توروس ، رشته کوهی در جنوب ترکیه . رشته کوه توروس تقریباً موازی با سواحل شمالی دریای مدیترانه ، از جنوب ولایت اسپارته تا ولایت آدانا/ اَدَنه (قسمت شمالی ) امتداد دارد و جنوب ولایات قونیه ، قره مان و نیکده و شمال و مشرق ولایت آنتالیا/ انطالیه و شمال ولایت ایچ ایل را فرا گرفته است . رود سیحان در مشرق ، آن را قطع می کند. دامنه های شمالی توروس مشرف به فلات مرکزی آناطولی است و دامنه های جنوبی به دشتهای حاصلخیز آنتالیا (پامفیلیة قدیم ) و کیلیکیه منتهی می شود و ادامة آن ، توروس شمال شرقی یا آنتی توروس (به معنای مقابل توروس رجوع کنید به ادامة مقاله ) نام دارد. قسمت غربی (توروس غربی ) متصل به کوههای لیکیه در جنوب غربی ترکیه است .

توروس از چند رشته تشکیل شده است ، از جمله توروس مرکزی (ارتفاع بلندترین قله : ٥٢٩ ، ٣ متر) در شمال ولایت ایچ ایل . برخی از کوههای مهم آن عبارت است از: اَرجیاس داغ (ارتفاع بلندترین قله : ح ٩١٧ ، ٣ متر) در آناطولی مرکزی ؛ آلاداغ (ارتفاع بلندترین قله : ح ٧٥٨ ، ٣ متر) در شمالیترین قسمت توروس مرکزی ؛ بولکارداغ / بلغارداغ (ارتفاع بلندترین قله : ح ٤٨٠ ، ٣ متر) در شمال ولایت ایچ ایل که در دامنة شمالی آن نیز بلغار ـ معدن قرار گرفته است ( د.ا.ترک ، ذیل 'deni" ª"Bulgar Ma )؛ شیطان (ارتفاع بلندترین قله : ح ٤٠٣ ، ٢ متر) در شمال ولایت آنتالیا؛ آق داغ (ارتفاع بلندترین قله : ح ٧٢٠ ، ٢ متر) و گییک (ارتفاع بلندترین قله : ح ٨٩٠ ، ٢ متر) در مشرق آنتالیا. بسیاری از ارتفاعات توروس بیش از ٠٠٠ ، ٣ متر بلندی دارند (حد تقریبی برفهای دائمی در سراسر رشته کوه توروس ) و در آنها یخچالهای طبیعی تشکیل می شود.

رودهای جیحان ، سیحان ، گوکْسو، چاکیت ، آق سوچای ، کوپری ایرماق و دیگر رودهای جنوب ترکیه از این رشته کوه سرچشمه می گیرند. بین ارتفاع ٠٠٠ ، ١ تا ٥٠٠ ، ١ متری توروس ، بویژه در قسمت غربی (تقریباً در شمال منطقة قدیمی پیسیدیا)، دریاچه های بیگ شهر/ بی شهری ، اَیْریدیر / اگردیر، هویران گولو و چند دریاچة کوچک دیگر قرار دارد.

توروس زمستانهای بسیار سرد و تابستانهای خنک دارد (فیروزمندی ، ج ١، ص ٨). در دامنه های جنوبی آن تا ارتفاع ٥٠٠ متری ، آب و هوا مدیترانه ای است و با افزایش ارتفاع ،از تأثیر آن (بجز در دره ها) کاسته می شود ( د. ترک ، ذیل " âlar §"Toros Dag ).

توروس یکی از مناطق جنگلی ترکیه است و با آنکه در بعضی از قسمتهای آن پوشش جنگلی برای کشت اراضی از بین رفته ، هنوز پوشیده از درختان جنگلی مقاوم در برابر خشکی ، مانند کاج و اَبهَل و بلوط و سِدر، است (فیروزمندی ، ج ١، ص ٩؛ د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل " âlar §"Toros Dag ). در بعضی قسمتهای توروس از جنگلهای کاج محافظت شده است ( د. ترک ، همانجا).

