التعلیقات ، نام دو رسالة فلسفی ، یکی از فارابی و دیگری از ابن سینا، هر دو به عربی .

١) التعلیقات فارابی . این رسالة مختصر، مشتمل بر اقوال کلی در بارة برخی مباحث و مفاهیم فلسفی است که برخی به حدود و برخی به رسوم یا شروح کوتاه شبیه است . تعلیقه عنوان عام کتابهایی است مشتمل بر حاشیه های متون ، بویژه متون حِکْمی (آقابزرگ طهرانی ، ج ٦، ص ٧) که از سنّتهای تعلیمی در عالم اسلام و غرب مسیحی بوده است (مجتهدی ، ص ٩٥)، اما ناظم الاطباء (ذیل «تعلیقه ») تعلیقه را به معنای ضمیمه و حاشیه و فهرست و دفتر مکتوبی دانسته است که از جانب شخصی بزرگ نوشته شده باشد. به نظر می رسد تعلیقات فارابی از این مقوله است ، چرا که شرحِ کتاب خاصی نیست ، بلکه مجموعه ای از پاسخهای او به پرسشها و استفسارهای برخی شاگردانش در خصوص پاره ای معضلات فلسفی و علمی و توضیح در بارة آنهاست ؛ به تعبیر دیگر، التعلیقات مجموعه ای از اندیشه های فلسفی است که به شکلی عام و بدون پایبندی به روش تعلیمی خاصی عرضه شده و روش استدلالی آن شبیه به شیوة فارابی در رسالة جواباتٌ لِمسائلَ سُئِلَ عنها است (فارابی ، مقدمة آل یاسین ، ص ١٠١، ١٠٩).

این رساله مشتمل بر ١٠١ فقره است . در آن از هیچ شخص یا مکتب فکری و فلسفی نام برده نشده است و هیچ نقل قول یا استشهادی از آیات و اخبار در آن نیست . بنا بر گزارش آل یاسین (فارابی ، تعلیقات ، ص ١٦١ـ١٩٣)، حدود دوسوم فقرات آن از حیث موضوع و بعضاً از حیث محتوا با قسمتهایی از آثار ارسطو، از جمله مابعدالطبیعة ، طبیعیات ، در بارة نفس ، در بارة آسمان ، اخلاقِ نیکوماخوسی ، تحلیلات اولی و ثانیه ، مقولات و کون و فساد ، همسانی و قرابت دارد.

نام این رساله به انتخاب فارابی نبوده است و احتمالاً کاتبان ، رساله را بدین نام ضبط کرده اند، چنانکه عنوان بعضی نسخ خطی آن ، تعالیق فی الحکمة یا کلمات نافعه است (همان ، مقدمة آل یاسین ، ص ١١٠؛ محفوظ و آل یاسین ، ص ١٦١). برخی متقدمان ، از جمله لوکری ( رجوع کنید به مهدوی ، ص ٦٢) و ظهیرالدین بیهقی (ص ٢١) و شهرزوری (ج ٢، ص ١٥)، این رساله را با نام التعلیقات و صلاح الدین صَفَدی (ج ١، ص ١١٠) و برخی دیگر (مثلاً بروکلمان ، ج ١، ص ٢٣٥، > ذیل < ، ج ١، ص ٣٧٧؛ آقابزرگ طهرانی ، ج ٤، ص ٢٢٤؛ مدرس تبریزی ، ج ٤، ص ٢٦٤؛ فارابی ، همان مقدمه ، ص ١٠٩ـ١١٠؛ محفوظ و آل یاسین ، ص ٦٨، ٩٧، ١٥٩، ١٦١، ١٩٦، ٢١٤، ٢٢١) آن را با نام تعالیق فی الحکمة ، در فهرست آثار فارابی آورده اند. شماری از حکیمان اسلامی در آثار خود به مناسبت بعضی مباحث ، از التعلیقات فارابی مطالبی نقل کرده اند (برای نمونه رجوع کنید بهمیرداماد، ص ٩٩، ١٩٢، ٤٤٧؛ علیقلی بن قَرَچُغای خان ، ج ١، ص ١٤٥، ج ٢، ص ٣٢٤). فارابی در این رساله مطرح کرده است که انسان قادر به وقوف بر حقایق اشیا نیست و تنها لوازم و اعراض آنها را می شناسد و نمی تواند فصول مقوّم حقیقی شی ء را بشناسد (ص ١٣٠،١٤١). در این رساله وی به طور خلاصه از نبوت نیز بحث کرده است (ص ١٤١ـ١٤٢، تعلیقات آل یاسین ، ص ١٧٨).

