بُرهان قاطع ، فرهنگ لغت فارسی به فارسی نوشتة محمدحسین بن خلف تبریزی ، متخلّص به «بُرهان ». او در عهد خود جامع فنون بود و شعر نیز می سرود (صاعدی شیرازی ، ص ٣١٧). ابتدا در حیدرآباد سمت ندیمی شمس الدین محمّدبن علی خاتون عاملی ، شاگرد شیخ بهاءالدّین عاملی (متوفی ١٠٣١)، را داشت و حواشی شرح جامع عباسی شمس الدّین محمد را گردآوری و در ١٠٥٤ به صورت کتابی تدوین کرد، سپس به گُلکُنده رفت و ندیم سلطان محمد قطب شاه شد و در روزگار عبداللّه قطب شاه منصبِ پیشوایی (وزیر اعظمی ) یافت (اخترحسن ، ص ١٤٣؛ نیز رجوع کنید به داعی الاسلام ، ج ٥، دیباچه ، ص ٢٦(

برهان قاطع در ١٠٦٢ به نام سلطان عبداللّه قطب شاه (حک : ١٠٣٦ـ١٠٨٣) نوشته شد و نخست در هندوستان و سپس در ایران آوازة تام یافت . در قرن یازدهم ، به دلیل گسترش و رواج روزافزون زبان و ادب فارسی در هند، نیاز به چنین فرهنگی برای درک واژگان دشوار دیوانهای فارسی سرایان ، بیش از پیش احساس می شد. مؤلّف آن به بیشتر فرهنگهای لغتی که پیش از او تدوین شده بود، نظر داشته و کوشیده است که کتابش جامع و حاوی همة آنها باشد، لذا برهان قاطع از نظر کمیّت افزونتر از فرهنگهای گذشته است و از همان زمان تألیف ، کثرت لغات و ٨مطالب آن توجه اهل فضل را به خود جلب کرده است ( رجوع کنید به برهان ، ج ١، مقدمه ، ص هشتاد و هفت ـ هشتاد و هشت ). ترتیب دقیق الفبایی لغات و ترکیبات نو در زمینه های گوناگون ، خاصّه طبّ، از محاسن دیگر برهان قاطع است .

مقدمة برهان قاطع (ج ١، ص ط ـ م ) شامل نُه «فایده » است : «معرفت زبان دری و پهلوی و فارسی ، چگونگی زبان فارسی ، تعداد حروف تهجّی و فرق میان دال و ذال ، تبدیل حروف فارسی به حروف دیگر، ضمایر، حروف مفردة اوایل و اواسط و اواخر کلمات ، حروفی که برای زینت کلام آرند، حروفی که به آخر اسماء و افعال به جهات گوناگون افزایند و توصیف آنچه در املاء دانستن آن ضروری است ». متن کتاب شامل ٢٩ گفتار است که هر گفتار چند «بیان » دارد و شمار لغات هر بیان در آغاز هر فصل آمده است . هر «بیان » براساس حرف دوم لغات مندرج در هر گفتار، تدوین شده و ٢٨ گفتار به ٢٨ حرف الفبا و گفتار بیست ونهم به لغات متفرقه اختصاص دارد. مؤلف غرض از تألیف این کتاب را (ج ١، ص د ـ ه ) جمع آوری همة لغات فارسی ، پهلوی ، دری ، یونانی ، سریانی ، رومی ، اصطلاحات و کنایات به عربی آمیخته و لغات زندوپازندِ موجود در فرهنگ جهانگیریِ جمال الدّین حسین اینجو، مَجمَعُالفُرسِ محمدقاسم سُروریِ کاشانی ، سُرمة سلیمانی تقی الدّین بلیانی * و صحاح الادویه حسین انصاری ، به طریق ایجاز و با حذف شواهد و زواید ذکر می کند.

برهان قاطع معایبی نیز دارد، از جمله عدم دریافت صحیح مؤلف از زبانهای ایرانی و غیر ایرانی ؛ آوردن ٢٧٤ «هُزوارش » تحت عنوان لغاتِ «زندوپازند» در ردیف لغات فارسی برگرفته از فرهنگ جهانگیری که این لغات مطلقاً در نظم و نثر فارسی به کار نرفته است ؛ نقل بیدریغ لغات مجعول و برساختة دساتیر که ملاّ برهان برای نخستین بار این لغات را در فرهنگ خود وارد کرده است ؛ حذف شواهد شعری و نثری لغات ؛ جمع آوردن ضبط و حرکات مختلف لغات بدون تشخیص درستی یا نادرستی آن ؛ ارتکاب اشتباهات بسیار در اعلام تاریخی و جغرافیایی ؛ نقل خرافات و اساطیر به عنوان حقایق مسلّم ( رجوع کنید به برهان ، ج ١، مقدمه ، ص هشتاد و هفت ـ نود و شش ؛ دبیرسیاقی ، ص ١٤٤(

