تَره ( > فارسی میانه تَرَّگ ) ، نام دو گیاه خوراکی از جنس آلیوم از تیرة سیریان . بیشتر گیاه شناسان آلیوم را از تیرة سوسنیان می دانند (مثلاً رجوع کنید به قهرمان ، ج ٥، ش ٥٠٦ ـ٥٢١)، اما وندلبو تیرة سیریان را از سوسنیان جدا کرده است (ص ١).

١) ترة معمولی یا ایرانی . این گیاه از گونة آمپلوپراسم است و در ایران با نامهای گوناگونی شناخته می شود، مثلاً، گَنْدَنا/ گَنْدَنَه در خراسان ، کَوَر/ کَوَرگ در مناطق کردنشین و کَوار در گیلان (اکبری شالچی ، ذیل «گندنا»؛ کلباسی ؛ ابراهیم پور، ذیل واژه ). تا ١٣٧٣ ش ترة معمولی ایرانی را زیرْگونة آ. آمپلوپراسم ایرانیکم می دانستند (وندلبو، ص ٥٩)، اما در این سال ، موسوی و کاشی پس از مقایسة ترة معمولی ایرانی با آ. آ. ایرانیکم ، ترة معمولی ایرانی را زیرگونه ای جدید یعنی آ. آ. پرسیکم معرفی کردند (ص ٦٧، ٨٠). این گیاه ، به صورت خام یا پخته ، استفادة خوراکی داشته و دارد، مثلاً در کوکو، جوشپره (نوعی آش )، سبزی پلو، ترش / تورش تره و شیرین تره (دو غذای گیلانی ، در نوعی از شیرین تره تنها سبزی مورد استفاده تره است )، قورمه سبزی و آش رشته (باورچی بغدادی ، ص ١٠٨ـ ١٠٩؛ نوراللّه آشپزباشی ، ص ٢٤٢ـ٢٤٣؛ علی اکبر آشپزباشی ، ص ١٩، ٢٢، ٢٦؛ خاور، ص ٨، ١٠؛ دریابندری ، ج ١، ص ٨٦٤ ـ ٨٦٥).

٢) تره فرنگی (در عربی کُرّاث ). این گیاه را از قدیم می شناخته اند. پزشکان دورة اسلامی انواع گوناگون و خواص دارویی آن را ذکر کرده اند. دیوسکوریدس (سدة اول میلادی ) که آثارش مهمترین منبع دانشمندان دورة اسلامی در بارة گیاهان دارویی است ، از کرّاث شامی (معادل فراسن قافالوطن یونانی ) و کرّاث نبطی نام برده است (ترجمة عربی ، ش ١٤٩، ص ٢٠٨). جالینوس (سدة دوم میلادی ؛ به نقل رازی ، ج ٢١، قسم ١، ص ٣٨٥) و به تبع او، اسحاق بن سلیمان اسرائیلی (متوفی ٣٢٥؛ ج ٣، ص ٤٠) و ابوریحان بیرونی (متوفی ٤٤٠؛ ص ٥٣٠) و حکیم مؤمن (تاریخ تألیف تحفة المؤمنین : ١٠٨٠؛ ص ٢١٨) و عقیلی علوی شیرازی (اواخر قرن دوازدهم ؛ ص ٧٣٥)، دو گونة برّی (وحشی ، صحرایی ) و بُستانیِ (مزروع ) کرّاث را ذکر کرده اند. کرّاث نبطی را همان بستانی و کرّاث البقل / کرّاث المائدة ، و کرّاث شامی را از گونه های بستانی دانسته اند (حکیم مؤمن ؛ عقیلی علوی شیرازی ، همانجاها). رازی (متوفی ٣١٣؛ ج ٢١، قسم ١، ص ٣٨٣ـ ٣٨٥)، به نقل از دیوسکوریدس ولی متفاوت با ترجمة عربی کتاب دیوسکوریدس ، قائل به سه نوع کرّاث ، بستانی و نبطی و کرّاث الکرم ، شده و به نقل از جالینوس ، کرّاث برّی را ذکر کرده است . ابن سینا (متوفی ٤٢٨) نیز به نقل از دیوسکوریدس ، متفاوت با ترجمة عربی کتاب او و آنچه رازی نقل کرده ، سه نوع شامی و نبطی و برّی (قُرْط ) را نام برده است (ج ٢، ص ٥٧٢). ابن عوّام (قرن ششم ؛ ج ٢، ص ١٩٨) سه نوع بستانی (شامی ) و نبطی و برّی ، ابن بیطار (متوفی ٦٤٦) سه نوع شامی و نبطی و کرّاث الکرم (ج ٤، ص ٦١)، انطاکی (متوفی ١٠٠٨؛ ص ٣٩٠) سه نوع شامی و نبطی و قرط (در مصر: کرّاث المائدة )، غافقی (متوفی ح ٥٦٠؛ به نقل ابن بیطار، ج ٤، ص ٦٢) چهار نوعِ نبطی و کوهیان و کَلْیَکان / کَیْلَکان و سلابس ، و ابن میمون (متوفی ٦٠٠؛ ص ٢٣) نیز چهار نوعِ بلبس (بلابس ) و شامی (بستانی ، قِفْلوط ) و نبطی (کوهی ) و برّی (طیطان ) را ذکر کرده اند.

