حُمَيدى،عبدالواحد ، حُمَيدى،عبدالواحد بن احمد، فقيه مالكى و قاضى مغربى قرن دهم و يازدهم. كنيه‌اش را ابومحمد و ابومالك ضبط كرده‌اند. وى در ٩٠٣ در شهر فاس مراكش به دنيا آمد (محمدبن جعفر كتّانى، ج ٢، ص ٦٨؛ قس قادرى، قسم ١، ص ١٠٧١). به‌نوشته ابن‌قاضى مكناسى (متوفى ١٠٢٥) در دُرّة‌الحِجال (ج ٣، ص ١٤٢؛ قس ج ٣، ص ١٤٢، پانويس ٦)، حميدى در ٩٣٠ به‌دنيا آمده است. برخى شرح‌حال‌نگاران (براى نمونه رجوع کنید به مراكشى، ج ٨، ص ٥٢٥) نيز اين تاريخ را تأييد كرده‌اند. عبدالكبيربن هاشم كتّانى (ج ١، ص ٣٨٥ـ٣٨٦) شرح حال او را ذيل «بيت حُميدى» آورده و مراكشى (همانجا) او را منسوب به خاندان بنى‌حُمَيد صنهاجه دانسته است.

درباره زندگى حميدى اطلاع چندانى در دست نيست. گفته‌اند در زادگاهش مقدّمات علوم دينى را فراگرفت، اما پس از مدتى تحصيل را رها كرد و به تجارت پرداخت، سپس دوباره به آموختن روى آورد و در فقه و ادبيات و سياست تبحر يافت و به امام كبير ملقب شد (رجوع کنید به قادرى، قسم ١، ص١٠٧٠ـ١٠٧٢؛ محمدبن جعفر كتّانى، ج ٢، ص ٦٨ـ٦٩). حميدى با بزرگان عصر خود مراوده داشت، از جمله با عبدالواحدبن احمد وَنشَريسى* و عبدالوهاب‌بن محمد تُجيبى معروف به زقّاق (قادرى؛ محمدبن جعفر كتّانى، همانجاها). مراكشى (ج ٨، ص ٥٢٩)، ونشريسى و زقّاق را از استادان او دانسته است. استاد اصلى حميدى، بنا به نقل احمدبن على منجور* (متوفى ٩٩٥)، نجم‌الدين غَيطى (متوفى ٩٨١) بوده كه به او اجازه فتوا و روايت داده است (رجوع کنید به محمدبن جعفر كتّانى، ج ٢، ص ٦٩؛ عبدالكبيربن هاشم كتّانى، ج ١، ص ٣٨٥؛ مراكشى، ج ٨، ص ٥٢٦؛ قس قادرى، قسم ١، ص ١٠٧٢). حميدى در برخى سفرهاى حاكمان و مقامات حكومتى، با آنان همراه مى‌شد و گاهى براى شركت در مجالس آنان همراه برخى عالمان از فاس به شهر مراكش سفر مى‌كرد (ناصرى، ج ٢، قسم ١، ص ٥٥، قسم ٢، ص ١٦٧، ١٨٩).

سلطان متوكل عبداللّه‌بن شيخ در ٩٧٠ حميدى را به عنوان مفتى و قاضى فاس منصوب كرد. او تا پايان عمر، يعنى بيش‌از سى سال، در اين منصب بود (قادرى، قسم١، ص١٠٧٠ـ١٠٧٢؛ محمد بن جعفر كتّانى، همانجا). پس از استيلاى ابومروان عبدالملك بر فاس در ٩٨٣، حميدى مدتى در تنگنا قرار گرفت و حتى به حبس تهديد شد، ولى با وساطت رضوان‌بن عبداللّه جَنَوى* از مخمصه رهايى يافت (ناصرى، ج ٢، قسم ١، ص ٦٤ـ ٦٥).

