جِبال ِبارز (جبالبارز) ، بخش و شهری در شهرستان جیرفت در استان کرمان .

١) بخش جبال بارز. در مشرق شهرستان واقع است . از شمال به بخش ساردوئیه / ساردویه در جیرفت ، از شمال شرقی و مشرق به بخش مرکزی شهرستان بم ، از جنوب به بخش عَنبرآباد جیرفت و از مغرب به بخش مرکزی آن محدود می شود و مشتمل است بر سه دهستان به نامهای رِضوان (به مرکزیت

آبادی میجان سفلا)، سَغْدَر/ سَقْدَر (به مرکزیت آبادی سَغدَر) و مَسکون (به مرکزیت آبادی محمدآباد)، ٢٢٩ آبادی و شهرِ جبال بارز. اغلب آبادیهای این بخش در دامنه های غربی رشته کوه بارِز قرار دارند. برخی از کوههای این رشته کوه در بخش جبال بارز قرار دارند، از جمله : کُورْشَتْ (مرتفع ترین قله ح ٤٥١ ، ٣ متر)، میجان (مرتفع ترین قله ح ٦٥٣ ، ٢ متر) و گُدارِمُغَک (مرتفع ترین قله ح ٧١٠ ، ١ متر؛ جعفری ، ج ١، ص ٤٥٤، ٤٦٦، ٥٢٤).

برخی از رودهای مهم این بخش عبارت اند از: رود فصلی سَقْدَر (ریزابة رود سَگدَر) به طول حدود پانزده کیلومتر که ابتدا با جهت جنوب غربی و سپس شمال غربی از ارتفاعات واقع در حدود ٣٦ کیلومتری شمال شرقی شهر جیرفت سرچشمه می گیرد؛ و رود فصلی دَررَش (ریزابة رود شور جیرفت ) به طول حدود پانزده کیلومتر با جهت شمال غربی که از ارتفاعات واقع در هجده کیلومتری شمال شرقی شهر جیرفت سرچشمه می گیرد (همان ، ج ٢، ص ٢١٧، ٢٧٥).

بخش جبال بارز از گیا بادام کوهی ، کُنار، گز، کِیْکَم ، بَنِه ، گلپوره و آویشن ، و از زیا پلنگ ، گرگ ، خرس ، کفتار، روباه ، شغال ، خرگوش ، بزکوهی ، قوچ و میش و پرندگانی مانند کبک (به حد وفور) و تیهو دارد ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ١١٥، جاهای متعدد).

طوایفی از ایلهای جبال بارزی ( رجوع کنید به بارز * ) و آسیابر، و طوایف مستقل بلوچ و سیّدی در این بخش ییلاق و قشلاق ، ایل مَهْنی فقط قشلاق و ایل جاویدان فقط ییلاق دارند ( رجوع کنید به مرکز آمار ایران ، ١٣٧٨ ش ، ص ١٢٣). این بخش چمنزارهای وسیعی دارد که در محل ، بُگ / بُگسار خوانده می شوند (صفا، ص ٦).

اهالی بخش به کشاورزی ، باغداری ، دامداری (بیشتر پرورش گوسفند و گاو) و تولید صنایع دستی اشتغال دارند. محصولات عمدة آنجا، گندم ، جو، خرما، پنبه ، سنجد، زیره ، محصولات باغی (شامل سیب ، انار، انگور، آلوچه ، انجیر، زردآلو، به ، گلابی ، هلو، شلیل ، بادام و گردو) و بنشن و تره بار است و در دامنة رشته کوه بارز مرکّبات به عمل می آید ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ١١٥، ص ٣، ٥٠، ١٩٥، ٢٠١، ٢٢٣؛ صفا، ص ١٧).

مهم ترین محصولات صادراتی بخش جبال بارز گندم ، جو، تره بار، محصولات باغی ، پشم ، روغن و قالی است ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ١١٥، ص ٢١٢). قالی بافی با طرحهای کرمانی ، اَمْجَزی ، گلسرخی ، و سه کله ای در آنجا رواج دارد (همان ، ج ١١٥، ص ٥٠، ١٣٥، ٢٢٣).

