بَقایِ سَهارَنپوری ، شیخ محمد، شاعر، نویسنده و مورّخ فارسی زبان شبه قاره ، متخلص به بقا . نخستین نیای او، خواجه ضیاءالدین ، از اخلاف خواجه عبداللّه انصاری ، ازهرات به هندوستان رفت و در ٧٥٤ به دربار فیروزشاه تغلق (حک : ٧٥٢ـ٧٩٠) پیوست . فرزندان خواجه ضیاء نیز در سهارنپور اقامت کردند و محمد بقا در ١٠٣٧ در همانجا به دنیا آمد (ریو، ج ٣، ص ٨٩٠). ابتدا شاگرد پدرش ، غلام محمد، بود (همانجا)، سپس از شیخ نورالحق دهلوی * (حسنی ، ج ٥، ص ٣٧٣) و شیخ عبداللّه سَرهِندی ، معروف به میانْ حضرت ، علم آموخت (ریو، همانجا؛ آفتاب اصغر، ص ٤٨٩). پس از پایان تحصیل ، در زادگاهش به تدریس پرداخت (آفتاب اصغر، همانجا)، سپس به غضنفرخان و برادرش ارسلان خان و نیز افتخارخان میرخان سامان ، که از امرای اورنگ زیب بودند، نزدیک شد (حسنی ، همانجا)، و با اصرار افتخارخان به دربار اورنگ زیب (حک : ١٠٦٨ـ ١١١٨) راه یافت و به سمت وقایع نگاری و بخشی * دولت منصوب (ریو، آفتاب اصغر، همانجاها؛ منزوی ، ١٣٦٢ـ١٣٧٠ ش ، ج ١٠، ص ١٢٤)، و مقرب درگاه بختاورخان * (از ندیمان اورنگ زیب ) شد (حسنی ، همانجا).

بقا به طریقت نقشبندیه گرایش داشت (بختاورخان ، مقدمة ساجده س . علوی ، ج ١، ص ١٤ ) و مرید شیخ محمد معصوم سِرهندی * (متوفی ١٠٧٩)، فرزند شیخ احمد سرهندی * (متوفی ١٠٣٤) معروف به مُجَدِّدِ اَلفِ ثانی ، بود (ریو؛ آفتاب اصغر، همانجاها؛ شفیع ، ج ٤، ص ٧٣ـ٧٤). او علومی چون تاریخ ، هیئت ، حساب و جَفر نیز می دانست (حسنی ، همانجا). بختاورخان (ج ٢، ص ٥٥٤) او را جزو کسانی که در تاریخ و نظم و نثر بی همتا بوده اند ذکر کرده است . صبا (ص ١١٥) نمونه ای از اشعار او را آورده است .

بقا در سالهای آخر عمر از خدمات دولتی کناره گرفت و در حوالی زادگاهش اقامتگاهی به نام «بقاپوره » بنا نهاد و در ١٠٩٤ در همانجا درگذشت (آفتاب اصغر، همانجا).

از آثار او مرآتِ جهان نما به فارسی در دست است که تاریخی عمومی از ابتدا تا روزگار اورنگ زیب است (همان ، ص ٤٩٠). این کتاب نسخة مفصلتری از مرآة العالم بختاورخان * است و محمد بقا قبل از اتمام آن درگذشته است (استوری ، ج ٢، ص ٦٣١؛ منزوی ، ١٣٦٢ـ١٣٧٠ ش ، ج ١٠، ص ١٢٦). پس از مرگ بقا، محمدرضا (برادر او) ومحمد شفیع (خواهرزادة او) آن را گرد آوردند (بختاورخان ، مقدمة ساجده س . علوی ، همانجا). نسخة محمد شفیع مشتمل بر مقدمه ، هفت «آرایش » (باب ) و خاتمه است که در ١٠٩٥ آن را به پایان رسانده است ، اما نسخة محمدرضا یازده «آرایش » دارد (استوری ، همانجا؛ منزوی ، ١٣٤٨ـ ١٣٥٣ ش ، ج ٦، ص ٤١٩٨). این کتاب دارای متنی الحاقی مشتمل بر تراجم شعرا به ترتیب الفباست ، ازینرو آن را تذکرة الشعرا نیز گفته اند (گلچین معانی ، ج ٢، ص ٧٧٨). از این کتاب ، نسخ خطی متعددی موجود است ( رجوع کنید به منزوی ، ١٣٤٨ـ ١٣٥٣ ش ، ج ٦، ص ٤١٩٨ـ٤١٩٩). محمد شفیع و محمدرضا، که پس از مرگ بقا مرآتِ جهان نما را گردآوردند، مدعی شدند که بقا مؤلف مرآة العالم و دیگر آثار منسوب به بختاورخان است (بختاورخان ، مقدمة ساجده س . علوی ، همانجا)، اما به تصریح بختاورخان (ج ٢، ص ٥٥٤)، بقا در تألیف مرآة العالم همکار او بوده است (برای اختلاف بحث دربارة مؤلف مرآة العالم و دیگر آثار منسوب به بقا رجوع کنید به بختاورخان ). شاید به سبب گفته های محمد شفیع و محمدرضا و شباهت میان مرآت جهان نما و مرآة العالم است که محققانی چون استوری ، الیوت و عبدالمقتدر، به اشتباه ، مرآة العالم را به بقا نسبت داده اند (آفتاب اصغر، ص ٤٤٩).

منابع :
(١) چارلز آمبروز استوری ، ادبیات فارسی بر مبنای تألیف استوری ، ترجمة یو. ا. برگل ( به روسی ) ، مترجمان یحیی آرین پور، سیروس ایزدی ، و کریم کشاورز، چاپ احمد منزوی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٢) آفتاب اصغر، تاریخ نویسی فارسی در هند و پاکستان ، لاهور ١٣٦٤ ش ؛
(٣) محمد بختاورخان ، مرآة العالم : تاریخ اورنگ زیب ، چاپ ساجده س .علوی ، لاهور ١٩٧٩؛
(٤) عبدالحی حسنی ، نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر ، حیدرآباد دکن ١٣٨٢ـ١٤١٠/١٩٦٢ـ١٩٨٩؛
(٥) محمد شفیع ، مقالات مولوی محمد شفیع راجع به هنروران و خط و خطاطان ، لاهور ١٩٧٢ـ١٩٨١؛
٦- محمد مظفر حسین بن محمد یوسفعلی صبا، تذکرة روز روشن ، چاپ محمد حسین رکن زادة آدمیت ، تهران ١٣٤٣ ش ؛
(٧) احمد گلچین معانی ، تاریخ تذکره های فارسی ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٨) احمد منزوی ، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان ، اسلام آباد ١٣٦٢ـ١٣٧٠ ش ؛
(٩) همو، فهرست نسخه های خطی فارسی ، تهران ١٣٤٨ـ١٣٥٣ ش ؛

Charles Rieu, Catalogue of the Persian manuscripts in the British Museum, Oxford ١٩٦٦.

/ صفورا هوشیار /