حِصار ، عبدالحق‌شناسى، نویسنده ترك در قرن چهاردهم. در ١٣٠٤ (= ١٢٦٥ش) در محله روم‌ایلی‌حصار، واقع در كرانه اروپایى تنگه بوسفور، به‌دنیا آمد. خانواده‌اش از مأموران بلندپایه عثمانى بودند. پدرش، محمود جلال‌الدین‌بیگ، از روشنفكران تجددگراى دوره سلطان عبدالحمید به‌شمار می‌رفت. عبدالحق سردبیرى چند مجله ادبى، از جمله خزینه اوراق، را برعهده داشت (د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه). این مجله متعهد به روشنگرى و توسعه معارف در كشور بود و باعث شد تعدادى از نویسندگان جوان در كنار نویسندگان باتجربه عصر تنظیمات* در آنجا به‌كار بپردازند. در ١٢٩٩ـ١٣٠٠، مجموعاً ٦٣ شماره از این مجله منتشر شد (رجوع کنید به توپراق، ص ١٧). پدر حصار به سبب علاقه‌اى كه به ابراهیم‌شناسى* (روزنامه‌نگار و نویسنده پیشاهنگ) و عبدالحق حامد ترخان* (شاعر نام‌آور عصر تنظیمات) داشت، نام عبدالحق‌شناسى را به پسر بزرگ خود داد كه مركّب بود از نام آن دو (قاباقلى، ج ٣، ص ٣٢٨؛ >ادیبان دیروز و امروزمان سخن می‌گویند<، ص ١٥). سلیم نزهت گرچك، روزنامه‌نگار و پژوهشگر تاریخ مطبوعات و نمایش تركیه، پسر كوچك وى بود (رجوع کنید به >دایرةالمعارف زبان و ادبیات تركى <، ذیل Gercek, Selim Nuzhet" ").

حصار در ١٣١١ـ١٣١٢ براى ملاقات پدرش، كه به بیروت تبعید شده بود، به آنجا رفت و فراگیرى زبان فرانسه را نزد زنى فرانسوى آغاز كرد و نزد همو، كه همراه پدر و پسر به استانبول آمد، به زبان آموزى ادامه داد (د. اسلام، همانجا). همچنین نزد توفیق فكرت*، كه در روم‌ایلى همسایه‌شان بود، به آموزش زبان تركى پرداخت (موتلوآى، ص ٢١٢). از ١٣١٦ در «مكتب سلطانى» (دبیرستان غلطه‌سراى) مشغول تحصیل شد (رجوع کنید به رئیس‌نیا، ج ١، ص ٧٤ـ ٧٥).

در اواخر ١٣٢٤ به پاریس رفت و ضمن تحصیل در مدرسه علوم سیاسى، با تركهاى جوان* و انجمنهاى دانشجویى فرانسه به همكارى پرداخت، با یحیى كمال بیاتلى*، شاعر شهیر ترك، كه در پاریس مشغول تحصیل بود، دوست شد و با بعضى از شاعران و نویسندگان مطرح آن روز فرانسه، چون موریس بارس، ژان مورئاس، امیل‌فاگه و آناتول فرانس، آشنا گردید (>دایرةالمعارف زبان و ادبیات تركى <، ذیل مادّه).

