جنانی‌ ، مصطفی‌ ، شاعر دیوانی‌ اهل‌ بورسه‌ در قرن‌ نهم‌ و دهم‌. پدرش‌ محمد افندی‌ بود. جنانی‌ در بورسه‌ * / بروسه‌ به‌ دنیا آمد و جنانی‌ تخلص‌ می‌كرد؛ از این‌رو، به‌ جنانی‌ بروسوی‌ نیز معروف‌ شد. تاریخ‌ دقیق‌ تولد او معلوم‌ نیست‌. در ٩٦٦ تحصیلش‌ در مدرسه‌ به‌ پایان‌ رسید و به‌ «ملازمت‌» (دستیاری‌) استادش‌، معلم‌زاده‌، كه‌ در مَغْنیسا مدرّس‌ و مفتی‌ بود، در آمد و زمانی‌ هم‌ كه‌ استادش‌ به‌ قاضی‌ عَسكری رومْایلی‌ رسید، منشی‌ دفتر او شد. زمانی‌ هم‌ در ایالت‌ قره‌سی‌، قَسّام‌ (مأمور شرعی تقسیم‌ ماتَرَك‌) بود ( د. ا. د. ترك‌ ، ذیل‌ مادّه‌).

جنانی‌ در دهه ٩٩٠ وارد صنف‌ عِلمیه‌ شد. وی‌ در مدارس‌ گوناگون‌، از جمله‌ مدرسه عِوَض‌پاشای‌ بورسه‌، تدریس‌ می‌كرد تا اینكه‌ در محرّم‌ ١٠٠٤ درگذشت‌ (عطائی‌، ص‌ ٣٩٥ـ٣٩٦). به‌ مناسبت‌ وفاتش‌ مادّه‌ تاریخهایی‌ سروده‌ شده‌ كه‌ در تذكره‌ها مندرج‌ است‌ (برای‌ نمونه‌رجوع کنید به بروسه‌لی‌، ج‌ ٢، ص‌ ١٢٥). از بعضی‌ اشعارش‌ چنین‌ مستفاد می‌شود كه‌ جنانی‌ فرزندان‌ زیادی‌ داشته‌ و معمولاً از تأمین‌ معاش‌ آنها در زحمت‌ بوده‌ و با سرودن‌ قصایدی‌ در مدح‌ سلطان‌ مراد سوم‌ (حك : ٩٢٨ـ١٠٠٣) از وی‌ طلب‌ صله‌ می‌كرده‌ است‌ (عطائی‌، ص‌ ٣٩٦). وی‌ خوش‌ طبع‌، نكته‌دان‌ و مجلس‌آرا بوده‌ و خوشنویسی‌ نیز می‌كرده‌ است‌ ( د. ا. د. ترك‌ ، همانجا).

جنانی‌ به‌ تركی‌ و فارسی‌ و عربی‌ شعر می‌سرود. گرچه‌ وی‌ در سرودن‌ انواع‌ قالبهای‌ شعری‌ ذوق‌ آزمایی‌ كرده‌ بیشتر به‌ شاعری‌ مثنوی‌سرا مشهور شده‌ است‌. دیوانش‌ مشتمل‌ است‌ بر حدود پنج‌ هزار بیت‌، در قالبهای‌ قصیده‌، غزل‌، نامه‌های‌ منظوم‌، قطعه‌، لغز، تخمیس‌، مسدّس‌ و مستزاد. این‌ دیوان‌ به‌ تشویق‌ و یاری‌ دوست‌ شاعرش‌، ابراهیم‌ آذری‌ چلبی‌ (متوفی‌ ٩٩٣)، تدوین‌ گردیده‌ (بانارلی‌، ج‌ ١، ص‌ ٦٠٢ـ٦٠٣). نسخه‌ای‌ از دیوان‌ جنانی‌، كه‌ علاوه‌ بر اشعار تركی‌ در بر دارنده ٦٣ منظومه فارسی‌ است‌، در كتابخانه مركزی‌ دانشگاه‌ استانبول‌ (ش‌ ٣٠٩٦) نگهداری‌ می‌شود ( د. ا. د. ترك‌ ، همانجا). در ١٣٦٤ ش‌/ ١٩٨٥، متن‌ انتقادی‌ آن‌ را جهان‌ اوقویوجو، به‌ عنوان‌ رساله دكتری‌ خود، در دانشكده ادبیات‌ دانشگاه‌ استانبول‌، تهیه‌ كرد (رجوع کنید به همانجا).