از این رساله در حدود سی نسخة خطی معرفی شده که برخی از آنها با التعلیقات ابن سینا تلفیق گردیده و برخی مستقل است (مهدوی ، ص ٦١ـ٦٢؛ فارابی ، همان مقدمه ، ص ١١٣). التعلیقات فارابی در ١٣٠٦ ش و ١٣١٠ ش / ١٩٢٧ و ١٩٣١ در حیدرآباد دکن چاپ شد و در ١٣١٦ ش / ١٩٣٧ همراه با دیگر آثار فارابی در بمبئی به چاپ رسید. برسلان و اولکن در ١٣٢٠ ش / ١٩٤١ آن را به ترکی ترجمه کردند (فارابی ، همان مقدمه ، ص ١١٤؛ آقایانی چاوشی ، ص ٩٤).

٢) التعلیقات ابن سینا. این رساله مجموعة یادداشتهایی پراکنده در بارة مسائل و مباحث فلسفی است که برخی از آنها نسبتاً مفصّل و برخی دیگر بسیار مختصر است . التعلیقات ابن سینا نیز حاشیه بر کتابی دیگر نیست ، بلکه عبارتهایی از گفته های ابن سینا در مجلس درس اوست که بهمنیار یا یکی دیگر از شاگردان وی یادداشت کرده است .

در این رساله ، ترتیب موضوعات و مباحث به شیوة معمولِ کتابهای فلسفی نیست که با منطق آغاز شود و به مباحث الاهیات یا مابعدالطبیعه پایان پذیرد؛ اگر چه در برخی نسخ خطی آن سعی شده تا تعلیقه ها به ترتیب معمول تدوین و تحریر شود (مهدوی ، ص ٦١؛ فارابی ، همان مقدمه ، ص ١١١ـ١١٢؛ ابن سینا، مقدمة بدوی ، ص ٥؛ نیز رجوع کنید به ادامة مقاله ).

جوزجانی در فهرستی که از آثار استاد خود، ابن سینا، تهیه کرده ، از این رساله نام نبرده است (قفطی ، ص ٤١٨ـ ٤٢٥)، اما اسلوب متن و شباهت مباحث آن با دیگر آثارابن سینا نشان می دهد که این رساله از آثار وی است ( رجوع کنید به فارابی ، همان مقدمه ، ص ١١٠ـ ١١٤). تاریخ دقیق تألیف آن در هیچیک از نسخ خطی ثبت نشده ، اما به گفتة بدوی (ابن سینا، همان مقدمه ، ص ٦) احتمالاً بین ٤٠٤ و ٤١٢ ــ در دوره ای که بهمنیار همراه ابن سینا بوده ــ تألیف شده است ؛ یعنی زمانی که ابن سینا در همدان وزیر شمس الدوله بود و با بعضی شاگردانش مجالس علمی شبانه داشت . اما به نظر آل یاسین (فارابی ، همان مقدمه ، ص ١١٢ـ١١٣) ممکن است که این رساله پس از مرگ ابن سینا تدوین شده باشد.

ابن سینا در این رساله (ص ٥٢ ـ٥٣، ١٣١، ١٣٨ـ١٣٩) به نقد و بررسی برخی آرا و براهین معتزله پرداخته ، که از آن جمله است : شیوة استدلال ایشان در ابطال جسمانیت خداوند و نیز رأی ایشان در بارة اختیار؛ ملاک احتیاج معلول به علت ؛ امتداد ثابت بین خداوند و آفرینشِ عالم ، که این امتداد ثابت را وِعاء زمان دانسته اند.

