دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٥١٢٨
جواب/ جوابات ، سرآغاز عنوان بسیاری از نوشتهها در پاسخ به سؤالات، آرا، شبهات، اعتراضات یا نقدها در موضوعات گوناگون. نوشتههای فراوانی در پاسخ به پرسش یا شبههای كلامی، نقد یا اعتراضی بر یك مبنای اصولی یا فقهی و مسئله یا مسائلی فقهی، قرآنی، حدیثی، فلسفی، عرفانی، ادبی و مواردی از این دست تألیف شده است. بیشتر این آثار به زبان عربیاند، اما به زبانهای دیگر، به ویژه فارسی، نیز تألیف شدهاند. شماری از این آثار هم منظوم اند. بسیاری از ایننوشتهها، نخست، بدونعنوان تألیف شدهاند، اما به تدریج، افرادی به منظور آسان شدن استفاده از این مطالب و استناد به آنها، برای آنها عنوانی برگزیدهاند كه بیشتر با «جواب» یا «جوابات» و گاه نیز با «اجوبه» آغاز میگردد (رجوع کنید به حاجیخلیفه، ج١، ستون١١ـ ١٢، ٦٠٧ـ٦٠٩؛ بغدادی، ایضاح المكنون، ج١، ستون٢٦ـ ٢٩،٣٧٠ـ٣٧٣؛ آقا بزرگ طهرانی، ج١، ص٢٧٦ـ ٢٧٨، ج٥، ص١٧٠ به بعد).
واژگان مكمل این عنوانهایعام، در بسیاری از موارد، به نام مخاطب(سائل، ناقد، مستشكل یا معترض) اختصاص یافتهاند؛ خواه مخاطب فردی معین باشد با ذكر نام، مانند الجواب الزكی عن قمامه ابنالكركی، اثر عبدالرحمان سیوطی(رجوع کنید به حاجی خلیفه، ج١، ستون٦٠٨) و جوابات الشاه سلطان حسین، اثر فارسی آقاجمال خوانساری(رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی، ج٥، ص٢٠٤)، یا بدون ذكر نام، مانند جواب مفتی بغداد، اثر سیدكاظم رشتی(رجوع کنید به همان، ج٥، ص١٩٣) و خواه فرد یا افرادی نامعین باشد، مانند جواب اعتراضات علماء ماوراء النهر، اثر محمد مشهدی(رجوع کنید به همان، ج٥، ص١٧٥). در موارد فراوان دیگری نیز واژههای تكمیلی به تناسب موضوع انتخاب شدهاند، مانند جواب مسأله فی الطلاق، اثر شیخ صدوق (رجوع کنید به نجاشی، ص٣٩٢)، اجوبه المسائل التجاریه، اثر فخرالدینرازی(رجوع کنید به ابنخلّكان، ج٤، ص٢٤٨ـ ٢٤٩) و جوابات المسائل فی بدو وجود الانسان، اثر صدر المتألهین شیرازی(رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی، ج٥، ص٢١٥). گاه نیز از این عنوانها هم به موضوع و هم به مخاطبِ معین یا نامعین اثر میتوان پیبرد، مانند جوابات اهل الموصل فی العدد و الرؤیه، اثر شیخ مفید كه مستقلاً چاپ شدهاست(قم١٤١٣)، الاجوبه عن اعتراضات ابن ابی شیبهعلی ابیحنیفه، اثر قاسمبن قطلوبغا (رجوع کنید به حاجیخلیفه، ج١، ستون١٢) و جواب منكر وجود صاحبالزمان، نوشته محمدباقر بهاری همدانی(رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی، ج٥، ص١٩٤) و در مواردیاندك، علاوه بر موضوع و مخاطب، نام نویسنده نیز در عنوان گنجانده شدهاست، مانند اجوبه التُسولی عن مسائل الامیر عبدالقادر فی الجهاد، اثر علیبن عبدالسلام تُسولی كه مستقلاً به چاپ رسیده است(بیروت١٩٩٦). در پارهای موارد، عناوین این آثار، مشتمل بر نام اثری مكتوب است كه به آن پاسخ داده شده است، مانند جواب رساله«زن و آزادی»، اثر میرزاعبدالرزاققزوینی(رساله زن و آزادی ترجمه تحریر المرأه قاسم امین مصری است؛ رجوع کنید به همان، ج٥، ص١٨٠). در موارد معدود،عنوان اثر در واقع تكرار همان عنوانعام است،مانند أجوبه الاجوبه،نوشته محمدحسین كرهرودی سلطانآبادی، یا جواب الجواب ،اثر محمدرحیمبن محمدهروی، كه هر دو پاسخی است به پاسخی كه مخاطب قبلاً به مؤلف یا فرد دیگری داده است(رجوع کنید به همان، ج١، ص٢٧٦، ج٥، ص١٧٩).