غالب شرح‌حال‌نويسان، حميدى را به حسن رفتار و عدالت در مقام قضاوت ستوده‌اند و او را آگاه به فقه مالكى، به‌ويژه آراى فقهى خليل‌بن اسحاق*، دانسته‌اند (مراكشى؛ محمدبن جعفر كتّانى، همانجاها)؛ اما مراكشى (ج ٨، ص ٥٢٨)، به نقل از ابن‌قاضى مكناسى، گفته است هر چند حميدى عالِم به فقه مالكى بود ولى مطابق ميل خود فتوا مى‌داد و خود و فرزندانش از اين راه اموال فراوانى به‌دست آوردند. ابن‌قاضى مكناسى در كتاب جَذَوۃُ الاقتباس، ذيل عنوان «عبدالواحد» (رجوع کنید به قسم ٢، ص ٤٥٣ـ٤٥٤)، نام حميدى را در شمار اعلام شهر فاس ثبت نكرده است.

حميدى شاگردان بسيارى تربيت كرد، از جمله احمدبن يوسف فاسى، معروف به عارف؛ ابراهيم كلالى؛ يوسف‌بن محمد قصرى و فرزندان يوسف، محمد و احمد و على؛ ابوالقاسم‌بن محمد ابن ابى‌نَعيم غَسانى؛ حسن و احمد زياتى (مراكشى، ج ٨، ص ٥٢٦).

حميدى در ١٠٠٣ درگذشت و در باب‌الفتوح فاس دفن شد (ابن‌قاضى، درّة‌الحجال، ج ٣، ص ١٤٢؛ مراكشى، همانجا؛ قس محمدبن جعفر كتّانى، ج ٢، ص ٧٠). در تشييع جنازه وى جمعيت زيادى، از جمله حاكم وقت، سلطان محمد مأمون، شركت كردند (مراكشى، ج ٨، ص ٥٣١).

تأليفى به حميدى نسبت داده نشده است. جز آنكه زركلى (ج ٤، ص ١٧٥) گزارش داده كه حاشيه حميدى بر يكى از مسائل باب اَيمان (سوگند) كتاب المختصر فى فقه‌الامام مالك خليل‌بن اسحاق را در كتابخانه عبدالحفيظ فاسى در رباط ديده است. فرزند حميدى، عبدالوهاب، نيز مدتى صاحب منصب قضاوت شهر فاس بود (رجوع کنید به قادرى، قسم ١، ص ١٢٠٣).

منابع:
(١) ابن‌قاضى، جذوة‌الاقتباس فى ذكر من حَلَّ من الاعلام مدينة فاس، رباط ١٩٧٣ـ١٩٧٤؛
(٢) همو، درّة‌الحجال فى اسماء الرجال (ذيل وفيات الاعيان)، چاپ محمد احمدى ابوالنور، ج ٣، قاهره (بى‌تا.)؛
(٣) خيرالدين زركلى، الاعلام، بيروت ١٩٩٩؛
(٤) محمدبن طيب قادرى، نشر المثانى لاهل القرن الحادى عشر و الثانى، قسم ١، چاپ محمد حجّى و احمد توفيق، در موسوعة اعلام المغرب، ج ٣، چاپ محمد حجّى، بيروت: دارالغرب الاسلامى، ١٤١٧/١٩٩٦؛
(٥) عبدالكبيربن هاشم كتّانى، زهرالآس فى بيوتات اهل فاس، چاپ على‌بن منتصر كتانى، دارالبيضاء ١٤٢٢/٢٠٠٢؛
(٦) محمدبن جعفر كتّانى، سلوة الانفاس و محادثة الاكياس بمن اقبر من العلماء و الصلحاء بفاس، چاپ عبداللّه كامل كتّانى، حمزة‌بن محمد طيب كتّانى، و محمد حمزة‌بن على كتّانى، دارالبيضاء ١٤٢٥/٢٠٠٤؛
(٧) عباس‌بن ابراهيم مراكشى، اعلام بمن حلّ مراكش و اغمات من الاعلام، ج ٨، چاپ عبدالوهاب‌بن منصور، رباط ١٩٧٧؛
(٨) احمدبن خالد ناصرى، كتاب الاستقصا لاخبار دول المغرب الاقصى، چاپ احمد (بن جعفر) ناصرى، دارالبيضاء ٢٠٠١ـ٢٠٠٥.

/ عليرضا سعيد /