حوت (ماهى) ، حوت (ماهى)، از صورتهاى فلكى منطقةالبروج و دوازدهمين برج از بروج دوازدهگانه.

ستارگان حوت را به صورت دو ماهى تصور كردهاند كه با دو رشته نخ فرضى و خميده (يا به نوشته ابوريحان بيرونى، ص ٩١: خيطالكتان، يعنى رشته كتان) به هم متصل مىشوند. يكى را ماهى مقدَّم (السَّمَكةالمتقدّمة) مىناميدند كه در جنوب صورت فلكى فرس اعظم* واقع است و ديگرى در جنوب ستارگان امرأةالمسلسلة* جاى دارد (صوفى، ١٤٠٦، ص ٣٠١؛ ترجمه فارسى، ص ٢٢١؛ مسعودىمروزى، ١٣٨٢ش، ص ١٠٣؛ نيز رجوع کنید به شكل ١). در بندهش (ص ٤٣) نيز از حوت با عنوان ماهى در زمره بروج دوازدهگانه ياد شده است. برخى پژوهشگران متشكل بودن حوت از دو ماهى را يادآور يك ماه كبيسه اضافى مىدانند كه هر شش سال يك بار در تقويم ٣٦٠ روزه بابلى اعمال مىشد. همچنين احتمال دارد نشان Й، كه امروزه براى صورت فلكى حوت به كار مىرود، نماد دو ماهى متصل به هم باشد (آلن، ص ٣٣٧، ٣٤٠).

در اسطورههاى يونانى هيولايى به نام تيفون به آفروديت و پسر او آروس در كنار رودى حمله كرد. آن دو در آب فرو رفتند و به شكل دو ماهى درآمدند و به آسمان رفتند (مصفّى، ذيل مادّه؛ نيز رجوع کنید به مور، ذيل "Scutum/Serpens Cauda").

عربهاى قديم حوت را سَمَكَتَيْن (دو ماهى) مىناميدند و آن را شامل دو رشته ستاره مىدانستند (صوفى، همانجا). رشته ستارگان جنوبى آن كه به سوى صور فلكى فرس اعظم و دلو گسترش داشت، صورت فلكى حوت امروزى بود و شاخه شمالى آن (السمكةالشمالية) اغلب با ستارگان امرأةلمسلسلة آميخته بود و با منطقةالبروج ارتباطى نداشت (ابوريحان بيرونى، ص ١١٣؛ نيز رجوع کنید به آلن، ص ٣٣٧ـ٣٣٨). چنانكه صوفى (١٤٠٦، ص ٣٠٧) نيز توضيح ستارگان دو ماهى فرضى در پيكر امرأة المسلسلة را به بخش توصيف ستارگان امرأةالمسلمة ارجاع داده و در آنجا به تفصيل به باورهاى مردم عرب درباره اين ستارهها پرداخته است (نيز رجوع کنید به همان، ص١٧٠ـ١٧٣). ظاهراً در گذشته شاخه شمالى حوت، به سبب وجود آخرين منزلِ قمر در آن، از شاخه جنوبى اهميت بيشترى داشته است (رجوع کنید به ابنقتيبه، ص ٨٤ـ٨٥).

بطلميوس (ص ٣٧٩ـ٣٨١) ٣٤ ستاره را در طرح اصلى صورت و چهار ستاره را خارج از طرح برشمرده است كه قدر ستارههاى اصلى چنين است: دو ستاره از قدر سوم، ٢٢ تا از قدر چهارم، سه تا از قدر پنجم و هفت تا از قدر ششم. صوفى (١٤٠٦، ص ٣١١) نيز تعداد ستارگان حوت را مانند بطلميوس برشمرده است، اما براساس رصدهايش تعداد آنها را در قدر چهارم يكى كمتر، در قدر پنجم دو تا بيشتر و در قدر ششم يكى كمتر از بطلميوس ذكر كرده است.

بهسبب دقيق نبودن بطلميوس در تعيين طول دايرةالبروجى ستارگان سىويكم تا سىوچهارم حوت، امروزه پژوهشگران، به خصوص درباره اينكه دو ستاره سىويكم و سىوچهارم دقيقاً با كدام ستارهها در آسمان منطبقاند، اختلافنظر دارند (بطلميوس، ص٣٨٠ـ٣٨١، پانويس ٥٧). جالب توجه آنكه صوفى (١٤٠٦، ص ٣٠٦ـ٣٠٧) نيز طول و عرض دايرةالبروجى دو ستاره اخير و دو ستاره بيستونهم و سىام را همراه با خطا دانسته است.