راه جیرفت ـ بم از بخش جبال بارز می گذرد. آبادیهای بخش با راههای اصلی و فرعی با مرکز بخش و دیگر نقاط شهرستان مرتبط می شوند.

اهالی جبال بارز شیعة دوازده امامی اند و به فارسی با لهجة جبال بارزی تکلم می کنند (همان ، ج ١١٥، ص ٤٩). جمعیت این بخش در ١٣٧٥ ش ، ٧٤٨ ، ٨ تن بوده است که از این میان ٩٨٢ ، ١ تن (ح ٢٣%) در شهر ( رجوع کنید بهادامة مقاله ) و ٧٦٦ ، ٦ تن (ح ٧٧%) در روستاها به سر می برده اند (مرکز آمار ایران ، ١٣٧٦ ش ب ، ص ٢).

طبق تقسیمات کشوری ١٣١٦ ش ، جبال بارز یکی از بخشهای شهرستان جیرفت در استان هشتم (کرمان و مُکران ) بوده است . در کتاب اسامی دهات کشور ، جبال بارز یکی از دهستانهای شهرستان جیرفت با ٨٩ آبادی ضبط شده است (ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، ج ٢، ص ٤٤٣ـ٤٤٥). در ١٣٥٥ ش ، جبال بارز بخشی (به مرکزیت محمدآباد مَسکون ) با سه دهستانِ گاوگان / گاوکان ، مسکون و اَمْجَز بود (ایران . وزارت کشور، ص ٢٣). در شهریور ١٣٦٩، طبق تصویبنامة هیئت وزیران (ش ٨٠٨ ، ٩٣/ ت ٩٠٧، مورخ ٢٤ دی ١٣٦٨)، جبال بارز بخشی به مرکزیت آبادی محمدآباد مسکون ، با سه دهستان رضوان و سغدر و مسکون ، در شهرستان جیرفت اعلام شد (ایران . قوانین و احکام ، ١٣٧٠ ش ، ص ٨٣٢ ـ٨٣٣). در خرداد ١٣٧٥، طبق همان تصویبنامه ، آبادی محمدآباد مسکون به شهر تبدیل و با نام جبال بارز، مرکز بخش جبال بارز شد (همو، ١٣٧٦ ش ، ٢٤٠).

برخی آثار تاریخیِ بخش جبال بارز عبارت اند از: سنگ قبرهایی متعلق به سدة هشتم و دهم و دوازدهم ؛ ظروف طلای متعلق به دورة ساسانی در آبادی جِشار ( رجوع کنید به ادامة مقاله )؛ قلعة زنگیان در آبادی خاتون آباد و زیارتگاهی به نام قدمگاه سیدموسی رضا در آبادی سغدر. درخت سرو کهنسالی نیز در آبادی سَروتُمین وجود دارد (صفا، ص ٢٢، ٤٠، ٩٢، پانویس ، ١٠٤، ١١٦؛ فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ١١٥، ص ١٣٩).

در این بخش ویرانه های شهرها و آبادیهای باستانی و تاریخی نیز وجود دارد که از آن جمله است :

الف ) ویرانه های شهر تاریخیِ هرمز مَلک که در حدود ٣٦ کیلومتری شمال شرقی شهر جیرفت ، حوالی آبادیهای سغدر تا بُنْسِتان و بادام و سَروِتُمین قرار دارد. نام این شهر در منابع به صورتهای قریة جَوْز/ ده گَوْز/ ده کور (؟)، شهر هرمز، هرمز نیز دیده شده است ( رجوع کنید به ادریسی ، ج ١، ص ٤٣٥؛
مقدسی ، ص ٤٧٣؛
اصطخری ، ص ١٦١؛
حدودالعالم ، ص ١٢٨؛
صفا، ص ٤٠، پانویس ). ظاهراً این شهر به دستور هرمز ساسانی (معلوم نیست کدام هرمز) بنا شده است ( رجوع کنید به ادریسی ، همانجا). در قرن چهارم ، هرمزملک ، شهرکی آباد با نعمت بسیار بود که در میان راه جیرفت ـ بم قرار داشت ( حدودالعالم ، ص ١٢٨؛
اصطخری ، ص ١٦١). علت ویرانی آن معلوم نیست . در اواسط سدة ششم ، ادریسی (ج ١، ص ٤٣٥) آن را در یک مرحله ایِ جیرفت و بم ، شهری کوچک اما زیبا با اقوام گوناگون و دارای آب فراوان و چندین بازار معرفی کرده که در آن تجارت هم می شده است .