ابن وحشیه (متوفی ٢٩٢؛ مؤلف یا مترجم الفلاحة النبطیة )، که شیوه های کشاورزی نبطیان قدیم و خرافات آنان را نقل کرده ، در بارة روش و زمان کاشت و کود مناسب و آبیاری کرّاث

مطالبی نوشته است (ج ١، ص ٥٦٢ ـ٥٦٣). به نوشتة ابن عوّام ، برای بزرگترشدن کرّاث باید چند تخم را باهم در تکه ای پارچة کتانی گذاشت و در سوراخ کوچکی قرار داد، در این صورت تمام بذرها به یک گیاه تبدیل می شود، و برای دفع آفت کرّاث باید قلب گرم گوسفندی را نَشُسته در عمق کم خاک گذاشت تا همة کرمها به دور آن جمع شوند (ج ٢، ص ١٩٨ـ٢٠٢).

بیشتر گیاهداروشناسان دورة اسلامی طبیعت کرّاث را گرم و خشک دانسته اند (ابن ماسه ، به نقل رازی ، ج ٢١، قسم ١، ص ٣٨٦؛ اسحاق بن سلیمان اسرائیلی ؛ ابن سینا؛ ابن بیطار، همانجاها؛ حکیم مؤمن ، ص ٢١٨؛ عقیلی علوی شیرازی ، ص ٧٣٥). به نوشتة دیوسکوریدس ، کرّاث نفخ آور، مُسَخِّن (گرم کننده )، مُدِرّ بول ، ملین و سبب خوابهای بد («احلام رَدیئه ») است و ترکیبهای گوناگونی از خام یا پختة آن برای درمان برخی بیماریهای زنان ، قطع خونریزی ، دردهای عارض در سینه ، دردهای گوش و دَویّ (طنین گوش ) و زخمهای بد («قُروح خبیثه ») مفید است (ترجمة عربی ، ش ١٤٩، ص ٢٠٨ـ٢٠٩). پزشکان دورة اسلامی کرّاث را در درمان بیماریهای دیگری چون «کرم دندان » و دندان درد، قولنج ، انواع بیماریهای پوستی ، سُدّه های کبد و طحال ، و برای تسکین جُشاءِ (= آروغ بسیار) ترش مفید دانسته اند ( رجوع کنید به رازی ،ج ٢١، قسم ١، ص ٣٨٣ـ ٣٨٨، به نقل از حکمای مختلف ؛ اسحاق بن سلیمان اسرائیلی ، ج ٣، ص ٤٠ـ٤٣؛ ابن سینا، ج ٢، ص ٥٧٢ ـ٥٧٣؛ ابن بیطار، ج ٤، ص ٦١ـ٦٣، به نقل از حکمای مختلف ؛ انطاکی ، ص ٣٩٠؛ حکیم مؤمن ، همانجا؛ عقیلی علوی شیرازی ، ص ٧٣٥ـ٧٣٦). به نوشتة قزوینی (ص ٢٥٨) کرّاث برای تصفیة صدای کسانی که آواز می خوانند مفید است (برای اطلاع از مصارف دارویی امروزی رجوع کنید به زرگری ، ج ١، ص ٦٧٩، ج ٤، ص ٦٣٠).

