حَمض، وادى ، حَمض، وادى، از واديهاى (رودهاى) فصلى در عربستان سعودى. اين وادى از عوارض طبيعى مهم جزيرة‌العرب* است و ميان شهرهاى مدينه و تبوك، در شمال‌غربى عربستان، قرار دارد (موسوعة اسماء الاماكن فى المملكة العربية السعودية، ج ٥، ص ٣٣٢ـ٣٣٣). بيشتر اعتبار و شهرت حمض به‌سبب قرار داشتن در شمال شهر مدينه و ارتباط شهر با بخشهاى شمالى از طريق بستر اين وادى است.

وادى حمض يكى از سه وادى مهم اطراف مدينه است (رجوع کنید به الموسوعة العربية العالمية، ج ٢٣، ص ٤٨). قسمت علياى حوضه آبريز آن در استانِ (منطقه) مدينه و مَصَبِّ آن در استان تبوك است (رجوع کنید به اطلس المملكة العربية السعودية، ص ١٤، ٣٩). اين وادى از سه شاخه بزرگ تشكيل مى‌شود كه خود از شعبات كوچك‌ترى شكل گرفته‌اند: شاخه شمالى به نام وادى جِزْل، در جنوب شهرهاى مدائن صالح و عُلاء، كه مسير اصلى آن به سمت جنوب است؛ شاخه شرقى به نام وادى قناه، در شمال و شمال‌شرقى مدينه، كه مسير اصلى آن به سمت مغرب است؛ و شاخه جنوبى به نام وادى عقيق*، در جنوب و جنوب‌غربى مدينه، متشكل از چند وادى ديگر مانند بطحان كه جهت اصلى آن به سمت شمال است. اين سه وادى در مغرب خيبر، در جنوب كوه قهباء (ارتفاع ٦٢١ متر) و مغرب كوه ابوبرديه (ارتفاع ٥٧٤ متر) به‌هم مى‌پيوندند و شاخه اصلى وادى حمض را تشكيل مى‌دهند كه در جهت عمومى شرقى ـ غربى، عرض ارتفاعات نه چندان مهم را مى‌پيمايد و در جنوب بندر وَجْه، نزديك رأس كور كومه (يا جر يجيب) و مقابل جزيره امّ اورمه به درياى سرخ مى‌ريزد (رجوع کنید به كعكى، جزء١، ج ٢، ص٥٠٩؛ بدر، ج٣، نقشه مقابل ص ٣٠١؛ نقشه عمومى خاورميانه؛ اطلس المملكة العربيه السعوديه، ص ٣٩، ١٩٠ـ١٩١). در برخى منابع، شاخه اصلى وادى حمض، ادامه وادى عقيق معرفى شده است كه با عبور از مغرب شهر مدينه، در شمال‌غربى شهر، حمض ناميده مى‌شود (رجوع کنید به بدر، همانجا؛
انصارى، ص٢١٣؛
نيز رجوع کنید به د. اسلام، چاپ دوم، ذيل مادّه). طول وادى حمض تا ٤٠٠ كيلومتر و عرض آن تا ١٥٠ متر ذكر شده است (رجوع کنید به شريف، ج ١، ص ١٢٨؛
كعكى، جزء١، ج ٢، ص ٥٢٢).