گذرگاههای طبیعی و جاده هایی که عمدتاً در دره ها احداث شده ، دامنه های جنوبی توروس را با مناطق داخلی آناطولی مرتبط می کند. گولَک بُغاز (یا دربند کیلیکیه / درب السلامه ) ــ که راه قدیمی کاپادوکیا به کیلیکیه از آن می گذشت ــ و تنگ چاکیت در توروس مرکزی ، از مهمترین گذرگاههای آن است . از مهمترین راههای ارتباطی میان شهرها در توروس عبارت اند از: آنتالیا ـ اسپارته ، سِلِفکه ـ قره مان ـ قونیه ، طَرسوس ـ اوُلوقشله ـ آقسرای (از طریق درة چاکیت ) و آدانا ـ کوزان ـ پینارباشی ـ قیصریه .

نام توروس در منابع به صورتهای طوروس ( د. فارسی ، ذیل «توروس ») و تاوروس (سامی ، ذیل همین واژه ) نیز آمده است .

توروس را محل قشلاق رومیها در دورة پارتها، حد جنوبی کاپادوکیای قدیم (پیرنیا، ج ٣، ص ٢١٢٢، ٢٣٤٦) و شعبة فرعی کوههای قفقاز ( رجوع کنید به همان ، ج ٢، ص ١٦٨٩، به نقل از کنت کورث ) ذکر کرده اند. باستان شناسان در تپه های باستانی واقع در دامنه های این رشته کوه ــ از جمله در یوموک تپه در دامنة جنوبی نزدیک شهر مِرسین ، حاجیلر در حدود ٢٦ کیلومتری جنوب غربی شهر بوردور، و نیز در غار کارایین نزدیک

شهر آنتالیا ــ آثار متعددی از دورة ماقبل تاریخ کشف کردند (فیروزمندی ، ج ١، ص ٣٠،٥٠،١٤٠).

در قرون اولیة اسلامی و با گسترش اسلام به سرزمینهای شمالی ، توروس و گذرگاههای آن اهمیت فراوان یافت . در زمان امویان و عباسیان ، توروس و آنتی توروس مرز میان سرزمینهای اسلامی و قلمرو امپراتوری روم شرقی بود. به نوشتة لسترنج ، رشتة عظیم توروس حد فاصل بلاد روم و مانند سدی بود که غالباً، و به اشتباه ، جبل لُکّام نامیده می شد، اما در واقع ، جبل لکّام از رشته کوه آنتی توروس بود (ص ٤، ٢٥، ١٣٧). در دورة اسلامی ، در توروس چند معبر وجود داشت که از دو معبر آن ، مسلمانان به قلمرو روم شرقی حمله می کردند. معبر اول در شمال شرقی ، «درب الحدث » نام داشت و معبر دوم ــ که بیش از معبر اول از آن استفاده می شد ــ معبر معروف کیلیکیه بود (همان ، ص ١٤٢ـ١٤٣).

توروس ، و بویژه دره های کوچک آن ، در حملة ترکمنها به سرزمینهای روم شرقی در قرن پنجم ، مدتها محل مقاومت اهالی بود (شاو ، ج ١، ص ٧). در زمان جنگهای صلیبی (سده های پنجم تا هفتم ) قسمتی از رشته کوه توروس ارمنی نشین بود (رانسیمان ، ج ١، ص ٢٥٨). در اواخر قرن هشتم طایفة قره مان ــ که قدرتمندترین امیرنشین ترکمنها در آناطولی بود ــ به توروس تا کیلیکیه دست یافتند. با هجوم لشکر سلطان محمد فاتح در تابستان ٨٧٣ به بخشهای غربی قره مان (در مغرب توروس مرکزی )، امیر قره مان ، پیراحمد، به کوههای توروس گریخت (همان ، ج ١، ص ٢٠ـ٢١، ٦٥) و سلطان محمدفاتح به کوههای توروس ــ که دویست سال در حاکمیت ترکمنهای رمضان اوغلی بود ــ دست یافت و گذرگاههای آن را برای زائران خانة خدا که با مشکلاتی از آن عبور می کردند، آزاد کرد (هامر ـ پورگشتال ، ج ١، ص ٧١٦). ژان اوتر (ص ٤٧) رشته کوه توروس را از نواحی سخت و خطرناک خوانده و توروس را از زبان ترکها، «رمضان اوغلو یایلاقلری » ضبط کرده است . در پایان جنگ جهانی اول (١٩١٨)، و به موجب مادّة دَه موافقتنامة مُنْدْرُس ، اشغال نظامی تونلهای توروس به متفقین واگذار شد (نخجوان ، ص ٥، ٧). تونلهای توروس و آدانا و کیلیکیه در ١٣٣٨/١٩١٩ در اشغال فرانسویها بود (همان ، ص ١٥).

