بَحرانی ، سلیمان بن عبداللّه بن علی ماحوزی سِتْراوی ، فقیه و محدّثِ قرون یازدهم و دوازدهم . در رمضان ١٠٧٥ در روستای دَوْنَج از دهستان ماحوز (از جزیرة اوال بحرین ) به دنیا آمد. چون نیاکان او اهل خارجیّه ، از روستاهای سِترَه ، بودند، ستراوی نیز خوانده شده است (یوسف بحرانی ، ص ٧). در هفت سالگی قرآن را حفظ کرد و در ده سالگی به آموختن علوم دینی پرداخت (سلیمان بحرانی ، ص ٧٩). دوران تحصیل را در حَجْر (نزدیک یَمامه ) گذراند (سماهیجی ، گ ٢١٥ پ ). در جوانی فقیهی صاحب نظر شد و در ٢٤ سالگی کتابهای ارزشمندی تألیف کرد (سلیمان بحرانی ، همانجا). با مقام علمی خود، به ریاست دینی بحرین ـ که در آن زمان حوزة علمی پررونقی داشت ـ رسید (یوسف بحرانی ، ص ٧ ـ ٨) و بنا بر سنت رایج در بحرین ، به «بلاد القدیم »، مرکز علما و تجار و بزرگان بحرین ، انتقال یافت . او در ١٧ رجب ١١٢١، در چهل و پنج سالگی ، درگذشت و در زادگاهش در آرامگاه شیخ میثم بحرانی ، نیای ابن میثم ـ شارح نهج البلاغة ـ به خاک سپرده شد (همان ، ص ٨).

بحرانی در علوم مختلف سرآمد بود. شیخ عبداللّه بن صالح سماهیجی ، عالم بزرگ اخباری (متوفی ١١٣٥)، او را در هوش و دقت و سرعت در جوابگویی و مناظره و بیانِ رسا ستوده و گفته است که در نقل حدیث معتمد بود و همة دانشمندان به فضل او معترف بودند. اطلاعات او بیشتر در زمینة حدیث و رجال و تاریخ بود و در مسایل علمی انصاف داشت (گ ٢١٥ـ٢١٦ پ ). دانشمندان و سیره نویسان متأخر او را محقق و مدقق و نادرة العصروالزمان خوانده اند ( رجوع کنید به بهبهانی ، ص ١٣؛ نوری ، ج ٣، ص ٣٨٨؛ خوانساری ، ج ٤، ص ١٦؛ مامقانی ، ج ٢، بخش ١، ص ٦٣؛ قمی ، ص ٢٠٤).

بحرانی نزد برخی از فقیهان و محدّثان بحرین تحصیل کرد که عبارت اند از: شیخ سلیمان بن علی بن سلیمان بن راشد شاخوری ، مجتهد اصولی معروف به ابن أبی ظبیة اصبعی (متوفی ١١٠٠)، که بحرانی بیشتر تحصیلات خود را نزد او گذرانیده و از او بسیار تمجید کرده است (سلیمان بحرانی ، ص ٧٦)؛ شیخ احمدبن محمدبن یوسف خطی ، که والاترین عالم بحرینی در میان معاصران و متأخران خود بوده است (یوسف بحرانی ، ص ٣٧ـ ٣٨؛ سلیمان بحرانی ، ص ٩٦)؛ شیخ محمدبن ماجد ماحوزی بحرانی ، که بحرانی مدتی طولانی در درس او حضور داشته است (سلیمان بحرانی ، ص ٧٦). وی ، علاوه بر ریاست روحانی ، شاگردانی نیز تربیت کرده است . یوسف بحرانی (ص ١٠)، که در کودکیِ خود او را دیده است ، می گوید که هر روز در خانه اش محفل درس برپا می داشت و روزهای جمعه ، پس از اقامة نماز، در مسجد صحیفة سجادیه تدریس می کرد. برخی از شاگردان محققِ او در زمرة علما بودند؛ چند تن از مشاهیر آنان ـ که به گفتة یوسف بحرانی پس از استاد خویش ، ریاست روحانی بحرین را به عهده گرفتند ـ عبارت اند از: شیخ عبداللّه بن صالح سماهیجی که ترقی و تعالی خویش را مرهون تشویقهای استادش ، بحرانی ، می داند (گ ٢١٥ـ٢١٦ پ )؛ شیخ احمدبن ابراهیم بحرانی ، مجتهد اصولی و پدر یوسف بحرانی (یوسف بحرانی ، ص ٩٣)؛ شیخ احمدبن عبداللّه بلادی و شیخ عبداللّه بن علی بلادی ، هر دو از استادان یوسف بحرانی (همان ، ص ٩، ٧٣)؛ سید علی بن ابراهیم بن ابی شبانه (علی بحرانی ، ص ١٥٢).