حوضه وادى حمض داراى آب و هواى گرم و خشك است. ميانگين دماى ساليانه آن در قسمتهاى مختلف از ْ٢٤ تا ْ٢٨ متغير است و بارش ساليانه آنجا در همه قسمتها از يكصد ميليمتر بيشتر نيست (رجوع کنید به اطلس المملكة العربية السعودية، ص ٤٧ـ ٤٨). در اين منطقه روستاهاى متعددى است و آثار ويران شده سدّ حميريها در آنجا مشاهده مى‌شود (رجوع کنید به ابن‌حائك، ص ١٢١، پانويس ٤). ساكنان بخشهايى از حوضه وادى حمض، از جمله در شمال مدينه، به كشاورزى مى‌پردازند و به‌رغم بارش اندك ساليانه، در برخى نقاطِ اين حوضه، چند سد براى استفاده بيشتر از آبهاى سطحى احداث شده است (رجوع کنید به اطلس المملكة العربية السعودية، ص ٧٨ـ٧٩، ١٦١). تا به امروز اهالى اين وادى در مهارت قطع كردن درخت نخل با يك ضربه شمشير معروف‌اند (رجوع کنید به ابن‌حائك، ص ١٣٢، پانويس ٣). در اطراف وادى حمض عوارض طبيعى متعددى ديده مى‌شود كه مهم‌ترين آنها عبارت‌اند از: حَرّه (زمينهاى سنگلاخ) عُوَيرَض در شمال وادى جزل؛
حرّه زبن در مغرب همين وادى؛
و كوههاى شيهوب، اغلب (هر دو در مغرب وادى جزل و شمال شاخه اصلى وادى حمض)؛
كوههاى اجرد، رِضوى با ارتفاع ٨١٤،١ متر (هر دو در

مغرب شاخه اصلى وادى حمض)؛
و كوه حمض در نزديكى مدينه (رجوع کنید به كحّاله، ص ٧٢؛
>اطلس جامع جهان تايمز<، نقشه ٣٣؛
اطلس المملكة العربية السعودية، ص١٩٠).

حمض جزو حجاز* محسوب مى‌شود (رجوع کنید به كحّاله، ص١٤٣؛
فؤاد حمزه، ص ٥٤؛
نيز رجوع کنید به الاطلس التاريخى للمملكة العربية السعودية، ص ٤٧) و پيش از اسلام، بخشى از سرزمين قبايلِ عربِ جُهينه* (كه ميان مدينه و شهر ساحلى امّلَج سكونت داشتند) و عذره* (كه ميان امّلج و وجه ساكن بودند) به شمار مى‌رفت و در مسير يكى از راههاى كاروان‌رو تابستانى جزيرة‌العرب، از مكه به شمال حجاز و شام، قرار داشت (رجوع کنید به مغلوث، ص ٥٧، ٨٠). پس از هجرت مسلمانان به مدينه، وادى حمض و آباديهاى واقع در حوضه آبريز آن، به‌سبب نزديكى به شهر، به سرعت در قلمرو اسلامى قرار گرفت و چون شمال‌شرقى شهر مدينه كوهستانى است، وادى حمض مسير اصلى پيامبر اكرم صلى‌اللّه‌عليه‌وآله‌وسلم و اصحابش در غزوات، سَريّه‌ها و فتوحات شمال مدينه شد. در ربيع‌الاول سال دوم، غزوه بُواط* در جنوب وادى حمض و نزديك كوه رِضوى صورت گرفت. در محرّم سال هفتم، پيامبر اكرم و يارانش براى فتح خيبر، به‌رغم طولانى‌تر بودن راه، به‌سبب سهولت آمد و شد، از بستر وادى حمض به سمت خيبر رفتند (رجوع کنید به مغلوث، ص ١٨٥؛
ابوخليل، ص ٣٥). در رجب سال نهم نيز وادى حمض مسير اصلى سپاه مسلمانان در غزوه تبوك* بود (رجوع کنید به مغلوث، ص ١٩٧؛
ابوخليل، ص٤٠). پس از فتوحات مسلمانان، عده‌اى از قبايل تميم* و زُغَيْبات در آنجا به‌سر مى‌بردند (رجوع کنید به بلادى، ص ٥٨، ١٩٦). وادى حمض قرنها مسير كاروانهايى بود كه از شمال جزيرة‌العرب و شام و حتى مصر به حج مى‌رفتند. به گزارش بتنونى (ص ٢٩١) در ١٣٢٧/١٩٠٩، در مسير كاروان حج پاشاى مصر، پل وادى حمض بر اثر سيل ويران شده بود. امروزه، به‌جز راه‌آهن حجاز كه از وادى حمض و مدينه و تبوك مى‌گذرد (رجوع کنید به حجاز*، راه‌آهن)، جاده مدينه ـ تبوك و راه ساحلى كه اين دو شهر را به‌هم متصل مى‌كند، مهم‌ترين راههاى وادى حمض‌اند (رجوع کنید به >اطلس جامع جهان تايمز<، همانجا).