پس از اعلان مشروطیت دوم (١٣٢٦)، حصار با اینكه دوره مدرسه علوم سیاسى را به پایان نرسانده بود، به استانبول بازگشت و تا ١٣٠٤ش/ ١٣٤٣ق در شركتهاى خارجى و بانك عثمانى و اداره رژى به عنوان مترجم كار كرد. در ١٣١٠ـ ١٣١٥ش/ ١٩٣١ـ١٩٣٦ دبیركل جمعیت اتحاد بالكان در آنكارا و از آن به بعد تا ١٣٢٧ش/ ١٩٤٨، مشاور وزیر امورخارجه بود و در همین دوره، در تركیب هیئت نمایندگى تركیه، در اجلاس هیئت مؤسس سازمان ملل ــ كه در ٥ اردیبهشت ـ ٦ تیر ١٣٢٤/ ٢٥ آوریل ـ ٢٦ ژوئن ١٩٤٥ در سانفرانسیسكو منعقد گردیدــ شركت كرد (رجوع کنید به آشورى، ص١٩٢) و سرانجام، در ١٣٢٧ش/ ١٩٤٨ از وزارت خارجه استعفا كرد و از آنكارا به استانبول بازگشت. پس از آن، ضمن آنكه فرصت كافى براى نوشتن و بازنویسى آثار خود داشت، در انجمنها و سازمانهایى چون اجاقهاى ترك (كانونهاى فرهنگى)، جمعیت فرهنگى تركیه و فرانسه، تورینگ كلوپ (باشگاه جهانگردى)، جمعیت دوستان پیر لوتى، اتحادیه ادیبان ترك، جمعیت فتح استانبول، انستیتوى استانبول و انستیتوى یحیى كمال، كه خود از مؤسسان آنها بود، به فعالیت پرداخت. حصار هنگامى كه مترجم ارشد بانك مركزى بود، در ١٣ اردیبهشت ١٣٤٢/ ٣ مه ١٩٦٣ درگذشت (رجوع کنید به بانارلى، ج ٢، ص ١٢٦١؛ قدرت، ج ٢، ص٣٨٠؛ موتلوآى، همانجا؛ اوزقریملى، ذیل مادّه).

حصار به ‌طور كلى منزوى، محافظه‌كار و سیاست‌گریز بود و جز در یك مورد به عرصه فعالیت سیاسى نزدیك نشد؛ او از امضاكنندگان بیانیه تأسیس حزب ملى احرار (ملى احرار فرقه‌سى)، حزب مخالف حزب اتحاد و ترقى، بود. حزب ملى احرار در شعبان ١٣٣٧ تأسیس شد، اما اندكى پس از تأسیس، منحل گردید (رجوع کنید به تونایا، ج ٢، ص ٤٥٢ـ٤٦٢).

دوران نویسندگى حصار را به دو دوره می‌توان تقسیم كرد : دوره روى آوردن او به نوشتن و انتشار دادن، كه در حدود ده سال پس از بازگشتن از پاریس به استانبول و از اواخر جنگ جهانى اول شروع شد و تا ١٣٠٠ش ادامه یافت و پس از فترتى هفت ساله از سرگرفته شد. بیشتر نوشته‌هاى وى در این دوره عبارت بودند از مقالاتى در معرفى و نقد كتابهاى تازه منتشر شده، گزارشهاى سفر، خاطرات، مصاحبه‌هایى درباره ادبیات، و اشعار منثور كه با شعرهاى دیگر وى در مطبوعات انتشار یافته‌اند (رجوع کنید به >دایرةالمعارف جمهوریت <، ج ٣، ص ٧٩؛ >دایرةالمعارف زبان و ادبیات تركى <، همانجا؛ د.ا.د.ترك، ذیل مادّه). وى در این دوره بیشتر به عنوان شاعر و منتقد ادبى شناخته شد (رجوع کنید به قدرت، ج ٢، ص ٣٨١؛ >دایرةالمعارف زبان و ادبیات تركى <، همانجا). او بیشتر اشعارش را تحت تأثیر سروده‌هاى یحیى كمال و احمد هاشم و در كنار طرفداران وزن هجایى ــ كه در برابر طرفداران وزن عروضى جبهه گرفته بودند و سروده‌هایشان بیشتر در مجله درگاه (١٣٠٠ـ١٣٠٢ش/ ١٩٢١ـ ١٩٢٣) منتشر می‌شدــ سروده شده است (رجوع کنید به آرگون‌شاه، ص ٢٠٣ـ٢٠٤؛ د.ا.د.ترك، همانجا).