ب ) آبادی میجان . در حدود سی کیلومتری مشرق شهر جیرفت قرار دارد. نام آن در منابع به صورتهای میزان ، میزان المیجان ، المیزان ، المنجار و مسیژان نیز ذکر شده است ( رجوع کنید به ابن حوقل ، ص ٣١١؛
مقدسی ، ص ٤٧٢؛
حدودالعالم ، ص ١٢٧؛
اصطخری ، ص ١٦٦؛
اعتمادالسلطنه ، ج ٤، ص ٢٠٦٢). جغرافی نویسان قرن چهارم آن را شهرکی نزدیک کوه از رشته کوه (بارز) و تأمین کنندة میوة جیرفت معرفی کرده و گفته اند از میجان به جیرفت برف حمل می شد ( رجوع کنید به ابن حوقل ؛
مقدسی ؛
حدودالعالم ؛
اصطخری ، همانجاها). افضل الدین کرمانی در سدة ششم و هفتم ، میجان را ناحیه ای با آب و هوای خوب وصف کرده است (١٣٥٦ ش ، ص ١٢٧). در دورة قاجار (١٢١٠ـ١٣٤٤)، احمدعلی وزیری کرمانی (ص ١١٩) در ذکر آبادیهای ولایت جیرفت ، و اعتمادالسلطنه (ج ٤، ص ٢٠٦٢) در ذکر قریة مَسکون (شهر جبال بارز کنونی )، از میجان یاد کرده اند.

ج ) آبادی جِشار/ گُشار. این آبادی نسبتاً بزرگ ، در حدود ٥٧ کیلومتری شمال شرقی جیرفت واقع است . افضل الدین کرمانی در المُضاف الی بَدایع الاَزمان فی وقایع کرمان (ص ٤١) آن را ولایتی سردسیر و خوش آب و هوا با مرغزار و علفزار بسیار، در حدود بیست فرسنگی شهر بم ، ضبط کرده است . وی (همانجا) جشار را صورت دیگری از حصار دانسته است . در اواخر دورة صفوی ، در حملة افغانان ، آبادی جشار، مورد هجوم و غارت واقع شد (صفا، ص ١١٦).

آبادی گیوُرد/ گیومُرد و گورِ بیژن نیز در بخش جبال بارز وجود دارد که ظاهراً نام آنها از روایتی افسانه ای ، تحت تأثیر شاهنامه ، گرفته شده است . بنا بر این روایت ، کیخسرو و همراهانش بر اثر طوفانی در این منطقه کشته شدند و باد، جسد گیو را به آبادی گیومرد و جسد بیژن پسر گیو را به آبادی گوربیژن برد (همان ، ص ٧).

٢) شهر جبال بارز ، مرکز بخش جبال بارز. در حدود ٤٦ کیلومتری شمال شهر جیرفت * و در راه اصلی جیرفت ـ کرمان و در مشرق بخش قرار دارد. این شهر در دامنة غربی رشته کوه بارز واقع است و با کوههای گودِ سرخ از شمال غربی ، بُنه رَمی از مشرق ، و سروتمین از جنوب شرقی احاطه شده است . رود سقدر در جنوب شهر جریان دارد. آب و هوای شهر معتدل و

متمایل به سرد است . حداکثر دمای شهر (بر اساس ایستگاه سینوپتیک میاندِهِ جیرفت ، واقع دربخش جبال بارز) ْ٤٧ در مرداد، حداقل آن ْ٢ در بهمن ، و بارش سالانة آن حدود ٢٥١ میلیمتر است (سازمان هواشناسی کشور، ص ٤٥٤). در جنوب شهر، چند معدن و در اطراف شهر چشمه های آب گرم وجود دارد ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ١١٥، ص ٢١٢؛
صفا، ص ١٥٥).