نام حَمَض كه جغرافى‌نويسان دوره اسلامى، مانند ابن‌خرداذبه (ص٦٠)، قدامة‌بن جعفر (ص ١٩٣)؛
اسكندرى (ج ١، ص ٣٩٢)، و ياقوت حموى (ذيل «حَمَض»)، در آثارشان به آن اشاره كرده‌اند، بر موضعى ميان بصره و بحرين در مشرق دهناء اطلاق مى‌شود و با وادى حمض ارتباطى ندارد.

منابع:
(١) ابن‌حائك، صفة جزيرة‌العرب، چاپ محمدبن على اكوع، بغداد ١٩٨٩؛
(٢) ابن‌خرداذبه؛
(٣) شوقى ابوخليل، اطلس التاريخ العربى الاسلامى، بيروت ١٤٢٣/٢٠٠٢؛
(٤) نصربن عبدالرحمان اسكندرى، كتاب الامكنة و المياه و الجبال و الآثار و نحوها المذكورة فى الاخبار و الاشعار، چاپ حمد جاسر، رياض ١٤٢٥/٢٠٠٤؛
(٥) الاطلس التاريخى للمملكة العربية السعودية، رياض، دارة‌الملك عبدالعزيز، ١٤٢١/٢٠٠٠؛
(٦) اطلس المملكة العربية السعودية، رياض: وزارة التعليم العالى، ١٤٢٠/٢٠٠٠؛
(٧) عبدالقدوس انصارى، آثارالمدينة المنورة، جده ١٤٢٠/١٩٩٩؛
(٨) محمد لبيب بتنونى، الرحلة الحجازية، قاهره ١٤١٥/١٩٩٥؛
(٩) عبدالباسط بدر، التاريخ الشامل للمدينة المنورة، مدينه ١٤١٤/١٩٩٣؛
(١٠) عاتق بلادى، معجم قبائل الحجاز، مكه ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١١) عبدالرحمان شريف، جغرافية المملكة العربية السعودية، ج ١، رياض ١٤٢٧/ ٢٠٠٦؛
(١٢) فؤاد حمزه، قلب جزيرة‌العرب، رياض ١٣٨٨/١٩٦٨؛
(١٣) قدامة‌بن جعفر، كتاب الخراج، چاپ دخويه، ليدن ١٨٨٩، چاپ افست ١٩٦٧؛
(١٤) عمررضا كحّاله، جغرافية شبه‌جزيرة‌العرب، چاپ احمدعلى، مكه ١٣٨٤/ ١٩٦٤؛
(١٥) عبدالعزيز كعكى، معالم المدينة المنورة بين العمارة و التاريخ، بيروت ١٤١٩/١٩٩٨ـ ؛
(١٦) سامى مغلوث، اطلس التاريخى لسيرة الرسول صلى‌اللّه عليه‌وسلم، رياض ١٤٢٦/ ٢٠٠٥؛
(١٧) موسوعة اسماء الاماكن فى المملكة العربية السعودية، رياض: دارة‌الملك عبدالعزيز، ١٤٢٤/٢٠٠٣؛
(١٨) الموسوعة العربية العالمية، رياض: مؤسسة اعمال الموسوعة للنشر و التوزيع، ١٤١٩/١٩٩٩؛
(١٩) نقشه عمومى خاورميانه، مقياس ٠٠٠، ٧٥٠، ١:٣، تهران: گيتاشناسى، ١٣٨٢ش؛
(٢٠) ياقوت حموى؛

(٢١) EI٢, s.v. "Hamd, Wadi al-" (by J. Mandaville);
(٢٢) The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, ٢٠٠٥.

/ وحيد رياحى /