در این آثار معمولاً نخست سؤال مطرح شده و سپس پاسخ داده شده است، اما گاه به دلیل معلوم بودن سؤال، به ذكر پاسخ بسنده شده است، مانند جوابات ستین مسأله، اثر شهیدثانی(رجوع کنید به همان، ج٥، ص٢٠٥ـ٢٠٦).
شماریاز آثاری كه عنوان آنها با «مسئله» یا «مسائل» آغاز شدهاست(رجوع کنید به همان، ج٢٠، ص٣٢٩ـ٣٧٣، ٣٨٢ـ ٣٩٨)، به ویژهآثاری كه عنوانی مانند «المسائل و الجوابات» دارند (رجوع کنید به همان،ج٢٠، ص٣٧٣)، نیز آثاریهستند كه مؤلفانآنها پس از بیان سؤال یا شبهه یا اعتراض، به آن پاسخدادهاند، مانند مسئله فی سبباستتارالحجه، اثر شیخ مفید؛ المسائلالاربعه، اثر فارسی سیدعبداللّه بِلادی*؛ و المسائل و الجوابات، اثر علیبن احمد علوی كوفی(رجوع کنید به همان، ج٢٠، ص٣٣٥، ٣٧٣، ٣٨٨). گاه اثریعنوانی مشابه عنوانهای یاد شده ندارد، اما در واقع از این سنخ نوشتههاست، مانند كیمیاء السعادهلاهلالاراده، اثر ابنعربی، در پاسخ به سؤالی در باره معانی لاالهالااللّه(رجوع کنید به حاجیخلیفه، ج٢، ستون١٥٣٤).
نوشتنچنین جوابیههایی از دیرباز متداول بودهاست و تاریخمشخصی برای آغاز آن نمیتوان ذكر كرد. گذشته از برخی جوابیههای مكتوب امامان شیعه، كه اغلب در كتاب المسائل گردآوری شده است(رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی، ج٢٠، ص٣٣٠)،از جمله پاسخ امامرضا علیهالسلام به سؤالات مأمون خلیفهعباسی(رجوع کنید به همان، ج١٢، ص٢٥١) و محمدبن سنان(رجوع کنید به بحرانی، ج١٩، ص٢٧٢، پانویس١)، شماری از نوشتههای برجای مانده یا گزارش شده از قرن سوم را میتوان قدیمترین آثار از این دست برشمرد، مانند جوابات مسائل الاطراف، اثر قاسمبن ابراهیم رَسّی(متوفی٢٤٦؛رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی، ج٥، ص٢١٤)، المسائل و الجوابات، اثر فضلبن شاذان (متوفی٢٦٠؛ رجوع کنید به طوسی، الفهرست، ص١٥٠)، الجوابات الحاضره، اثر عبداللّهبن مسلمبن قُتَیبه دینوری(متوفی٢٧٦؛ رجوع کنید به حاجیخلیفه، ج١، ستون٦٠٩) و جوابات المسائل الوارده منالبلاد، اثر حسینبن قاسم رَسّی (متوفی٢٩٨؛ رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی، ج٥، ص٢١٦).
به نظر میرسد در رسالهها جوابات، از نظر موضوع و محتوا، سهم فقه بیش از سایر موضوعات است. برخی از این آثار، در فقهِ استدلالی است و بیان كننده آرایعلمی مؤلف است، مانند جواب اعتراضات سلطان العلماء، اثر علیبن محمد (نوه صاحبمعالم، مؤلف الدرالمنثور؛ رجوع کنید به همان، ج٥، ص١٧٤ـ ١٧٥) و جوابات الشیخ محمدبن جابر، اثر عبدالنبیبن سعد جزایری (رجوع کنید به همان، ج٥، ص٢١١). برخی نیز در فقهِ عملی است و به بیان فتوای مؤلف اختصاص دارد. بسیاری از نوشتههایی كه عنوان آنها با «جواباتالمسائل» آغاز شده از این قبیل است، مانند جوابات المسائل المیافارقیات، اثر سیدمرتضیعلمالهدی(چاپ شده در رسائل الشریف المرتضی، ج١، ص٢٦٩ـ ٣٠٦). برخیاز این آثار در پاسخ به سؤالات فقهی جمعی از اهالی یك شهر یا ناحیه نوشته شده است، مانند جوابات المسائل الخوانساریه (یا المسائل الخوانساریه )، اثر سیدابوتراب خوانساری(رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی، ج٥، ص٢٢٠، ج ٢٠، ص٣٤٦) و جوابات المسائل الطبریه (یا جواباتاهل طبرستان) اثر شیخمفید (رجوع کنید به نجاشی، ص٤٠١؛ آقابزرگ طهرانی، ج٥، ص٢٢٦).
