جعفربن‌ محمدالخَطّی‌ ، كنیه‌اش‌ ابوالبحر، شاعر شیعی‌ بحرینی‌ اوایل‌ قرن‌ یازدهم‌. وی‌ به‌ بَحرانی‌ نیز شهرت‌ داشت‌ ( رجوع کنید به مدنی‌، ص‌ ٥٢٤؛ بحرانی‌، ص‌ ١١٢؛ مهتدی‌ بحرانی‌، ص‌ ١٨٨). از تاریخ‌ تولد و زادگاهش‌ اطلاع‌ دقیقی‌ در دست‌ نیست‌. وی‌ به‌ روستایی‌ در بحرین‌ به‌ نام‌ خَطّ منسوب‌ است‌ (آقابزرگ‌ طهرانی‌، ج‌ ٩، قسم‌ ١، ص‌ ٣٥؛ امین‌، ج‌ ٤، ص‌ ١٥٧). در جوانی‌ به‌ شیراز آمد و مقیم‌ آنجا شد (مدنی‌؛ امین‌، همانجاها). در سفری‌ به‌ اصفهان‌، با بهاءالدینِ عاملی‌ * (شیخ‌ بهائی‌، متوفی‌ ١٠٣٠ یا ١٠٣١) دیدار و گفتگو كرد. شیخ‌ قصیده رائیه خود در مدح‌ صاحب‌الزمان‌ عجل‌اللّه‌ تعالی‌ فرجه‌ را بر وی‌ عرضه‌ كرد و او فی‌البداهه‌ قصیده‌ای‌ در معارضه‌ با آن‌ سرود كه‌ شیخ‌ آن‌ را ستود (مدنی‌، ص‌ ٥٢٤ ٥٢٧؛ امین‌، ج‌ ٤، ص‌ ١٦٠).

حیات‌ شاعر مقارن‌ با دوران‌ انحطاط‌ ادب‌ عربی‌، به‌ ویژه‌ در بحرین‌، بود. وی‌ اسلوب‌ خاصی‌ در شعر نداشت‌، اما به‌ دلیل‌ پیروی‌ از برخی‌ شعرای‌ بزرگ‌ پیشین‌، به‌ ویژه‌ شریف‌ رضی‌ (متوفی‌ ٤٠٦)، شعر او اهمیت‌ و اعتبار فراوان‌ یافت‌، به‌ طوری‌ كه‌ شاعر و دانشمند معروفی‌ چون‌ علامه‌ ماجدبن‌ هاشم‌ بحرانی‌ * (متوفی‌ ١٠٢٨) شعر او را به‌ شعر بُحتُری‌ * (متوفی‌ ٢٨٤) تشبیه‌ و وی‌ را تكریم‌ كرده‌ است‌ ( رجوع کنید به مدنی‌، ص‌ ٥٣١؛ تنوخی‌، مجلة المجمع‌ العلمی‌العربی‌ ، ج‌ ٨، ش‌ ٢، ص‌ ٨٤ - ٨٥). با وجود زوال‌ فنون‌ بلاغت‌ در اشعار آن‌ عصر، قصاید وی‌ پر از تشبیه‌ و مشتمل‌ بر تمام‌ فنون‌ شعری‌ است‌ ( رجوع کنید به تنوخی‌، مجلة المجمع‌ العلمی‌العربی‌ ، ج‌ ٨، ش‌ ١، ص‌ ٤١ـ٤٤).

اولین‌ قصیده خطّی‌ در دیوانش‌، مضمونی‌ تغزلی‌ دارد كه‌ آن‌ را در ٩٩٩ سروده‌ و دیگر اشعار را بعد از سال‌ ١٠٠٠ گفته‌ است‌ (همان‌، ص‌ ٤١). وی‌ در جوانی‌ به‌ مدح‌ امرا پرداخت‌. مدحیه‌ای‌ كه‌ برای‌ وزیر بحرین‌، ركن‌الدین‌ محمد (محمود)بن‌ نورالدین‌، در عید فطر ١٠٠١ سروده‌ است‌، از بهترین‌ قصاید وی‌ به‌ شمار می‌آید (محبی‌، ج‌ ٣، ص‌ ٢٠٩؛ مدنی‌، ص‌ ٥٢٧). قصیده‌ای‌ نیز در مدح‌ امام‌ رضا علیه‌السلام‌ سروده‌ و در رثای‌ امام‌ حسین‌ علیه‌السلام‌ و برخی‌ سادات‌ و علویان‌ نیز قصایدی‌ دارد ( رجوع کنید به مدنی‌، ص‌ ٥٣٤؛ امین‌، ج‌ ٤، ص‌ ١٥٧، ١٦٢ـ ١٦٥). یك‌ خمریه‌ و قصایدی‌ در وصف‌ شیراز، حلوا، خرما و ماهی‌ نیز از او به‌ جا مانده‌ است‌ ( رجوع کنید به مدنی‌، ص‌ ٥٢٩؛ امین‌، ج‌ ٤، ص‌ ١٦٨ـ ١٦٩). از دیگر موضوعات‌ شعری‌ او هجو، اعتذار، شِكوه‌، عتاب‌، موعظه‌ و مناجات‌ است‌ ( رجوع کنید به امین‌، ج‌ ٤، ص‌ ١٦٥، ١٦٨ـ١٧٣). دو بیتیهایی‌ نیز همْ وزنِ دو بیتیهای‌ فارسی‌ دارد كه‌ آنها را در ١٠٠١ سروده‌ است‌ ( رجوع کنید به همو، ج‌ ٤، ص‌ ١٥٨).

