حركة التوحید الاسلامى ، از جنبشهاى اسلام‌گراى سنّى لبنان. این جنبش تحت‌تأثیر اسلام‌گرایى پس از پیروزى انقلاب اسلامى در ایران و ناكامى جنبشهاى ملی‌گرایانه و ماركسیستى جهان عرب (حفنى، ص ٢٧٨)، در ١٣٦١ش/ ١٩٨٢، پس از آنكه رژیم صهیونیستى بخشهاى وسیعى از لبنان را اشغال كرد، ایجاد شد. در مرداد ١٣٦١/ اوت ١٩٨٢، اعضاى جنبش جنداللّه به رهبرى فواز حسین آغا، جنبش لبنان عربى (حركة لبنان‌العربى) به رهبرى عصمت‌مراد، و جنبش مقاومت مردمى (حركةالمقاومة الشعبیة) به رهبرى خلیل عكاوى، در مسجدالتوبه شهر طرابلس گرد آمدند و حركةالتوحیدالاسلامى را، به رهبرى شیخ سعید شعبان جراد، تأسیس كردند (موصللى، ص ٢٤١؛ حركةالتوحیدالاسلامى، ٢٠٠٧).

حركة التوحیدالاسلامى تركیبى فلسطینى ـ لبنانى دارد و تأسیس آن را به خلیل‌الوزیر (ابوجهاد)، از رهبران جنبش فتح فلسطین، نسبت می‌دهند. جنبش فتح، جنبش لبنان عربى را در دهه ١٣٥٠ش/١٩٧٠، براى مقابله با نفوذ سوریه در شمال لبنان، تأسیس كرد. در ١٣٤٨ش / ١٩٦٩، على عكاوى جنبش مقاومت مردمى را با نام اولیه مُنَظَّمةالغضب (سازمان خشم) تشكیل داد. جنداللّه نیز پس از ١٣٦١ش/١٩٨٢، با نظارت فلسطینیها، شكل گرفت و با منتقل شدن پایگاه فعالیت گروههاى فلسطینى از بیروت و جنوب به طرابلس، این گروه نیز به حركةالتوحیدالاسلامى پیوست (حفنى، ص ٢٧٧ـ٢٧٨). علاوه بر این سه گروه، برخى گروههاى كوچك‌تر، همچون التجمعات المسجدیة (تشكلهاى مسجدى) به رهبرى على مرعب، نیز در تأسیس حركة التوحیدالاسلامى شركت داشتند (حركة التوحید الاسلامى، ٢٠٠٧).

حركةالتوحیدالاسلامى توانست بر شهر طرابلس سیطره نظامى و سیاسى پیدا كند، به نحوى كه در ١٣٦٤ و ١٣٦٥ش/ ١٩٨٥ و ١٩٨٦ حاكم مطلق شهر طرابلس شد. با آنكه این جنبش براى وحدت جنبشهاى اسلامى در لبنان پدید آمد، در عمل نتوانست براى احزاب اسلامى نظریه‌پردازى كند و در طرح شعارهاى اساسى و اهداف و برنامه‌هاى خود، از دیدگاهها و نظریات سید قطب و ابوالاعلى مودودى فراتر نرفت (عماد، ص ٣٩).

حركةالتوحیدالاسلامى، با رد هرگونه انزوا و انفعال، در امور سیاسى لبنان به‌ فعالیت پرداخت. این جنبش در ١٣٦٢ و ١٣٦٣ش/١٩٨٣ و ١٩٨٤، از اعضاى جوان خود گروهى مسلح تشكیل داد و كوشید با استفاده از آنان طرابلس را به امارت اسلامى بدل سازد (جاك، ١٤٢٨). دوران حاكمیت حركة التوحیدالاسلامى در شهر طرابلس با اجراى شمارى از احكام اجتماعى دینى همراه بود. بر این اساس، حركةالتوحید مراكز خرید و فروش مشروبات الكلى و مراكز قمار و لهوولعب و شنا و تفریح مختلط را تعطیل كرد و اعضاى خود را، كه مسئول اجراى دستورهاى الهى می‌دانست، مسئول محلات و خیابانهاى طرابلس كرد. همچنین حركةالتوحید مخالف سرسخت ماركسیستها بود لذا درگیریهاى خونینى بین آن و احزاب و گروههاى ماركسیستى روى داد و حتى حركةالتوحید به كشتار بسیارى از آنان متهم شد (موصللى، ص ٢٤١؛ جاك، ١٤٢٨). در پایان ١٣٦٤ش/١٩٨٥، گروههاى چپ و ملی‌گراى لبنانى، با حمایت سوریه، مدتها شهر طرابلس را محاصره كردند. در نبرد سخت میان آنان و حركة التوحیدالاسلامى، هر دو طرف تلفات زیادى دادند. شیخ سعید شعبان ناچار شد، با میانجیگرى جمهورى اسلامى ایران، توافقنامه دمشق را بپذیرد. براساس آن، نیروهاى نظامى سوریه وارد شهر شدند و تمامى سلاحهاى سنگین و نیمه‌سنگین حركةالتوحیدالاسلامى را مصادره كردند و این جنبش، به دور از هرگونه فعالیت نظامى و امنیتى، صرفآ به فعالیتهاى سیاسى و فرهنگى پرداخت. شیخ هاشم منقاره، از سران جنبش، دستگیر شد و شیخ كنعان ناجى، از دیگر بزرگان آن، به مدت طولانى از صحنه سیاسى لبنان كناره گرفت. برخى دیگر نیز دستگیر یا كشته شدند (عماد، همانجا؛ قصیر، ٢٠٠٥؛ مصرى، ٢٠٠٤).