شمار درخور توجهی از این جوابیهها عنوان«سؤال و جواب» را دارد و اغلب، فقهی است (رجوع کنید به همان، ج١٢، ص٢٤١ـ ٢٥١)، مانند السؤال و الجواب، اثر علیبن محمد ولی قائنی در فقه استدلالی(رجوع کنید به همان، ج١٢، ص٢٤٨)، سؤال و جواب، اثر فارسی محمدباقر مجلسی در فقهعملی(نامدیگر آن: نظم اللئالی، گردآورده محمدبناحمد حسینیلاهیجانی، قم١٤١١) و سؤال و جواب، اثر مشهور فارسی سیدمحمدكاظم یزدی در فقه عملی (به علاوه پاسخ به پرسشی در باره اعتبار حدیث كساء رجوع کنید به طباطبائی یزدی، ص٤٤٤ـ٤٤٦). كتابهای «استفتائات» مراجع دینی را میتوان در زمره این جوابیهها دانست. در این آثار معمولاً سؤالات فقهی و استفتائات گوناگون و متفرقه از آنان همراه با پاسخ ایشان دسته بندی و نقل میشود (نیز رجوع کنید به فتوا *).
پس از فقه، كلام بیشترین سهم را از این پاسخهای مكتوب به خود اختصاص داده است؛ خواه مسائل اصلی كلامی، مانند جوابالابهری فیض كاشانی در باره چگونگی علم ازلی خداوند و جواب الاعتراض سالمبن بدران مصری مازنی در باره نبوت(رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی، ج٥، ص١٧٢، ١٧٤)، خواه مسائل فرعیتر، مانند جواب السؤال عن حكمه النسخ فی الاحكام الالهیه، اثر علامهحلّی و جواب السؤال عن البداء، اثر سلیمانبن عبداللّه ماحوزی(رجوع کنید به همان، ج٥، ص١٨٢ـ١٨٣). شماری از این آثار كلامی، پاسخ عالمان شیعی است به نقد متكلمان فرقههای گوناگون كلامی به برخی از اعتقادات شیعه، مانند جواب بعض المعتزله در باره امامت و جواب شبهات بعض العامه، هر دو اثرِ سیدمرتضی علمالهدی (رجوع کنید به همان، ج٥، ص ١٧٩، ١٨٥).
موضوعات گوناگون دیگری نیز در میان این آثار دیدهمیشود، از جمله تفسیر، مانند جوابات ثلاث مسائل تفسیریه، اثر شیخبهائی(رجوع کنید به همان، ج٥، ص٢٠٢ـ٢٠٣)؛ حدیث، مانند جوابالمسائل فی اختلافالاخبار، اثر شیخمفید (رجوع کنید به نجاشی، ص٤٠٠)؛ منطق، فلسفه و حكمت،مانند جوابات اثنتین و اربعین مسألهحِكْمیه، اثر فارابی(رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی ، ج٥، ص١٩٨)، جوابات المسائل المنتجبه، اثر فارسی باباافضل كاشانی(رجوع کنید به همان، ج٥، ص٢٣٦؛ نیز رجوع کنید به باباافضل*) و جوابات السید ركنالدین الاسترآبادی، اثر خواجه نصیرالدینطوسی (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی، ج٥، ص٢٠٥)؛ عرفان و سیر و سلوك، مانند جوابنامه، اثر فارسی منظوم عطار نیشابوری(رجوع کنید به حاجی خلیفه، ج١، ستون٦٠٩) و اجوبه ابنعربی علی اسئله الحكیم التِرمذی، اثر محییالدین ابنعربی در پاسخ به ١٥٧سؤال حكیم ترمذی(رجوع کنید به ابنعربی، مقدمه، صه )؛ ادبیات، مانند الاجوبه المرضیه عنالاسئله النحویه، اثر محمدبن محمد اندلسیمالكی(رجوع کنید به بغدادی، ایضاحالمكنون، ج١، ستون٢٨) و جغرافیا، مانند الاجوبه الوافیه فیعلم الجغرافیه، اثر ابراهیمبنخطار سركیس(رجوع کنید به همو، هدیه العارفین، ج١، ستون٤٥). گاه در یك اثر به سؤالات گوناگون در موضوعات مختلف، پاسخ داده شده است، مانند جوابات المسائل الاِلیاسیه اثر شیخطوسی(رجوع کنید به آقا بزرگ طهرانی، ج٥، ص٢١٤). گاه نیز در پاسخ به یك سؤال كلی، مسائل گوناگونی توضیح داده شده است، مانند الجوابالكافی لمن سألعنالدواء الشافی، اثر ابنقیم جَوزیه(رجوع کنید به ص٣ به بعد).