دوره دوم نویسندگى حصار با انتشار رمان وى به نام >فهمی‌بیگ و ما< در ١٣٢٠ش/ ١٩٤١، آغاز شد. این رمان با استقبال خوانندگان مواجه شد و جایزه سوم رمان حزب جمهوری‌خواه خلق را در ١٣٢١ش/١٩٤٢ برد (قاباقلى، ج٣، ص ٣٣١) و به آلمانى و فرانسه نیز ترجمه گردید (رجوع کنید به د. اسلام، همانجا). مترجم آلمانى، فهمی‌بیگ را با دون‌كیشوت غربیها و اوبلوموف روسها قابل مقایسه دانسته است (رجوع کنید به قاباقلى، همانجا). حصار رمان >آیزنه ما در چاملیجه < (١٣٢٣ش/١٩٤٤) و >فرنگی‌مآبى و شیخوخت على نظامی‌بیگ < (١٣٣١ش/ ١٩٥٢) را نیز نوشت. در فواصل انتشار این رمانها، سه كتاب خاطرات‌گونه نیز منتشر كرد كه وجوه مشتركى با رمانها داشتند، بدین‌قرار: >مهتابهاى بوسفور< (یعنى قایق‌سواریهاى دسته‌جمعى تفریحى در شبهاى مهتابى در بوسفور، ١٣٢١ش/ ١٩٤٢)، >ویلاهاى ساحل بوسفور) <١٣٣٢ش/ ١٩٥٤) و >كوشكهاى روزگار گذشته < (١٣٣٥ش/ ١٩٥٦). منبع الهام این آثار خاطرات كودكى و جوانى نویسنده است. نگاه حسرت‌آلود او به گذشته و ارزشهاى مطلوب از دست رفته آن، بین این آثار مشابهتهایى به وجود آورده است.

رمانهاى حصار، كه خود آنها را حكایت نامیده است، از نظر ساختار و بافت وقایع و شخصیت‌پردازى، با رمانهاى متداول تفاوتهاى آشكارى دارند (رجوع کنید به قدرت، ج ٢، ص ٣٨٣، ٣٨٦؛ د.ا.د.ترك، همانجا). او به جدا كردن انواع ادبى با خطوط قاطع و محدود كردن هر نوعى در چارچوب قواعد و تعاریف مشخص، اعتقادى نداشت و ازهمین‌رو، آثارش غالباً حال و هوا و ساختار یكسانى دارند (قاباقلى، ج ٣، ص ٣٣٠). بعضى ادب‌پژوهان شباهتهاى قهرمانان رمانهاى حصار را ــ كه همه غیرعادى و تا حدودى مضحك و بی‌عرضه‌اندــ نقد كرده‌اند (رجوع کنید به قدرت، ج٢، ص ٣٨٣؛ گوندوز، ص ٤٢١ـ ٤٢٢). درباره آثار داستانى حصار، اظهارنظرهاى متضادى شده است؛ جودت قدرت (ج ٢، ص ٣٨٩) و رئوف موتلوآى (ص ٢١٣ـ ٢١٤) از ساختار رمانها و نثر و زبان وى ایراد گرفته و گفته‌اند كه وى خصوصیات نثر و زبان عثمانى را حفظ كرده و از جریان ساده‌سازى و پالایش زبان تركى از واژگان و عبارات عربى و فارسى دورى جسته است. نهاد سامى بانارلى (ج ٢، ص ١٢٦١) او را از چهره‌هاى درجه اول ادبى در دوره جمهورى تركیه به شمار آورده است.