بنا بر برخی‌ منابع‌، خطّی‌ در ١٠٢٨ در شیراز وفات‌ یافت‌. عمر او را بین‌ ٤٥ تا ٥٠ سال‌ تخمین‌ زده‌اند ( رجوع کنید به مدنی‌، ص‌ ٥٢٤؛
تنوخی‌، مجله‌المجمع‌ العلمی‌العربی‌ ، ج‌ ٨، ش‌ ١، ص‌ ٤١)؛
اما، آقابزرگ‌ طهرانی‌ (ج‌ ٩، قسم‌ ١، ص‌ ٣٦)، با ارائه دلایلی‌، تاریخ‌ وفات‌ او را ١٠٤٠ یا بعد از آن‌ ذكر كرده‌ است‌.

از خطّی‌ دیوان‌ شعری‌ به‌ جا مانده‌ است‌ كه‌ مدتها شهرت‌ داشت‌ و در زمان‌ خودش‌، حسن‌بن‌ محمد غَنَوی‌ هُذَلی‌ (شاعر قرن‌ یازدهم‌) به‌ دستور سید شریف‌ جعفربن‌ عبدالجباربن‌ حسین‌، آن‌ را جمع‌آوری‌ كرد (مدنی‌، همانجا؛
امین‌، ج‌ ٤، ص‌ ١٥٧). اولین‌ نسخه دیوان‌ را دوستِ شاعر، جعفربن‌ عبدالجباربن‌ حسین‌ كتابت‌ كرده‌ است‌ و قدیم‌ترین‌ تاریخی‌ كه‌ در پایان‌ صفحه تقدیم ‌دیوان‌ ذكر شده‌ ١١٣٤ است‌ (تنوخی‌، مجلة المجمع‌ العلمی‌العربی‌ ، ج‌ ٨ ، ش‌ ١، ص‌ ٣٨). محمدبن‌ حسن‌ حرّعاملی‌ دیوان‌ او را دیده‌ است‌ (قسم‌ ٢، ص‌ ٥٥؛
برای‌ نسخه‌های‌ دیگر رجوع کنید به آقابزرگ‌ طهرانی‌؛
امین‌؛
تنوخی‌، همانجاها؛
نیز رجوع کنید به تنوخی‌، مجلة المجمع‌ العلمی‌العربی‌، ج‌ ٨، ش‌ ٢، ص‌ ٩٠، ش‌ ٣، ص‌ ١٦٠ـ١٦١). به‌ گفته زركلی‌ (ج‌ ٢، ص‌ ١٢٩) دیوان‌ شاعر به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌.

منابع‌:
(١) آقابزرگ‌ طهرانی‌؛
(٢) امین‌؛
(٣) علی‌بن‌ حسن‌ بحرانی‌، انوارالبدرین‌ فی‌ تراجم‌ علماء القطیف‌ و الاحساء و البحرین‌، چاپ‌ محمدعلی‌ محمدرضا طبسی‌، نجف‌ ١٣٧٧، چاپ‌ افست‌ قم‌ ١٤٠٧؛
(٤) عزالدین‌ تنوخی‌، «الادب‌ فی‌البحرین‌»، مجله المجمع‌ العلمی‌العربی‌ ، ج‌ ٨ ، ش‌ ١ (رجب‌ و شعبان‌ ١٣٤٦)، ش‌ ٢ (شعبان‌ و رمضان‌ ١٣٤٦)، ش‌ ٣ (رمضان‌ و شوال‌ ١٣٤٦)؛
(٥) محمدبن‌ حسن‌ حرّ عاملی‌، امل‌الا´مل‌، چاپ‌ احمد حسینی‌، بغداد [ ١٩٦٥ (، چاپ‌ افست‌ قم‌ ١٣٦٢ ش‌؛
(٦) خیرالدین‌ زركلی‌، الاعلام‌، بیروت‌ ١٩٩٩؛
(٧) محمدامین‌بن‌ فضل‌اللّه‌ محبی‌، نفحة الریحانة و رشحة طلاء الحانة، چاپ‌ عبدالفتاح‌ محمد حلو، ) قاهره‌ ( ١٣٨٧ـ١٣٩١/ ١٩٦٧ـ١٩٧١؛
(٨) علی‌خان‌بن‌ احمد مدنی‌، سلافة العصر فی‌ محاسن‌ الشعراء بكل‌ مصر، مصر ١٣٢٤، چاپ‌ افست‌ تهران‌ ) بی‌تا. ]؛
(٩) عبدالعظیم‌ مهتدی‌ بحرانی‌، علماء البحرین‌: دروس‌ و عبر ، بیروت‌ ١٤١٤/١٩٩٤.

/ زهرا نهاوندی‌ /