياقى، تهران ١٣٦٢ش؛
(٣) همو، دستورالوزراء، چاپ سعيد نفيسى، تهران ١٣١٧ش؛
(٤) همو، رجال كتاب حبيب‌السير، گردآورده عبدالحسين نوائى، تهران ١٣٢٤ش؛
(٥) محمدقاسم بن غلامعلى فرشته، تاريخ فرشته، يا گلشن ابراهيمى، كلهنو ١٢٨١ ؛
(٦) محمدبن خاوندشاه ميرخواند، تاريخ روضةالصفا، تهران ١٣٢٩ش؛

(٧) Charles Rieu, Catalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum, London ١٩٦٦.

/ عبدالحسين نوايى /

تاریخ انتشار اینترنتی: ٢٥/٠٧/١٣٨٨