مزایا و معایب این کتاب سبب شده که بیش از هر فرهنگی نقد و بررسی شود و کتابها و رسایل گوناگونی دربارة آن ، خاصّه در شبه قارة هند، تألیف گردد، از جمله فرهنگ سراج اللّغاتِ خان آرزو، قاطع برهان میرزا اسداللّه غالب دهلوی ( رجوع کنید به داعی الاسلام ، ج ٥، دیباچه ، ص ٢٧)، مُحرِق قاطع برهانِ سید سعادت علی ، ساطع برهانِ میرزا رحیم بیک میرتَهی ، مؤیّد برهان آغا احمدعلی شیرازی جهانگیرنگری ، قاطع القاطعِ امین الدّین دهلوی ، دافع هَذیانِ نجفقلی خان جهجری ، نامة غالبِ میرزا غالب دهلوی در ردّ ساطع برهان و نیز قطعة غالب از همو در ردّ مؤیّد برهان ، سؤالات عبدالکریم به اردو و لطائف غیبی به اردو به نام میان رادخان سیاح که ظاهراً نوشتة غالب است و او آن را به نام شاگرد خود شهرت داده است ؛ همچنین تیغ تیزِ میرزا غالب دهلوی ، شمشیر تیزتر آغااحمدعلی شیرازی جهانگیرنگری ، و مجموعة تیغ تیزتر ( رجوع کنید به همانجا؛ برهان ، ج ١، مقدمة معین ، ص صد و سیزده ـ صد و پانزده ).

براساس چاپهای گوناگون ، محقّقان ایرانی مجموع لغات برهان قاطع را ٠٦٠ ، ١٩، ٤١٧ ، ١٩، ١٤٩ ، ٢٠ و ٢١١ ، ٢٠ واژه و ترکیب برشمرده اند ( رجوع کنید به برهان ، ج ١، مقدمه ، ص هشتاد و هشت ، پانویس ٢). این کتاب نخستین بار در کلکته در ١٢٣٤ به صورتی جامع و نفیس ، مُصَدّر به نام فرماندار هندوستان و با مقدمة سیّد کرم حسین حسینی بلجرامی ، پس از مقابله با سیزده نسخة خطّی که کهنترین آنها تاریخ ١٠٧١ را داشت ، به طبع رسید و در پایان آن فصلی به نام ملحقات برهان قاطع تألیف عبدالمجید قائم مقامی قاضی القضاة درج شد ( رجوع کنید به برهان ، ج ١، مقدمة معین ، ص صد و شانزده ، صد و بیست و چهار) و بار دیگر نیز در کلکته در ١٢٧٤ با حروف سربی به چاپ رسید (همان ، ج ١، مقدمة معین ، ص صد و شانزده ). برهان قاطع در ایران نیز با چاپ سنگی در ١٢٧٨ ، ١٣٠٠ ، ١٣٠٤ و ١٣٠٥ و چاپ سربی ١٣١٧ ش در دو مجلّد و نیز در ١٣٣٦ ش به اهتمام محمّد عباسی انتشار یافت . بهترین چاپهای برهان قاطع در ١٣٣٠ ش (تهران ، انتشارات زوار)، به تصحیح محمد معین با حواشی ، مقدمه و تعلیقات سودمند در چهارمجلد و در ١٣٤٢ ش (تهران ، انتشارات ابن سینا) در پنج مجلد منتشر شده است .

در اوایل قرن سیزدهم ، سید احمد عاصم عنتابی ، از فاضلان عثمانی ، برهان قاطع را با نام تبیان نافع به ترکی برگرداند و برخی از اغلاط آن را اصلاح کرد. کتاب او در ١٢١٤ در قسطنطنیه و در ١٢١٥ و نیز ١٢٥١ در قاهره به طبع رسیده است (اختر حسن ، ص ١٤٤ـ ١٤٥؛ برهان ، ج ١، مقدمة معین ، ص صدوپانزده ـ صد و شانزده ).

منابع :
(١) اخترحسن ، قطب شاهی دورکا فارسی ادب ، حیدرآباد ١٩٧٣؛
(٢) محمدحسین بن خلف برهان ، برهان قاطع ، چاپ محمد معین ، تهران ١٣٦١ ش ؛
(٣) محمدعلی داعی الاسلام ، فرهنگ نظام ، تهران ١٣٦٢ـ ١٣٦٤ ش ؛
(٤) محمد دبیرسیاقی ، فرهنگهای فارسی و فرهنگ گونه ها ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(٥) نظام الدین احمد صاعدی شیرازی ، حدیقة السلاطین قطب شاهی ، چاپ علی اصغر بلگرامی ، حیدرآباد دکن ١٩٦١.

/ سیدمحمد دبیرسیاقی /