دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٧٣٦
بلکاتگین (بِلگاتگین / بیلگه تگین ) ، نام دو تن از سرداران ترک در دورة سامانیان و غزنویان . بِلکا (بیلگه ) به معنای «خردمند و حکیم » و پسوند تگین (تکین ) به مفهوم «امیر و شاهزاده » است (کاشغری ، ج ١، ص ١١).
١) پس از مرگ اَلْبْتَکین (اَلْپْتَکین / اَلْپْتَگین ، ٣٥٢) حاکم غزنه ، پسرش ، ابواسحاق ، به حکومت رسید. با مرگ او در ٣٥٥ سربازان ترک بلکاتگین را که حاجب بزرگ ابواسحاق بود (ابن بابه ، ص ٣١٤) به حکومت برگزیدند (شبانکاره ای ، ص ٣٢). وی نخست نامه ای به دربار سامانیان فرستاد و فرمانبرداری خود را از آنان اعلام کرد. در بخارا گروهی از سرداران با قدرت گرفتن ترکان مخالف بودند، ازینرو فائق ، سردار سامانی ، به جنگ بلکاتگین رفت ، اما شکست خورد (همانجا). براساس دو سکة به دست آمده ، بلکاتگین منصوربن نوح را امیر خود خوانده است (بازورث ، ج ١، ص ٣٧)، اما او حکومتی تقریباً مستقل از سامانیان داشت . دوران حکومت او را چهار (فخر مدبر، ص ٢٤٦)، هفت (ابن بابه ، ص ٣١٥) و ده سال (منهاج سراج ، ج ١، ص ٢٢٧) برشمرده اند. بلکاتگین در ٣٦٢، در جنگی برای تصرف قلعة کودیز یا گردیز کشته شد (ابن بابه ، همانجا؛ فخر مدبر، ص ٢٤٦ـ٢٤٧؛ شبانکاره ای ، همانجا). ناصرالدین سبکتگین ، بنیانگذار سلسلة غزنوی ، از سرداران بلکاتگین بود که پس از بوری تکین (جانشین بلکاتگین ) به حکومت غزنه رسید (ابن بابه ، همانجا). فخر مدبر از سلاحهای بلکاتگینی نام می برد که سلطان مسعود غزنوی (حک :٤٢١ـ٤٣٢) در جنگ از آنها استفاده می کرده و احتمالاً به نام یا ابتکار بلکاتگین ساخته شده بود (ص ٢٦٣، ٢٦٩).
٢) بلکاتگین ، سردار سلطان محمود غزنوی (٣٨٧ـ٤٢١) و پسرش سلطان مسعود. او نخست حاجب سلطان محمود بود (گردیزی ، ص ١٨٩) و سپس به خدمت سلطان مسعود در آمد و نزد او منصب حاجب بزرگ را یافت (بیهقی ، ص ١٩٠، ١٩٧) و حکومت بَغلان و تُخارستان را نیز به عهده داشت (همان ، ص ٣٢٠ـ٣٢١). او در ٤٢٦ در نیشابور درگذشت .
منابع :
(١) ابن بابه ، رأس مال الندیم ، میکروفیلم ش ١٧٥ کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران از نسخة خطی ش ٣٢٩٦ کتابخانة نور عثمانیه ؛
(٢) کلیفورد ادموند بازورث ، تاریخ غزنویان ، ترجمة حسن انوشه ، ج ١، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(٣) محمدبن حسین بیهقی ، تاریخ بیهقی ، چاپ علی اکبر فیاض ، مشهد ١٣٥٦ ش ؛
(٤) محمدبن علی شبانکاره ای ، مجمع الانساب ، چاپ میرهاشم محدث ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٥) محمدبن منصور فخرمدبر، آداب الحرب و الشجاعه ، چاپ احمد سهیلی خوانساری ، تهران ١٣٤٦ ش ؛
(٦) عبدالحی بن ضحاک گردیزی ، زین الاخبار ، چاپ عبدالحی حبیبی ، تهران ١٣٤٧ ش ؛
(٧) عثمان بن محمد منهاج سراج ، طبقات ناصری ، یا، تاریخ ایران و اسلام ، چاپ عبدالحی حبیبی ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٨) Mah ¤ mu ¦ d b. Hدseyin Ka ¦ s § g ¦ ar ¦ â , Divanد Lu ª gat - it - TدrkTercemesi , tr. Besim Atalay, Ankara ١٩٨٥-١٩٨٦.
/ مهین فهیمی /