بیش از چهلجوابیه در منابع به شیخمفید (متوفی٤١٣) نسبت داده شده است(رجوع کنید به نجاشی، ص٣٩٩ـ٤٠٣؛
طوسی، تهذیبالاحكام، مقدمهخرسان، ص٢٣ـ٢٥)؛
بنابراین، از این جهت میتوان او را در رتبه نخست و سیدمرتضیعلمالهدی(متوفی٤٣٦) را در رتبه دوم جای داد (هرچند جوابیههای سیدمرتضی بیشتر مورد استناد قرار میگیرد رجوع کنید به ادامهمقاله). در مرحله بعد در میانعالمانمتقدمشیعی، شیخصدوق(متوفی٣٨١) و شیخطوسی(متوفی٤٦٠) بیشترین آثار از ایندست را تألیفكردهاند. برخیعالمانادوار بعد، مانند شهیدثانی(متوفی٩٦٥)، شیخبهایی(متوفی١٠٣٠)، محمدباقر مجلسی(متوفی١١١٠) و یوسف بحرانی(متوفی١١٨٦) چندین جوابیه نوشتهاند. شیخاحمد احسایی(متوفی١٢٤١)، مؤسس فرقه شیخیه، و جانشین او، سیدكاظم رشتی(متوفی١٢٥٩)، نیز هریك دهها جوابیه نگاشتهاند. حاجملاهادی سبزواری (متوفی ١٢٨٩) نیز، دستكم، دهجوابیه تألیف كردهاست(رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی، ج٥، ص١٧٢ـ٢٤٠).
شماری از جوابیهها نزد فقها اهمیت فراوان یافته و در بسیاری از منابعمعتبرِ پس از خود مورد استناد بودهاند، از جمله برخی از جوابیههای سیدمرتضی به ویژه جواباتالمسائلالتبّانیات، چاپ شده در رسائلالشریفالمرتضی (ج ١، ص٣ـ٩٦؛
رجوع کنید به ابنشهید ثانی، ص١٩٤- ١٩٧؛
بحرانی، ج٩، ص٣٥٨؛
میرزایقمی، ج١، ص٤٥٣ـ٤٥٤؛
نراقی، ص٤٤٤، ٤٦٠،٦٧٢ ؛
انصاری، ١٣٦٥ ش، ص١٥٢، ١٦٣)؛
جوابات المسائل الموصلیات (یا جواب مسائل اهل الموصل)، چاپشده در رسائل (ج١، ص١٦٧ـ ١٩٨«الثانیه»، ١٩٩ـ٢٦٧ «الثالثه»؛
رجوع کنید به بحرانی، ج١٩، ص٢٥٧، ج٢٥، ص٤٤٨؛
نراقی، ص٤٤٤؛
معزّیملایری، ج٢٧، ص١٢٠ ـ١٢١، ١٢٣، ١٣٩ـ ١٤١، ٢٦٩)؛
جوابات المسائل المیافارقیات، چاپ شده در رسائل (ج١، ص ٢٦٩ـ٣٠٦؛
رجوع کنید به سبزواری، ص١٧٩؛
بحرانی، ج٩، ص٤٣٦؛
معزّی ملایری، ج١٥، ص١٢٥، ١٨٩)؛
جوابات المسائل الطرابلسیات، چاپ شده در رسائل (ج١، ص٣٠٧ـ ٣٥٦ «الثانیه»، ٣٥٧ـ٤٤٣ «الثالثه»؛
رجوع کنید به طبرسی، ج١، ص٨٣؛
تونی، ص٢٦٠؛
مجلسی، ج٦١، ص٨٧، ج٦٣، ص١٦؛
معزّی ملایری، ج٢٨، ص١٢٤، ١٢٦) و جوابات المسائل الناصریه، چاپ شده با عنوان مسائل الناصریات به طور مستقل(رجوع کنید به سبزواری، ص ٢٥١؛
بحرانی، ج١، ص٣٢٧، ج٦، ص١٥٤، ج١٢، ص٣٥٤؛