سه تك‌نگارى و دو جُنگ نیز از آثار دوره اخیر زندگى ادبى حصار به‌شمار می‌روند. تك‌نگاریها درباره احوال و آثار سه شاعر مورد علاقه وى هستند، با این عناوین: استانبول و پیرلوتى (١٣٣٧ش/ ١٩٥٨)، >وداع با یحیى كمال< (١٣٣٨ش/ ١٩٥٩) و >احمدهاشم: شعر و حیاتش < (١٣٤٢ش/ ١٩٦٣). >هر چه در عالم است، عشق است< مجموعه‌اى است از ابیات و مصراعهاى برگزیده شاعران دیوانى گذشته و معاصر حصار. نام مجموعه هم مصراع اول بیتى است از محمد فضولى (شاعر معروف قرن دهم؛ فضولى بغدادى، ص ٢١٤). جُنگ دوم با نام >لطیفه‌هاى زمان قدیم< (١٣٣٧ ش/ ١٩٥٨) مجموعه‌اى است از ظرایف و طرایف برگرفته از منابع كتبى و روایتهاى شفاهى مختلف (بانارلى، ج ٢، ص ١٢٦١ـ ١٢٦٢؛
>دایرةالمعارف جمهوریت<، ج٣، ص٧٩؛
>دایرةالمعارف زبان و ادبیات تركى<، همانجا؛
ایشیق، ذیل مادّه).

منابع :
(١) داریوش آشورى، دانشنامه سیاسى، تهران ١٣٦٦ش؛
(٢) رحیم رئیس‌نیا، ایران و عثمانى در آستانه قرن بیستم، تبریز ١٣٧٤ش؛
(٣) محمدبن سلیمان فضولى بغدادى، كلیات فضولى، استانبول ١٣٤٢؛

(٤) Hulya Argunsah, "Milli edebiyat", in Yeni Turk edebiyati el kitabi (١٨٣٩-٢٠٠٠), ed. Ramazan Korkmaz, Ankara: Grafiker, ٢٠٠٥;
(٥) Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi, Istanbul ١٩٧١-١٩٧٩;
(٦) Cumhuriyet ansiklopedisi: ١٩٢٣-٢٠٠٠, ed. Hasan Ersel etal., Istanbul: Yapi Kredi Yayinlari, ٢٠٠٣;
(٧) Dunku ve bugunku edebiyatcilarimiz konuíuyor, Istanbul: Varlik Yayinevi, ١٩٧٦;
(٨) EI٢, s.v. "Hisar, Abd al-Hak (k) Shinasi" (by Fahir Iz);
(٩) Osman Gunduz, "Cumhuriyet donemi Turk romani", in Yeni Turk edebiyati, ibid;
(١٠) Ihsan Isik, Turkiye yazarlar ansiklopedisi, Ankara ٢٠٠٤;
(١١) Ahmet Kabakli, Turk edebiyati, Istanbul ١٩٦٥-١٩٦٦;
(١٢) cevdet Kudret, Turk edebiyati nda hikaye ve roman (١٨٥٩-١٩٥٩), vol.٢, Ankara ١٩٧٠;
(١٣) Rauf Mutluay, ١٠٠ soruda cagdas Turk edebiyati, Istanbul ١٩٧٣;
(١٤) Atilla Ozkirimli, Turk edebiyati tarihi, Ankara ٢٠٠٤;
(١٥) Zafer Toprak, "Fikir dergicilig§inin yuzyili", in Turkiye'de dergiler- ansiklopediler: ١٨٤٩-١٩٨٤, Istanbul ١٩٨٤;
(١٦) Tarik Zafer Tunaya, Turkiye'de siyasal partiler, vol.٢, Istanbul ٢٠٠٣;
(١٧) Turk dili ve edebiyati ansiklopedisi, Istanbul: Dergah yayinlari, ١٩٧٦-١٩٩٨, s.vv. "Hisar Abdulhak Sinasi" (by Veli Aras), "Gercek, Selim Nuzhet";
(١٨) TDVIA, s.v. "Hisar, Abdulhak Sinasi" (by Abdullah Ucman).

/ رحیم رئیس‌نیا /