تَهانَوی ، محمداعلی (علی ) بن علی فاروقی حنفی ، دانشمند هندی سدة دوازدهم ، مؤلف کشّاف اصطلاحات الفنون . نام پدرش را اعلی و علاء نیز نوشته اند (رجوع کنید به ون دایک ، ص ٣٢٨؛ زیدان ، ج ٢، جزء٣، ص ٣٤٧؛ زرکلی ، ج ٦، ص ٢٩٥). وی منسوب به منطقة کوچکی به نام تهانَه / تهانه بهون واقع در ١٧٠ کیلومتری شمال غربی دهلی است ( د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل مادّه ؛ تهانوی ، ١٩٩٦، ج ١، مقدمة رفیق العجم ، ص XXXII ). از تاریخ ولادت او اطلاع دقیقی در دست نیست ، احتمالاً در اواخر سدة یازدهم به دنیا آمده است (تهانوی ، همانجا). خاندان او اهل دانش و نزد مردم محترم بودند و پدرش ، ملقب به قطب الزمان ، از دانشمندان بزرگ هند بود (تهانوی ، همان مقدمه ، ص XXXIII ). تهانوی علوم ادبی و شرعی را نزد پدرش بخوبی فرا گرفت ، سپس کتابهایی در موضوعات گوناگون گرد آورد و بدون استاد، به مطالعه و یادداشت برداری از اصطلاحات علمی آنها پرداخت (حسنی ، ج ٦، ص ٢٧٨؛ تهانوی ، ١٩٩٦، ج ١، ص ١). در زمان حکومت اورنگ زیب عالمگیر (١٠٦٨ـ ١١١٨) در منطقة تهانه ، مدتی قاضی بود و گفته اند که نقش انگشتری او «خادم شرع والا قاضی محمداعلی » بوده است (حسنی ، همانجا). او را با لقبهایی چون «باحث » (پژوهنده )، «لغت دان » و نیز عباراتی چون «امام عالم بارع در دانشها و اصطلاحات علمی » و «یکی از حسنات اسلام در هند» ستوده اند (زرکلی ، همانجا؛ کحّاله ، ج ١١، ص ٤٧؛ بستانی ، ذیل مادّه ؛ جمیل احمد، ص ١٦٨). تاریخ درگذشت وی احتمالاً پس از ١١٥٨ بوده است . آرامگاهش در تهانه است و گفته اند که هرکس بر سر مزار او کتابی بخواند معانی دقیق بر وی مکشوف می شود (حسنی ، همانجا).

آثار تهانوی عبارت است از: ١) احکام الاراضی ، در بارة معنای «دارالاسلام » و «دارالحرب » و احکام زمینهای دارالاسلام و دیگر زمینها. نسخة خطی این رساله در کتابخانه های المکتبة الهندیه و بانکی پور، در نوزده برگ ، موجود است (جمیل احمد، ص ١٧١). ٢) سَبَق الغایات فی نَسَق الا´یات ، که در برخی منابع گفته شده که از آن نشانی نمانده و ناشناخته است ( د. اسلام ؛
جمیل احمد، همانجاها؛
قس زرکلی ؛
کحّاله ، همانجاها)، ولی به گفتة سرکیس (ج ١، ستون ٦٤٥) این کتاب در ١٣١٦/١٨٩٨ در هند به چاپ رسیده است . ٣) کشّاف اصطلاحات الفنون ، که مشهورترین اثر تهانوی و از پرکاربردترین دانشنامه ها، به زبان عربی و فارسی ، در بارة اصطلاحات علوم و فنون است . هر چند پیشینة تدوین اینگونه دانشنامه ها به سدة چهارم بازمی گردد و تا عصر تهانوی نیز چندین دانشنامه تألیف شده بود (رجوع کنید به تهانوی ، ١٩٦٧، ج ١، مقدمة پروین گنابادی ، ص ٣ـ٤)، اما این کتاب به سبب اشتمال بر اصطلاحات گوناگون رایج در ادبیات ، علوم شرعی ، طب ، فلسفه ، نجوم ، گیاه شناسی ، کشاورزی ، ریاضیات ، موسیقی و تصوف ، از زمان تألیف در نزد دانشمندان اعتبار یافت و تاکنون نیز مرجع پژوهشگران و منبعی برای وضع اصطلاحات علمی جدید بوده است (رجوع کنید به تهانوی ، ١٩٩٦، همان مقدمه ، ص XXXV ـ XXXVI ؛
زیدان ، همانجا).