در احادیث نیز بارها از کرّاث یاد شده است ، از جمله : «کلوا الکرّاث فانَّ مَثَلَه فی البقول کمَثَلِ الخُبز فی سایرالطعام » (تره بخورید که آن در میان سبزیها، مانند نان است در میان سایر خوردنیها؛ مجلسی ، ج ٦٣، ص ٢٠٣ـ٢٠٤؛ برای اطلاع از حدیثهای دیگر راجع به تره رجوع کنید به برازش ، ج ٢٤، ص ١٧٥٧٦ـ ١٧٥٧٧، ذیل «کراّث »).

منابع :
(١) علی اکبربن مهدی آشپزباشی ، سفرة اطعمه ، چاپ عکسی تهران ١٣٥٣ ش ؛
(٢) نوراللّه آشپزباشی ، مادة الحیوة : رساله در علم طباخی ، در کارنامه و مادة الحیوة : متن دو رساله در آشپزی از دورة صفوی ، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٦٠ ش ؛
(٣) محمدتقی ابراهیم پور، واژه نامة فارسی ـ کردی ، تهران ١٣٧٣ ش ؛
(٤) ابن بیطار؛
(٥) ابن سینا، القانون فی الطب ، چاپ ادوارقش ، بیروت ١٤٠٨/١٩٨٧؛
ابن میمون ، شرح اسماء العقار ،

(٦) چاپ ماکس مایرهوف ، قاهره ١٩٤٠؛
(٧) ابوریحان بیرونی ، الصیدنة ؛
(٨) اسحاق بن سلیمان اسرائیلی ، کتاب الاغذیة ، چاپ عکسی از نسخة خطی کتابخانة سلیمانیه ، چاپ فؤاد سزگین ، فرانکفورت ١٤٠٦/ ١٩٨٦؛
(٩) امیرحسین اکبری شالچی ، فرهنگ گویشی خراسان بزرگ ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(١٠) انطاکی ؛
(١١) محمدعلی بن بوداق باورچی بغدادی ، کارنامه در باب طباخی و صنعت آن ، در کارنامه و مادة الحیوة ، همان منبع ؛
(١٢) علیرضا برازش ، المعجم المفهرس لالفاظ احادیث بحار الانوار ، تهران ١٣٧٢ـ١٣٧٣ ش ؛
(١٣) حکیم مؤمن ، تحفة حکیم مؤمن = تحفة المؤمنین ، چاپ سنگی تهران ١٢٧٧، چاپ افست ١٣٧٨؛
(١٤) زری خاور (مرعشی )، هنر آشپزی گیلان ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(١٥) نجف دریابندری ، کتاب مستطاب آشپزی از سیر تا پیاز ، تهران ١٣٧٩ ش ؛
(١٦) دیوسکوریدس ، هیولی الطبّ فی الحشائش و السموم ، ترجمه اِصْطِفَن بن بسیل و اصلاح حنین بن اسحاق ، چاپ سزار ا. دوبلر و الیاس تِرِس ، تطوان ١٩٥٢؛
(١٧) محمدبن زکریا رازی ، کتاب الحاوی فی الطب ، حیدرآباد دکن ١٣٧٤ـ١٣٩٠/ ١٩٥٥ـ١٩٧١؛
(١٨) علی زرگری ، گیاهان دارویی ، تهران ، ج ١، ١٣٦٨ ش ، ج ٤، ١٣٦٩ ش ؛
(١٩) عقیلی علوی شیرازی ؛
(٢٠) الفلاحة النبطیة ، الترجمة المنحولة الی ابن وحشیه ، چاپ توفیق فهد، دمشق ١٩٩٣ـ ١٩٩٨؛
(٢١) زکریابن محمد قزوینی ، عجائب المخلوقات و غرائب الموجودات ، بیروت : دارالشرق العربی ، ( بی تا. ) ؛
(٢٢) احمد قهرمان ، فلور ایران ، ج ٥، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٢٣) ایران کلباسی ، گویش کردی مهاباد ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٢٤) مجلسی ؛
(٢٥) امیر موسوی ، «بررسی صفات اکوفیزیولوژی ترة ایرانی »، پایان نامة کارشناسی ارشد، دانشکدة کشاورزی ، دانشگاه تهران ١٣٧٣ ش (استاد راهنما: عبدالکریم کاشی )؛

/ نگار نادری /