جبال بارز با راه اصلی از شمال غربی (به طول ح ٢٠٢ کیلومتر) به شهر کرمان و از جنوب (به طول ح ٤٦ کیلومتر) به جیرفت مرتبط می شود.

جمعیت جبال بارز در ١٣٧٥ ش ، ٩٨٢ ، ١ تن بوده است (مرکز آمار ایران ، ١٣٧٦ ش ب ، ص ٢٦).

پیشینه . برخی نام بارز را از بُراز و بُرز به معنای بلندی و کوه ( رجوع کنید به باستانی پاریزی ، ج ١، ص ٣٨٨؛
صفا، ص ١١)، و به سبب روحیة جنگجویی قوم بارز، اصل این واژه را از واژة پهلویِ بَئیَرزْد و بَرْزَد (هر دو به معنای برانگیزندة جنگ ) نیز دانسته اند ( رجوع کنید بهباستانی پاریزی ، همانجا؛
نیز رجوع کنید به بُندَهِش ، ص ١٢٨). صفا (ص ١١ـ١٢)، به سبب آنکه عربها بخشی از جبال بارز را ابوغانم (در لغت به معنای پدر بز و مراد از آن ، بزداران ) می نامیدند، آن را

از واژة باوِرز به معنای بز هم آورده است .

نام شهر جبال بارز در منابع (تا قبل از خرداد ١٣٧٥) به صورتهای مسکون («قنات بالا»؛
مس = بالا، کون / کهن / کن = قنات ؛
رجوع کنید به صفا، ص ١٢)، مسکان و محمدآباد مسکون نیز آمده است ( رجوع کنید به اعتمادالسلطنه ، ج ٤، ص ٢٠٦٢؛
فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ١١٥، ص ٢١٢). در ١٢٤٨، شیروانی (ص ٢٠٤) جبال بارز را با ضبط «جمال بارز» آورده و آنجا را بلوکی خوش آب و هوا، دارای زیرة خوب و روغن ممتاز، وصف کرده است . در ١٢٩٧، در اوایل دورة قاجار، فیروزمیرزا فرمانفرما، فرزند عباس میرزا، جبال بارز را بلوکی به مرکزیت دوساری ذکر کرده و نامی از آبادی مسکون یا محمدآباد مسکون (شهر جبال بارز کنونی ) نیاورده (ص ٦٩) اما اعتمادالسلطنه در دورة ناصرالدین شاه قاجار (حک : ١٢٦٤ـ١٣١٣)، آن را از روستاهای معتبر بلوک جبال بارز دانسته و نوشته که آب و هوا و ییلاقهای خوب ، مزارع ، باغها، مراتع و علوفة بسیار داشته است . وی جمعیت بلوک جبال بارز را حدود ده هزار تن ضبط کرده است که از این میان حدود سه هزار تن در قریة مسکون به سر می بردند. به گفتة وی ، تَلّی در قریه بوده که از منافذ آن باد سمّی خارج می شده است (ج ٤، ص ٢٠٦٢ـ٢٠٦٣). حسینعلی رزم آرا ــ که مجلد هشتم کتابش در ١٣٣٢ ش به چاپ رسیده است ــ ذیل دهستان مسکون ، نام مسکون را در ردیف قرای مهم دهستان نیاورده است (ج ٨، ص ٣٩٠).

باستانی پاریزی در کتاب وادی هفت واد (تهران ١٣٥٥ ش ؛
ج ١، ص ٢١٢)، جمعیت مسکون را در حدود نُه هزار تن ذکر کرده است . امروزه اهالی جیرفت ، به سبب آب و هوای خوب جبال بارز در تابستان ، به آنجا می روند ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ١١٥، ص ٢١٢).