تهانوی در مقدمة کتاب (١٩٦٧، ج ١، ص ١ـ٢) می گوید که چون کتابی حاوی اصطلاحاتِ دانشهای متداول زمان نیافتم ، به تألیف کشّاف اقدام کردم و اصطلاحات کتابهای گوناگون را طبق حروف الفبا و در دو بخش الفاظ عربی و غیرعربی دسته بندی کردم و تألیف کتاب را در ١١٥٨ به پایان بردم . وی همچنین مطالب مفیدی در مقدمه مطرح می کند که از اهمّ آنهاست : تعریفهای علم (١٩٦٧، ج ١، ص ٢ـ٣)؛
تقسیم علوم به نظری و عملی ، آلی و غیرآلی ، عربی و غیرعربی ، شرعی و غیرشرعی ، حقیقی و غیرحقیقی ، عقلی و نقلی ، جزئی و غیرجزئی (ص ٣ـ٤)؛
موضوع و مسائل و مبادی علوم (ص ٤ـ١٠)؛
رئوس ثمانیه که باید در تألیف آثار به آنها توجه کرد و از مهمترین آنها آوردن مقدمات ، فایده ، مبادی ، مقاصد و مرتبة هر علم است (ص ١٠ـ١٣)؛
دانشهای ادبی (ص ١٣ـ٢١)؛
دانشهای شرعی (ص ٢٢ـ٣٣)؛
دانشهای حقیقی شامل منطق ، حکمت ، اصول ریاضی (مشتمل بر عدد، هندسه ، هیئت ، موسیقی و جرّ اثقال ) و اصول طبعی (مشتمل بر طب ، بیطره ، تعبیرخواب ، سحر، طلسم ، کیمیا و فلاحت و از این قبیل ؛
ص ٤٣ـ٥١)؛
علوم ممدوح شامل طب و فقه و کلام و جز آنها و علوم مذموم شامل سحر و طلسمات و از این قبیل (ص ٥١ ـ٥٣).

کشّاف اصطلاحات الفنون مشتمل بر بابهایی به ترتیب حرف اول اصطلاحات است و هر باب فصلهایی دارد که به اعتبار حرف آخر اصطلاحات تنظیم شده (ج ١، ص ٥٣) و جمعاً شامل ٣٠٤٥ اصطلاح است (١٩٩٦، همان مقدمه ، ص XXXIX ). تهانوی در تدوین این کتاب ، از کتابها و فرهنگنامه های معتبر که بسیاری از آنها به فارسی است ، استفاده کرده و عین عبارات مؤلفان را با ذکر منبع نقل کرده است (برای نمونه رجوع کنید به تهانوی ، ١٩٦٧، ج ١، ص ١٤١، ١٤٧).