همچنين صوفى (١٤٠٦، ص ٣٠٥) در مواردى، از ستارگان كمنورى در طرح صورتفلكى حوت ياد كردهاست كه در فهرست بطلميوس وجود ندارند، اما صوفى نيز در اثر خود آنها را به فهرست بطلميوس نيفزوده است (براى اسامى امروزى آنها رجوع کنید به صوفى،١٩٩٧، مقدمه شيلروپ،ص٢٦).دو رشتهريسمان فرضى كه دو ماهى را به هم متصل مىكنند، يكى از ستاره نهم تا هجدهم حوت ادامه مىيافت و ديگرى شامل ستارههاى بيستم تا بيستو سوم حوت بود (براى آگاهى از نامهاى جديد اين ستارگان رجوع کنید به بطلميوس، ص ٣٧٩ـ٣٨٠، جدول، ستون نامهاى جديد). ابرخس و بطلميوس، ستاره اول حوت را ــ كه امروزه با نام حوت شناخته مىشود، بهسبب جايگاهش در اتصال ميان دو ريسمان، «گره دو ماهى» يا «گره دو ريسمان» مىناميدند (رجوع کنید به همان، ص ٣٨٠، جدول؛ نيز رجوع کنید به آلن، ص ٣٤٢). بعدها اين نام يونانى به عربى ترجمه شد و در دوره اسلامى به همين معنى، با نام «عقدالخَيْطَيْن»، بهكار مىرفت (رجوع کنید به صوفى، ١٤٠٦، ص٣١٠) و امروزه نام عربى به صورت Okda، گاهى در زبانهاى اروپايى به كار مىرود (رجوع کنید به بكيچ، ص ٢٦٦). در نجوم دوره اسلامى ستاره امرأةالمسلسلة آخرين منزل از منازل بيستوهشت گانه قمر بود و آن را رشاء (=ريسمان) يا بطنالحوت مىناميدند (رجوع کنید به صوفى، ١٤٠٦، ص ١٦٥؛ ابوريحان بيرونى، همانجا). به سبب آميختگى ستارگان حوت و امرأةالمسلسلة، بعدها در لاتينى نام Alrescha، برگرفته از نام عربى آن (الرشاء)، به اشتباه به ستاره حوت اطلاق شد كه امروزه اين نام همچنان بهكار مىرود (كونيچ و اسمارت، ص٥٠). ابنقتيبه (ص ١٩١ـ١٩٢) ضمن توضيح روش قبلهيابى با استفاده از منازل قمر و برخى صور فلكى، از كاربرد حوت نيز در اينباره ياد كرده است. در احكام نجوم دوره اسلامى، حوت برجى آبى، سرد و مرطوب و مؤنث به شمار مىآمد (رجوع کنید به مسعودىمروزى، ١٣٧٩ش، ص ٤٥) و آن را، به همراه قوس، خانه مشترى مىدانستند (همان، ص ٧٥). بهسبب حركت تقديمى زمين، اكنون نقطه اعتدال بهارى از صورت حَمَل به منطقهاى نسبتاً كمستاره در جنوب ستاره حوت منتقل شده است و تا حدود هشتصد سال ديگر نيز در حوت خواهد بود (آلن، ص ٣٣٧؛ بكيچ، همانجا؛ نيز رجوع کنید به تقديم اعتدالين*).

نصيرالدينطوسى در ترجمه صورالكواكب صوفى، در ستونى كه خود افزوده، بهلحاظ احكام نجومى، مزاجهايى براى ستارگان بخشهاى گوناگون حوت بيان كرده (رجوع کنید به ص ٢٢٧ـ ٢٢٩)، كه ظاهراً در اينباره تحتتأثير آراى بطلميوس در تترابيبلوس (در نجوم دوره اسلامى اربع مقالات) بوده است. در نجوم جديد، حوت با صورتهاى فلكى امرأةالمسلسلة، دلو، حمل، قيطس، فرس اعظم و مثلث، هممرز است (رجوع کنید به شكل ٢). اين صورت فلكى با مساحت ٤٢ر٨٨٩ درجه مربع، ١٥٦ر٢% از مساحت آسمان را مىپوشاند. محدوده غربى ـ شرقى اين صورت از بُعد ٢٢ ساعت و ٤٩ دقيقه تا ٢ ساعت و ٤ دقيقه، و محدوده شمالى ـ جنوبى آن از ميل ْ٣٣ + تا ْ٧- را شامل مىشود (بكيچ، همانجا).

منابع:
(١) ابنقتيبه، كتابالانواء، حيدرآباد، دكن ١٣٧٥/١٩٥٦؛
(٢) ابوريحان بيرونى، كتاب التفهيم لاوائل صناعة التنجيم، چاپ جلالالدين همائى، تهران ١٣٦٢ش؛
(٣) بندهش، (گردآورى) فرنبغ دادگى، ترجمه مهرداد بهار، تهران: توس، ١٣٦٩ش؛
(٤) عبدالرحمانبن عمر صوفى، كتاب صورالكواكب، چاپ عكسى از نسخه خطى كتابخانه بودليان، ش ١٤٤Marsh.، فرانكفورت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(٥) همان: ترجمه صورالكواكب عبدالرحمن صوفى، به قلم نصيرالدين طوسى، چاپ معزالدين مهدوى، تهران ١٣٥١ش؛
(٦) محمدبن مسعود مسعودىمروزى، جهان دانش، چاپ جليل اخوان زنجانى، تهران ١٣٨٢ش؛
(٧) همو، مجمعالاحكام، چاپ على حصورى، تهران ١٣٧٩ش؛
(٨) ابوالفضل مصفّى، فرهنگ اصطلاحات نجومى، تهران ١٣٦٦ش؛

(٩) Richard Hinckley Allen, Star names: their lore and meaning, NewYork ١٩٦٣;
(١٠) Michael E. Backich, The Cambridge guide to the constellations, Cambridge ١٩٩٥;
(١١) Paul Kunitzsch and Tim Smart, Short guide to modern star names and their derivations, Wiesbaden ١٩٨٦;
(١٢) Patrick Moore, Guide to stars and planets, London ١٩٩٣;
(١٣) Claudius Ptolemy, Ptolemy's Almagest, translated and annotated by G. J. Toomer, Princeton, N. J. ١٩٩٨;
(١٤) Abd-al-Rahman Sufi, Description des etoiles fixes, traduction litterale de deux manuscrits arabes de la Bibliotheque royale de Copenhague et de la Bibliotheque imperiale de St. Petersbourg, avec des notes par H. C. F. C. Schjellerup, St. Petersbourg ١٨٧٤, repr. in Islamic mathematics and astronomy, vol. ٢٦, collected and reprinted by Fuat Sezgin, Frankfur am main: Institute for the History of Arabic-Islamic Science at the Johann Wolfgang Goethe University, ١٩٩٧.

/ حميدرضا گياهى يزدى/