قزوینی، ج١، ص٢٣٧). همچنین دست كم دو جوابیه شیخطوسی نیز مرجع منابع مهم دیگر بودهاند: یكی، جوابات المسائل الحلبیات(رجوع کنید به سبزواری، ص٤؛
نجفی، ج١، ص٢٧) و دیگری، جوابات( اجوبه) المسائل الحائریات، چاپ شده در الرسائل العشر (ص٢٩١ به بعد؛
رجوع کنید به فاضلهندی، ج١٠، ص٢٠٠؛
نجفی، ج٤٠، ص٥٠٢). از میان جوابیههایعلامهحلّی، كه به لحاظ تعداد، اندك است، اجوبه المسائل المهنّائیه شهرت فراوانی یافته است و منابع مهمی به آن استناد كردهاند (از جمله رجوع کنید به بهبهانی، ١٤١٧، ص٦٨٨؛
همو، ١٤١٩، ص١١٥؛
انصاری، ١٣٧٨ ش، ج١، ص٧٤ـ٧٥). این اثر در ١٤٠١ در قم به چاپرسیدهاست(برایآگاهی از نسخههایگوناگون و حاشیه آن رجوع کنید به طباطبائی، ص٢٩ـ٣٣). شماری از دیگر جوابیههای مهم عالمان امامی عبارتاند از:جوابات المسائل الحلبیات، جواباتالمسائلالرسّیه،جوابات المسائلالصیداویه، جواباتالمسائلالمصریات، همگی اثر سیدمرتضی علمالهدی(رجوع کنید به التعریف بمصادر الجواهر، ص٦٣ـ٦٤)، جواب مسائل اسحاقبن یعقوب، اثر طبرسی (رجوع کنید به خوانساری، ج٣، ص٩٩) و اجوبه مسائلابن زهره، اثر علامهحلّی(رجوع کنید به بهبهانی، ١٤١٩، ص٥٩؛
در باره این رساله رجوع کنید به دانش پژوه، ج٨، ص١٢٥ـ ١٢٦).
گفتنی است گاه به آثاری از این دست برمیخوریم كه هم مخاطب آن(پرسشگر یا معترض) و هم صاحب اثر(پاسخدهنده)، جایگاهعلمیبسیار والایی دارند، مانند ده پرسشابوریحانبیرونی* از ابنسینا در باره مطالب كتاب السماء و العالم ارسطو و پاسخهای ابنسینا كه الاجوبه عن المسائل العشره یا جوابات المسائل العشر نامیده شده است(رجوع کنید به حاجیخلیفه، ج١، ستون ١٢؛
آقابزرگ طهرانی، ج١، ص٢٧٦، ج٥، ص٢٢٨) و نیز هشت پرسش علمی فلسفی دیگر بیرونی از ابنسینا و پاسخهای او. از مجموع این هجده پرسش و پاسخ با عنوان جوابات ابی ریحان البیرونی یاد شدهاست(رجوع کنید به امین، ج٩، ص٦٦؛
آقابزرگ طهرانی، ج٥، ص ١٩٧). اینهجده پرسش و پاسخ به انضمام اعتراضات بیرونی به اغلب پاسخهای ابنسینا و دفاع ابوعبداللّه معصومی(شاگرد ابنسینا) از آرای استادش، در رسالهای با عنوان ابوریحانبیرونی و ابنسینا: الاسئله و الاجوبه در ١٣٥٢ ش در تهران چاپ شده است.
از لحاظ محتوایی و شكلی، چند ویژگی را میتوان برای بیشتر این آثار برشمرد: كوتاه بودن مطالب و كم بودن حجم، جزئی بودن موضوع، و نداشتن مقدمه و فصل بندیهای متداول در آثار علمی.