نیز رجوع کنید به بارز *

منابع :
(١) ابن حوقل ؛
(٢) محمدبن محمد ادریسی ، کتاب نزهة المشتاق فی اختراق الا´فاق ، قاهره : مکتبة الثقافة الدینیه ، ( بی تا. ) ؛
(٣) اصطخری ؛
(٤) اطلس راههای ایران ، تهران : گیتاشناسی ، ١٣٧٤ ش ؛
(٥) اعتمادالسلطنه ؛
(٦) احمدبن حامد افضل الدین کرمانی ، کتاب عقد العلی للموقف الاعلی ، چاپ علیمحمد عامری نائینی ، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(٧) همو، المضاف الی بدایع الازمان فی وقایع کرمان : شامل حوادث سنوات ٦٠٢ ـ٦١٢ ، چاپ عباس اقبال ، تهران ١٣٣١ ش ؛
(٨) ایران . قانون تقسیمات کشوری آبان ١٣١٦، قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران ، مصوب ١٦ آبان ماه ١٣١٦ ، چاپ دوم ، تهران ( بی تا. ) ؛
(٩) ایران . قوانین و احکام ، مجموعه قوانین سال ١٣٧٥ ، تهران : روزنامة رسمی کشور، ١٣٧٦ ش ؛
همو، مجموعه قوانین و مقررات مربوط به وزارت

(١٠) کشور: از آغاز پیروزی انقلاب اسلامی تا پایان سال ١٣٦٩ ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(١١) ایران . وزارت کشور، تقسیمات کشور شاهنشاهی ایران ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(١٢) ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، کتاب جغرافیا و اسامی دهات کشور ، ج ٢، تهران ١٣٢٩ ش ؛
(١٣) ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی . دفتر تقسیمات کشوری ، نشریه اسامی عناصر و واحدهای تقسیماتی ( به همراه مراکز )، تهران ١٣٨٣ ش ؛
(١٤) محمدابراهیم باستانی پاریزی ، وادی هفت واد: بحثی در تاریخ اجتماعی و آثار تاریخی کرمان ، ج ١، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(١٥) بندهش ، ( گردآوری ) فرنبغ دادگی ، ترجمة مهرداد بهار، تهران : توس ، ١٣٦٩ ش ؛
(١٦) عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٩ ش ؛
(١٧) حدودالعالم ؛
(١٨) رزم آرا؛
(١٩) سازمان هواشناسی کشور، سالنامة آماری هواشناسی : ٧٦ـ ١٣٧٥ ، تهران ١٣٧٨ ش ؛
(٢٠) زین العابدین بن اسکندر شیروانی ، بستان السیاحه ، یا سیاحت نامه ، چاپ سنگی تهران ١٣١٥، چاپ افست ( بی تا. ) ؛
(٢١) عزیزاللّه صفا، تاریخ جیرفت و کهنوج ، ( کرمان ) ١٣٧٣ ش ؛
(٢٢) فیروز میرزا بن عباس میرزا فرمانفرما، سفرنامة کرمان و بلوچستان ، چاپ منصوره اتحادیه ، تهران ١٣٦٠ ش ؛
(٢٣) فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ١١٥: سبزواران ، تهران : ادارة جغرافیائی ارتش ، ١٣٦٢ ش ؛
(٢٤) مرکز آمار ایران ، سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده ١٣٧٧: جمعیت عشایری دهستانها، کل کشور ، تهران ١٣٧٨ ش ؛
(٢٥) همو، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: شناسنامة آبادیهای کشور، استان کرمان ، شهرستان بم ، تهران ١٣٧٦ ش الف ؛
(٢٦) همو، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: شناسنامة آبادیهای کشور، استان کرمان ، شهرستان جیرفت ، تهران ١٣٧٦ ش ب ؛
(٢٧) مقدسی ؛
(٢٨) احمدعلی وزیری کرمانی ، جغرافیای کرمان ، چاپ باستانی پاریزی ، تهران ١٣٥٣ ش .

/ معصومه بادنج /

تصاویر این مدخل:
زیارتگاه ابوالفضل در مردهک، واقع در منطقه جبال بارز منبع: آرشیو عکس سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان کرمان، عکس از: رکن الدین
زیارتگاه ابوالفضل در مردهک، واقع در منطقه جبال بارز منبع: آرشیو عکس سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان کرمان، عکس از: رکن الدین