دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٥٢٢
بیلونی ، محمودبن محمد، ابوالثَّناء ، محدّث ، فقیه وادیب شافعیِ حلب در قرن دهم و یازدهم . در ٩٣٣، در حلب متولد شد. در کودکی پدر خود را از دست داد و عمویش سرپرستی او را به عهده گرفت (طبّاخ ، ج ٦، ص ١٥٦؛ محبّی ، ج ٤، ص ٣٢٠). بیلونی مدت زیادی نزد طبّاخ تحصیل کرد و ادبیات و فقه و اصول و ریاضیات و تجوید قرآن را فراگرفت و از وی اجازة روایت کتب حدیث و نیز تألیفات و اشعارش
را دریافت داشت (طبّاخ ، ج ٦، ص ١٥٦ـ١٥٧). بیلونی از کودکی به حفظ قرآن همت گماشت و علم قراآت را فراگرفت . در حدیث از شاگردان شیخ احمد طویل حلبی ، معروف به ابن الطویل ، محدث و صوفی شافعی ، بود و از وی اجازه دریافت کرد (همان ، ج ٦، ص ١٥٧؛ محبی ، همانجا). در ٩٥٧، با نامه از علمای دمشق و قاهره ، درخواست اجازه کرد که در پاسخ وی ، علاءبن عمادّالدین دمشقی ، کمال محمدبن ابوالوفا معروف به ابن موقع ، شیخ ناصرالدّین طبلاوی و چند تن دیگر به او اجازه دادند (طبّاخ ، همانجا). همچنین
در ٩٦٣، در دمشق از محمدبن بلبان اجازه دریافت کرد. در ٩٦٤ به قصد حج به حجاز رفت و عالم بزرگ حجاز، احمدبن حجر هیتمی ، به او اجازة فتوا و تدریس داد (محبی ، همانجا؛ طبّاخ ، ج ٦، ص ١٦٢). سپس به حلب بازگشت و در آنجا از استادش ، رضی الدین ابن حنبلی ، لغت شناس و شاعر و فقیه حنفی ، اکرام و احترام دید و در زمان حیات همین استاد به تدریس پرداخت . نخست در جامع حلب متولّی آموزش قرآن و سپس مدرس مدرسة شدّادیّه شد و پس از درگذشت عمویش امام مسجد حجازیّه گردید (طبّاخ ، ج ٦، ص ١٥٨). وی در دوران تدریس ، شاگردان بسیاری پرورش داد؛ از جملة آنان نجم الدّین غزّی است که در تاریخ خود (ج ٣، ص ٤٢) از استادش بیلونی به وفور علم و زهد و تقوای بسیار یاد کرده و او را حافظ قرآن و در ادبیات ، منطق ، هیئت و فقه و اصول و معارف صوفیّه بی نظیر خوانده است . بیلونی پس از مدتی از تدریس کناره گرفت ، عزلت اختیار کرد و به تهذیب نفس پرداخت . در این مدت ، جز بضرورت از خانه خارج نمی شد، ازینرو مقبولیت بیشتری نزد مردم یافت و به صلاح و پارسایی موصوف شد. وی در اواخر عمر، به ضعف چشم و گوش مبتلا شد و از آن پس تنها به تلاوت قرآن می پرداخت (محبی ، ج ٤، ص ٣٢١؛ طبّاخ ، ج ٦، ص ١٦٢). در ١٠٠٧، به قصد حج به دمشق رفت و مدتی در آنجا بود، سپس راهی مصر شد و در همان سال در مصر درگذشت (محبی ، همانجا). از بیلونی اثری باقی نمانده ، اما نمونه هایی از احادیث مسلسل و اشعار او در منابع آمده است (طباخ ، ج ٦، ص ١٥٩ـ١٦١؛
محبی ، ج ٤، ص ٣٢١ـ ٣٢٢).
منابع :
(١) محمد راغب طباخ ، اعلام النّبلاء بتاریخ حلب الشّهباء ، چاپ محمد کمال ، حلب ١٤٠٨ـ١٤٠٩/١٩٨٨ـ١٩٨٩؛
(٢) محمدبن محمد غزّی ، الکواکب السائرة باعیان المئة العاشرة ، چاپ جبرائیل سلیمان جبور، بیروت ١٩٧٩؛
(٣) محمدامین بن فضل الله محبی ، خلاصة الاثر فی اعیان القرن الحادی عشر ، بیروت ( بی تا. ) .
/ عبدالله کیانی فرید/