یوسف بحرانی ، در بارة شیوة استنباط بحرانی ، می گوید: از رساله ای که در ده مسئلة اصولی نگاشته ( العشرة الکاملة ) سرسختی او در طرفداری از روش اجتهاد اصولی روشن است ، لیکن در نوشته های اخیرش تمایلی به روش اخباریگری دیده می شود (ص ١٠). او، به روش علمای گذشته ، به نقل حدیث اهمیت می داد؛ ازینرو از مشایخ متعدد اجازة نقل حدیث یافت ، از جمله : علامه محمدباقر مجلسی (علی بحرانی ، ص ١٥٥)؛ سیدهاشم بحرانی ، مؤلف تفسیر البرهان ؛ شیخ محمدبن ماجد ماحوزی بحرانی و ملا صالح بن عبدالکریم کرزکانی (خوانساری ، ج ٤، ص ٢١؛ امین ، ج ٧، ص ٣٠٣)؛ و خود نیز به بسیاری از علما، اجازة نقل حدیث داد (علی بحرانی ، ص ١٥٧).

از بحرانی بیش از پنجاه رساله و کتاب در موضوعات مختلف فقهی و اصولی و حدیثی و اعتقادی برجای مانده ، که برخی از آنها نشانة شهامت او در طرح مسایل جنجالی و اظهار رأی برخلاف نظر مشهور است ؛ از جمله رساله در عدم تنجّس آب قلیل و رساله در وجوب غسل جمعه . برخی از آثار او عبارت است از: أربعین الحدیث فی الامامة من طرق العامّة (یوسف بحرانی ، ص ١٠)؛ بلغة المحدّثین فی علم الرجال ، به سبک الوجیزة علامه مجلسی ، که آن را در ١٦ ربیع الثانی ١١٠٧ به پایان رسانده است (آقا بزرگ طهرانی ، ج ٣، ص ١٤٦)؛ العشرة الکاملة ، که در آن به ده مسئلة اصولی از مبحث اجتهاد و تقلید پرداخته است (یوسف بحرانی ، همانجا؛ آقا بزرگ طهرانی ، ج ١٥، ص ٢٦٥ـ٢٦٦)؛ ازهار الریاض ، در سه جلد و به صورت کشکول (یوسف بحرانی ، ص ١٠؛ بغدادی ، ج ١، ص ٤٠٤ـ٤٠٥؛ کحاله ، ج ٤، ص ٢٦٧). از بحرانی اشعار فراوانی در مدح پیامبر اکرم صلی اللّه علیه وآله وسلّم و اهل بیت آن حضرت علیهم السّلام برجای مانده است . همچنین قصیده ای ٢٢ بیتی ، به نام «خالیه »، با ردیف «خال » دارد که این کلمه در هر بیت آن به معنایی خاص به کار رفته است ( رجوع کنید به امین ، ج ٧، ص ٣٠٦).

مجموعة اشعار او را نخستین بار شاگردش ، سیّدعلی بن ابراهیم آل ابی شبانه ، به خواهش او، جمع آوری کرد (علی بحرانی ، ص ١٥٢). یوسف بحرانی نیز در دوران کودکی بسیاری از اشعار او را مرتب کرد ولی ، بر اثر هجوم خوارج به بحرین ، موفق به اتمام آن نشد (ص ٩).

منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) محسن امین ، اعیان الشیعة ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣، ج ٧، ص ٣٠٢ـ٣٠٧؛
(٣) سلیمان بن عبداللّه بحرانی ، فهرست آل بابویه و علماء البحرین ، چاپ احمد حسینی ، قم ١٤٠٤؛
(٤) علی بن حسن بحرانی ، انوارالبدرین فی تراجم علماء القطیف والاحساء والبحرین ، چاپ محمدعلی محمدرضا طبسی ، نجف ١٣٧٧، چاپ افست قم ١٤٠٧؛
(٥) یوسف بن احمد بحرانی ، لؤلؤة البحرین ، چاپ محمد صادق بحرالعلوم ، قم ( بی تا. ) ؛
(٦) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ١، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٧) محمدباقربن محمد اکمل بهبهانی ، تعلیقة رجالیّه : التعلیقة علی المنهج المقال استرآبادی ، تهران ١٣٠٧؛
(٨) عبداللّه جزائری ، الاجازة الکبیرة ، قم ١٤٠٩، ص ٤٤؛
(٩) محمد باقربن زین العابدین خوانساری ، روضات الجنّات فی احوال العلماء والسادات ، چاپ اسداللّه اسماعیلیان ، قم ١٣٩٠ـ١٣٩٢؛
(١٠) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٦، ج ٣، ص ١٢٨؛
(١١) عبداللّه بن صالح سَمّاهیجی ، منیة المُمارسین ، نسخه خطی کتابخانة آیة اللّه نجفی مرعشی ، ش ١٠١٨؛
(١٢) عباس قمی ، فوائد الرضویّه فی احوال علماء المذهب الجعفریّه ، ( بی جا، بی تا. ) ؛
(١٣) عمررضا کحاله ، معجم المؤلفین ، بیروت ( تاریخ مقدمه ١٣٧٦ ) ؛
(١٤) عبدالله مامقانی ، تنقیح المقال فی علم الرجال ، نجف ١٣٤٩ـ١٣٥٢؛
حسین بن محمدتقی نوری ، مستدرک الوسائل ، ج ٣، چاپ محمدرضا نوری نجفی ، تهران ١٣٢١.

/ محمّدرضا انصاری ، یحیی رهایی /