کشّاف اصطلاحات الفنون نخستین بار در ١٢٧٨ـ ١٢٧٩/ ١٨٦٢ در کلکته ، در دو مجلد، به تصحیح مولوی محمد وجیه ، مولوی عبدالحق و مولوی غلام قادر و به اهتمام دو مستشرق به نامهای آلویس اشپرنگر و ویلیام ناسو لیز ، چاپ شد و در ١٣٤٦ش /١٩٦٧ در تهران افست گردید. در پایان جلد دوم کتاب ، الرسالة الشمسیّة در منطق اثر نجم الدین کاتبی قزوینی ضمیمه شده است . در ١٣١٧ـ ١٣١٨/١٨٩٩ـ١٩٠٠ نیز کشّاف در استانبول در یک مجلد و ٩٥٥ صفحه چاپ شد که کامل نیست و به فصل یاء از باب صاد منتهی می شود. در برخی منابع ، محل چاپ «آستانه » گفته شده که نام دیگر استانبول

است (١٩٦٧، همان مقدمه ، ص ٦ ؛
١٩٩٦، همان مقدمه ، ص XXXIV ).

بین سالهای ١٣٤٢ تا ١٣٧٦ش / ١٩٦٣ـ١٩٩٧ نیز این کتاب در چهار جزء به همت وزارت فرهنگ مصر در قاهره و به تصحیح لطفی عبدالبدیع به چاپ رسید. بخشهای فارسی کتاب را امین النعیم (عبدالمنعم ) محمد حسنین به عربی ترجمه کرده است . این چاپ نیز کامل نیست و به حرف صاد ختم می شود ( د.اسلام ؛
تهانوی ، ١٩٩٦، همانجاها). در ١٣٧٥ش /١٩٩٦ این کتاب در دو مجلد، به تصحیح رفیق العجم و علی دَحروج در بیروت چاپ شده است . این چاپ ویژگیهایی دارد، از جمله : داشتن مقدمه ای مفصّل در شرح حال مؤلف و ویژگیهای کتاب ؛
آوردن توضیح در پاورقی برای اعلام و کتابهای معرفی شده در متن (برای نمونه رجوع کنید به ج ١، ص ٤، پانویس ٢، ٤، ص ٥، پانویس ١)؛
ترجمة قسمتهای فارسی کتاب به عربی به قلم عبداللّه خالدی (برای نمونه رجوع کنید به ج ١، ص ٨٧)؛
ذکر معادل انگلیسی و فرانسوی اصطلاحات و عنوانها و داشتن فهرستهای گوناگون ، از جمله فهرست اعلام و اصطلاحات (رجوع کنید به ج ٢، ص ١٨١٩ـ ٢١٣٢). به رغم این ویژگیها، در این چاپ ترتیب اصلی مراعات نشده ، قسمتهای فارسی متن به پاورقی منتقل و ترجمة عربی آنها در متن آورده شده است .

منابع :
(١) بطرس بستانی ، کتاب دائرة المعارف ، بیروت ١٨٧٦ـ١٩٠٠، چاپ افست ( بی تا. ) ؛
(٢) محمداعلی بن علی تهانوی ، کتاب کشّاف اصطلاحات الفنون ، چاپ محمد وجیه و دیگران ، کلکته ١٨٦٢، چاپ افست تهران ١٩٦٧؛
(٣) همان ، چاپ رفیق العجم و علی دحروج ، بیروت ١٩٩٦؛
(٤) جمیل احمد، حرکة التألیف باللّغة العربیّة فی الاقلیم الشمالی الهندی فی القرنین الثامن عشر و التاسع عشر ، دمشق ١٩٧٧؛
(٥) عبدالحی حسنی ، نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر ، ج ٦، حیدرآباد دکن ١٣٩٨/١٩٧٨؛
(٦) زرکلی ؛
(٧) جرجی زیدان ، تاریخ آداب اللغة العربیّة ، بیروت ١٩٨٣؛
(٨) سرکیس ؛
(٩) کحّاله ؛
(١٠) ادوارد ون دایک ، کتاب اکتفاء القنوع بما هو مطبوع ، چاپ محمدعلی ببلاوی ، مصر ١٣١٣/ ١٨٩٦، چاپ افست قم ١٤٠٩؛

(١١) EI. ٢ , s.v. " A l-Tahanaw ¦â" (by R. Sellheim).

/ باقر قربانی زرّین /