رشته کوه آنتی توروس به سمت حوضة مرکزی آسیای صغیر، در ولایات قهرمان مرعش ، مَلَطیه ، آدیامان ، اِلازیغ ، دیارْبَکر، بینگول ، باتمان ، بدلیس / بتلیس و سعرد تا جنوب دریاچة وان امتداد دارد. برخی از کوههای مهم آن عبارت اند از: آقچه قره (ارتفاع بلندترین قله : ٩٤٠ ، ٢ متر) در جنوب ولایت بینگول ، کاپْچه (ارتفاع بلندترین قله : ٥٣٧ ، ٣ متر) در مشرق ولایت سعرد و قره چاووش (ارتفاع بلندترین قله : ٦٤٦ ، ٢ متر) در جنوب شرقی شهر موش . آنتی توروس مجاور منطقة کوهستانی کاپادوکیا است و یکی از سرچشمه های اصلی رود دجله به شمار می رود و رود فرات و سرشاخه های آن نیز از این رشته کوه سرچشمه می گیرند. راههای ارتباطی میان شهرهای گازیانْتِپ / غازی عِینتاب ـ ملطیه ، دیاربکر ـ الازیغ ، دیاربکر ـ موش و سیلوان ـ تَتوان از دامنه های این رشته کوه می گذرد.

منابع :
(١) ژان اوتر، سفرنامة ژان اوتر: عصر نادرشاه ، ترجمة علی اقبالی ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٢) حسن پیرنیا، ایران باستان ، یا، تاریخ مفصّل ایران قدیم ، تهران ١٣٦٩ش ؛
(٣) د. فارسی ؛
(٤) استیون رانسیمان ، تاریخ جنگهای صلیبی ، ترجمة منوچهر کاشف ، تهران ١٣٥١ـ ١٣٥٨ ش ؛
(٥) شمس الدین سامی ، قاموس الاعلام ، چاپ مهران ، استانبول ١٣٠٦ـ١٣١٦/ ١٨٨٩ـ ١٨٩٨؛
(٦) بهمن فیروزمندی ، باستانشناسی و هنر آسیای صغیر ، ج ١، تهران ١٣٧٨ش ؛
(٧) گی لسترنج ، جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی ، ترجمة محمود عرفان ،تهران ١٣٦٤ش ؛
(٨) محمد نخجوان ، جنگ ترکیه و یونان ، یا، جنگ استقلال ترکیه ١٩١٩ـ١٩٢٢ ، شیراز ?( ١٣١٩ ش ) ؛
(٩) نقشة راهنمای ترکیه ، مقیاس ٠٠٠ ، ٠٠٠ ، ٢:١، تهران : گیتاشناسی ( بی تا. ) ؛
(١٠) یوزف فون هامر ـ پورگشتال ، تاریخ امپراطوری عثمانی ، ترجمة میرزا زکی علی آبادی ، چاپ جمشید کیان فر، تهران ١٣٦٧ـ١٣٦٩ش ؛

(١١) Besim Darkut and Giuseppe Motta, Modern bدyدk atlas ,Istanbul ١٩٩١;
(١٢) EI ٢ , s.v. "Toros Dag §lar â" (by V. Hخhfeld);
(١٣) I A , s.v. "Bulgar Ma ª'deni";
(١٤) Stanford. J. Shaw, History of the Othoman Empire and Modern Turkey, Cambridge ١٩٨٥;
(١٥) The Times atlas of the world , London: Times Books, ١٩٨٥;
(١٦) TA , s.v. "Toros Dag §lar â";
(١٧) Tدrkei und Naher Osten , Scale ١:٨٠٠ ، ٠٠٠, Berlin: RV Reise und Verkchrsverlag, ١٩٨٧.

/ وحید ریاحی /