آنچه‌ مایه شهرت‌ جنانی‌ به‌ عنوان‌ شاعر مثنوی‌سرا شده‌، دو منظومه او به‌ نامهای‌ ریاض‌الجنان‌ و جلاءالقلوب‌ است‌.

مثنوی‌ تعلیمی‌ ریاض‌الجنان‌ ٣٠٠ ، ٣ بیت‌ دارد كه‌ جنانی‌ آن‌ را، به‌ تشویق‌ آذری‌ چلبی‌، در ٩٨٦ تكمیل‌ و به‌ سلطان‌ مراد سوم‌ تقدیم‌ كرد. این‌ منظومه‌ نظیره‌ای‌ است‌ بر مثنوی‌ نقش‌ خیال‌ آذری‌ و پاسخی‌ است‌ به‌ مخزن‌الاسرار نظامی‌ گنجوی‌ *. ریاض‌الجنان‌ مشتمل‌ است‌ بر دیباچه‌ای‌ در ده‌ فصل‌، بیست‌ روضه‌، خاتمه‌ و دعا. پس‌ از عنوان‌ هر روضه‌، داستانی‌، معمولاً برگرفته‌ از زبان‌ مردم‌، به‌ نظم‌ كشیده‌ شده‌ است‌. این‌ اثر دارای‌ نسخ‌ خطی‌ بسیاری‌ است‌ (سرّی‌لوند ، ص‌ ٧٣ـ٧٤، ١٤٥؛ د. ا. د. ترك‌ ، همانجا).

مثنوی‌ تعلیمی‌ جلاءالقلوب‌ نیز نظیره‌ای‌ است‌ بر مثنوی‌ اصولنامه یحیی‌ بیگ‌طاشْلیجه‌ای‌ * (متوفی‌ ٩٩٠). این‌ مثنوی‌ به‌ بیست‌ عِقد تقسیم‌ شده‌ و هر عقد مشتمل‌ بر منظومه‌هایی‌ با عناوین‌ فرعی‌ است‌. مصطفی‌ اوزكان‌ آن‌ را با مقدمه‌ و توضیحات‌ و لغت‌نامه‌ به‌ چاپ‌ رسانده‌ است‌ ( د. ا. د. ترك‌ ، همانجا). به‌ نوشته جنانی‌ در دیباچه این‌ اثر، وی‌ آن‌ را در بحر شاهنامه‌ سروده‌ و اظهار امیدواری‌ كرده‌ است‌ كه‌ طبع‌ سحر آفرین‌ مدد رساند و او را جانشین‌ فردوسی‌ سازد (رجوع کنید به سرّی‌لوند، ص‌ ٧٧ـ ٧٨، ١٤٦).

بدایع‌الآثار، اثری‌ منثور از جنانی‌ است‌. وی‌ آن‌ را به‌ خواست‌ سلطان‌ مراد سوم‌ ــ كه‌ به‌ شنیدن‌ و خواندن‌ لطایف‌ علاقه‌ داشته‌ تألیف‌ كرده‌ است‌. این‌ كتاب‌ مجموعه‌ای‌ است‌ از لطایف‌ و حكایاتی‌ كوچك‌ در باره موضوعاتی‌ چون‌ جنگهای‌ برّی‌ و بحری‌، مكر زنان‌، جادوها، جنّیان‌، طلسمها و غیره‌ (بانارلی‌، ج‌ ١، ص‌ ٦٠٣). محمدفؤاد كوپریلی‌، كه‌ نسخه‌ای‌ از آن‌ را در كتابخانه خود داشته‌، ارزش‌ بسیاری‌ برای‌ آن‌ قائل‌ شده‌ و آن‌ را از نظر بازنمایی‌ زندگی‌ مردم‌ در قرن‌ دهم‌ بسیار مهم‌ دانسته‌ و درباره‌اش‌ نوشته‌ است‌ كه‌ در این‌ اثر، عوالم‌ میخانه‌ها، تفریحگاهها، صحنه‌های‌ حمله‌ و هجومها، حیات‌ كاروانها، سفرهای‌ دریایی‌ و دیگر زوایای‌ زندگی آن‌ دوره‌، به‌ وضوح‌ به‌ تصویر كشیده‌ شده‌ است‌ (ص‌ ٣٩٨).