اگرچه حركةالتوحیدالاسلامى در ١٣٦٤ش/١٩٨٥ تسلیم شد و فعالیتهاى نظامى خود را متوقف كرد، ولى درگیریهاى پراكنده بین آن و ارتش سوریه ادامه داشت تا سرانجام در ٢٠ بهمن ١٣٦٤/ ٩ فوریه ١٩٨٦، خلیل عكاوى، از سران این جنبش، در درگیرى با ارتش سوریه كشته شد. پس از آن نزاعهاى دیگرى آغاز گردید و در ٢٨ آذر ١٣٦٥/ ١٩ دسامبر ١٩٨٦ نبرد طرفین در تبانه ــكه تا آن زمان به تصرف ارتش سوریه درنیامده بودــ شروع شد و ماهها به طول انجامید و دهها تن در آن كشته شدند (مصرى، ٢٠٠٤). از آن پس، فعالیت حركةالتوحید در امور سیاسى لبنان ضعیف‌تر شد و بیشتر فعالیتهایش در محله‌هاى اطراف منزل شیخ سعید شعبان ادامه یافت (جاك، ١٤٢٨).

روند نزولى فعالیتهاى حركت توحید ادامه داشت تا اینكه در ١٣٧٦ش/١٩٩٧ شیخ‌سعید شعبان درگذشت. با وفات او، ضربه دوم به این جنبش وارد شد، كه كمتر از ضربه اول (ورود ارتش سوریه به طرابلس) نبود. سران حركةالتوحید، دو راه جداگانه را برگزیدند: شیخ هاشم منقاره و شیخ ابراهیم صالح «جنبش توحید اسلامى ـ شوراى رهبرى» (حركةالتوحیدالاسلامى ـ مجلس‌القیادة) را تأسیس كردند و شیخ بلال شعبان (فرزند سعید شعبان) و عده‌اى دیگر راه سعید شعبان را ادامه دادند و «جنبش توحیداسلامى ـ شوراى امناء» (حركةالتوحیدالاسلامى ـ مجلس الامناء) را رهبرى كردند (قصیر، ٢٠٠٥).

پس از ترور نخست‌وزیر اسبق لبنان، رفیق حریرى، در ٢٦ بهمن ١٣٨٣/ ١٤ فوریه ٢٠٠٥، سران حركةالتوحید كوشیدند به‌ وحدت برسند و آن را به صورت جنبشى واحد، به ریاست شیخ ناجى، درآورند، ولى طولى نكشید كه هرگونه تلاش براى وحدت را تكذیب كردند و اعلام كردند كه صرفآ به‌دنبال ایجاد یك جبهه مشترك سیاسى و تبلیغاتى هستند.

حركةالتوحیدالاسلامى در سیاست داخلى كمتر به فعالیت پرداخت. این جنبش در برخى رأی‌گیریهاى مجلس لبنان از نامزدهاى جماعت اسلامى (الجماعةالاسلامیة)، از احزاب مهم اسلام‌گراى سنّى در لبنان، حمایت كرد و در انتخابات شهرداریها نیز از برخى نزدیكان حركةالتوحید طرفدارى كرد و فعالیت مردمی‌اش بسیار محدود بود. این جنبش در جناح‌بندیهاى پس از ترور رفیق حریرى، به‌رغم آنكه بسیارى از جریانهاى سنّى در گروه ١٤ مارس (موافقان حكومت لبنان) قرار گرفتند، به گروه ٨ مارس (دوستان سوریه و حزب‌اللّه) پیوست (عماد، همانجا).

منابع :
سناءجاك، «طرابلس بوابة السلفیین: الحركات السلفیة... من افكار سید قطب‌الجهادیة الى ’عرقنة لبنان‘»، الشرق الأوسط، ش ١٠٤٠٥، ٩ جمادی‌الاولى ١٤٢٨،

Retrieved Oct.٢٨, ٢٠٠٧, from http://www.asharqalawsat. com/details.asp? Section=٤٥& article=٤٢٠٦٣٥& issue= ١٠٤٠٥;

حركةالتوحیدالاسلامى،

Retrieved Oct. ٢٧, ٢٠٠٧, from http://www. attawhed. org/ Page. Aspx? ID=١;

عبدالمنعم حفنى، موسوعة الفرق و الجماعات و المذاهب و الاحزاب و الحركات الاسلامیة، قاهره ٢٠٠٥؛
عبدالغنى عماد، «اسلامیو لبنان... بین منهج‌المشاركة... و ایدیولوجیا التكفیر»، الرأى الآخر، ش ١٠ (یولیو ٢٠٠٧)؛
قاسم قصیر، «أى مستقبل للحركات و القوى و الهیئات الاسلامیة بعد اغتیال الرئیس الشهید و الانسحاب السورى من لبنان؟»، المستقبل، ش ١٩١٣، ١٠ أَیار ٢٠٠٥،

Retrieved Oct. ٢٨, ٢٠٠٧, from http:// almustaqbal.com/ stories.aspx?Story ID= ١٢٠٤١٦;

محمد مصرى، «طرابلس فى قلق دائم... منذ ١٩٥٥»، التمدن، ٢٠٠٤،

Retrieved Oct. ٢٨, ٢٠٠٧, from http:// www. attamaddon.com/ -News Search. php?i News ID= ٥٦٨٥& c Action= Details;

احمد موصللى، موسوعة الحركات الاسلامیة فى الوطن العربى و ایران و تركیا، بیروت ٢٠٠٤.

/ حمیدرضا دهقان /