منابع:
(١) آقابزرگ طهرانی؛
(٢) ابنخلّكان؛
(٣) ابن شهید ثانی، معالمالدین و ملاذالمجتهدین: المقدمه فی اصول الفقه، قم١٣٦٥ ش؛
(٤) ابنعربی، اجوبه ابنعربی علی اسئله الحكیم الترمذی، چاپ احمد عبدالرحیم سایح و توفیقعلی وهبه، قاهره١٤٢٦/ ٢٠٠٦؛
(٥) ابنقیمجوزیه، الجواب الكافی لمن سأل عنالدواء الشّافی، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٦) امین؛
(٧) مرتضیبن محمدامین انصاری، فرائد الاصول، چاپ عبداللّه نورانی، قم١٣٦٥ ش؛
(٨) همو، كتابالمكاسب، قم١٣٧٨ ش؛
(٩) یوسفبن احمد بحرانی، الحدائق الناضره فی احكام العتره الطاهره، قم١٣٦٣ـ ١٣٦٧ ش؛
(١٠) اسماعیل بغدادی، ایضاح المكنون، ج١، در حاجی خلیفه، ج٣؛
(١١) همو، هدیه العارفین، ج١، در همان، ج٥؛
(١٢) محمدباقربن محمد اكمل بهبهانی، حاشیه مجمع الفائده و البرهان، قم١٤١٧؛
(١٣) همو، الرسائل الفقهیه، رساله٤: رساله فی حكم العصیر التمری و الزبیبی، قم١٤١٩؛
(١٤) التعریف بمصادر الجواهر، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ١٣٧٨ ش؛
(١٥) عبداللّهبن محمد تونی، الوافیه فی اصولالفقه، چاپ محمدحسین رضوی كشمیری، قم١٤١٥؛
(١٦) حاجی خلیفه؛
(١٧) احمد خوانساری، جامع المدارك فی شرح المختصر النافع، علقعلیهعلیاكبر غفاری، ج٣، تهران١٤٠٥؛
(١٨) محمدتقی دانشپژوه، فهرست كتابخانه مركزی دانشگاه تهران، ج٨ ، تهران١٣٣٩ ش؛
(١٩) محمدباقربن محمد مؤمن سبزواری، ذخیره المعاد فی شرح الارشاد، چاپ سنگی تهران١٢٧٣ـ ١٢٧٤، چاپ افستقم [بیتا. (؛
(٢٠) عبدالعزیز طباطبائی، مكتبه العلامه الحلّی، قم١٤١٦؛
(٢١) محمدكاظمبن عبدالعظیم طباطبائی یزدی، سؤال و جواب، چاپ مصطفی محقق داماد، تهران١٣٧٦ ش؛
(٢٢) طبرسی؛
(٢٣) محمدبنحسن طوسی، تهذیب الاحكام، چاپ حسن موسوی خرسان، بیروت١٤٠١/١٩٨١؛
(٢٤) همو، الرسائل العشر، رساله١٠: اجوبه المسائل الحائریه، چاپ رضا استادی، قم: مؤسسه النشر الاسلامی،)بیتا.]؛
(٢٥) همو، الفهرست، چاپ محمدصادق آلبحرالعلوم، نجف١٣٨٠؛
(٢٦) علیبن حسین علمالهدی، رسائل الشریف المرتضی، چاپ مهدی رجائی، قم١٤٠٥ـ ١٤١٠؛
(٢٧) محمدبنحسن فاضل هندی، كشف اللثام عن قواعد الاحكام، ج، قم١٤٢٤؛
(٢٨) علیبن اسماعیل قزوینی، ینابیع الاحكام فی معرفه الحلال و الحرام، ج١، چاپ علی علویقزوینی، قم١٤٢٤؛
(٢٩) مجلسی؛
(٣٠) اسماعیل معزّیملایری، جامع احادیث الشیعه فی احكام الشریعه، قم ١٣٧١ـ ١٣٨٣ ش؛
(٣١) ابوالقاسمبن محمدحسن میرزایقمی، قوانین الاصول، چاپ سنگی تهران١٣٠٨ـ١٣٠٩، چاپ افست ١٣٧٨؛
(٣٢) احمدبنعلینجاشی، فهرست اسماء مصنّفی الشیعه المشتهر ب رجالالنجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم١٤٠٧؛
(٣٣) محمدحسنبن باقر نجفی، جواهر الكلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت١٩٨١؛
(٣٤) احمدبن محمدمهدی نراقی، عوائد الایام، قم ١٣٧٥ ش.
/ محمد رئیسزاده/