به‌ وجود نسخه‌ای‌ خطی‌ از ساقی‌نامه‌ ای‌ منتسب‌ به‌ جنانی‌، محفوظ‌ در كتابخانه سلیمانیه‌ (بخش‌ كتب‌ حالت‌ افندی‌، ش‌ ٩٤)، اشاره‌ شده‌ (رجوع کنید به سرّی‌لوند، ص‌ ١٦١) و اوقویوجو این‌ ادعا را كه‌ جنانی‌ صاحب‌ خمسه‌ است‌، پذیرفتنی‌ ندانسته‌ است‌ (رجوع کنید به د. ا. د. ترك‌ ، همانجا).

گفتنی‌ است‌ كه‌ سه‌ تن‌ از شعرای‌ عثمانی‌ نیز جنانی‌ تخلص‌ می‌كرده‌اند. نخستین‌ آنان‌ از شعرای‌ زمان‌ سلطان‌ بایزید ثانی‌ (حك :٨٨٦ - ٩١٨) بود كه‌ در حدود سال‌ ٩٠٠، در لشكركشی‌ قوای‌ عثمانی‌ به‌ لهستان‌، به‌ قتل‌ رسید. دومی‌ از طایفه امنای‌ حوالی‌ آماسیه‌ و معروف‌ به‌ رضوان‌زاده‌ بود و در زمان‌ سلطان‌ سلیم‌ اول‌ (حك : ٩١٨ـ٩٢٦) درگذشت‌. دیگری‌ جنانی‌ اهل‌ سمندره‌(سمندریا) و درویش‌مسلك‌ بود و از سپاهیان‌ به‌ شمار می‌آمد (سامی‌، ذیل‌ مادّه‌). از شاعری‌ به‌ نام‌ جنانی‌ صوفیه‌ای‌ نیز در گلشن‌ شعر ای‌ احمد عهدی‌ (قرن‌ دهم‌) سخن‌ رفته‌ است‌ (رجوع کنید به سرّی‌لوند، ص‌ ٢٧١).

منابع‌:
(١) محمدطاهر بروسه‌ لی‌، عثمانلی‌ مؤلفلری‌، استانبول‌ ١٣٣٣ـ١٣٤٢؛
(٢) شمس‌الدین‌بن‌ خالد سامی‌، قاموس‌ الاعلام‌ ، چاپ‌ مهران‌، استانبول‌ ١٣٠٦ـ١٣١٦/ ١٨٨٩ـ ١٨٩٨؛
(٣) محمدبن‌ یحیی‌ عطائی‌، حدائق‌ الحقائق‌ فی‌ تكملة الشقائق، در شقائق‌ نعمانیه‌ و ذیللری‌، چاپ‌ عبدالقادر اوزجان‌، استانبول‌: دارالدعوة، ١٩٨٩؛

(٤) Nihad Sami Banarli, Resimli Turk edebiyati tarihi , Istanbul ١٩٧١-١٩٧٩;
(٥) Mehmed Fuad Koprulu, Turk edebiyati tarihi , Istanbul ١٩٨١;
(٦) Agah Sirri Levend, Turk edebiyati tarihi , Ankara ١٩٨٨;
(٧) TDVIA , s.v. "Cinani " (by Cihan Okuyucu).

/ رحیم‌ رئیس‌نیا /