برخی حکیمان اسلامی در آثار خود از التعلیقات ابن سینا نقل قول کرده اند (برای نمونه رجوع کنید بهفخررازی ، ج ١، ص ٥٦٥؛ میرداماد، ص ٤، ٧، ٢٣، ٢٥ و جاهای دیگر؛ صدرالدین شیرازی ، ١٣٣٧ ش ، سفر اول ، ج ١، ص ٤١، ج ٢، ص ٢٧٣، سفر دوم ، ج ٢، ص ٨٧؛ همو، ١٣٧٨ ش ، ص ٣٨ـ٣٩، ٤٥؛ طباطبائی ، ص ٤٣٨). گفتنی است که صدرالدین شیرازی (١٣٣٧ ش ، سفر دوم ، ج ١، ص ٣٩١، سفر سوم ، ج ١، ص ٢١٩) از التعلیقات فارابی عباراتی نقل کرده ، اما آنها را به ابن سینا نسبت داده است ( رجوع کنید بهفارابی ، ص ١٣٠، ١٣٤ـ ١٣٥)، شاید به این سبب که وی از نسخه ای استفاده کرده که در آن بهمنیار التعلیقات فارابی و ابن سینا را باهم تلفیق کرده است .

بنا بر تحقیق آل یاسین (فارابی ، مقدمه ، ص ١١٣)، نسخه های خطی التعلیقات ابن سینا تماماً با التعلیقات فارابی تلفیق شده است ، به طوری که این دو از یکدیگر متمایز نیستند و ظاهراً تنها راه تفکیک و تشخیص آنها، مقابلة آنها با نسخه های خطی مستقل التعلیقات فارابی است . بنا بر گزارش مهدوی (ص ٦١ـ٦٤)، این نسخه های خطی سه دسته اند: ١) نسخه هایی که در آغاز آنها فهرستی به ترتیب حروف ابجد هست . این

فهرست را ابوالعباس لوکری در ٥٠٣ فراهم آورده است . در این دسته از نسخه ها، تعلیقه ها تفکیک موضوعی نشده و ترتیبِ معمولِ کتابهای فلسفی (ابتدا منطق ، بعد طبیعیات و الاهیات و در مواردی الاهیات مقدّم بر طبیعیات ) رعایت نشده است . ٢) نسخه هایی که فاقد فهرست لوکری است و نظم و ترتیب موضوعی ندارد. ٣) نسخه هایی که فاقد فهرست لوکری است ، اما در آنها ترتیب و تفکیک موضوعی تعلیقه ها تا اندازه ای رعایت شده است ؛ ازینرو، ابتدا تعلیقه های مربوط به منطق و سپس تعلیقه های مربوط به طبیعیات و الاهیات آمده است (نیز رجوع کنید به قنواتی ، ص ١٩ـ٢٠).

عبدالرحمان بدوی التعلیقات ابن سینا را همراه با التعلیقات فارابی در ١٣٥١ ش / ١٩٧٢ در قاهره به چاپ رساند. همین چاپ در ١٤٠٤ در ایران افست ، و بار دیگر در ١٣٧٩ ش در قم با تفاوتهایی اندک چاپ شد. فقراتی از التعلیقات ابن سینا جداگانه در فهرست آثار ابن سینا با عناوین مختارات من التعلیقات ، فصول من الحکمة ، فصل من کلام الشیخ فی الصورة المعقولة و کیفیّة علم اللّه ثبت شده است ( رجوع کنید به مهدوی ، ص ٦١، ٢٨٥ـ٢٨٦، ٢٩٢). به نظر مهدوی (ص ٦١) بعید نیست که آنچه در بعضی نسخه ها با عنوان «فواید» یا «افادات » یا عناوین دیگر آورده شده ، التقاطی از التعلیقات باشد، چنانکه در کتابخانة موزة بریتانیا (ش ٣ر١٣٤٩) رساله ای به نام فی الحکمة ، با فصول متعدد و بدون نام مؤلف ، موجود است که منتخباتی از التعلیقات است .

در برخی از فهرستهای آثار ابن سینا، نوشته های دیگری با عنوان تعلیقات یا تعالیق به او نسبت داده اند که از آن جمله است : تعلیقات علی کتاب النفس ، که گفته می شود فقراتی از کتاب مفقودِ الانصاف وی است (طُرَیحی ، ص ١٠٧؛ مهدوی ، ص ٤٨)؛ التعلیقات ، که مشتمل است بر مطالبی که ابوالفرج همدانی طبیب از گفته های ابن سینا در مجلس او نوشته است (ابن ابی اصیبعه ، ج ٢، ص ٢٠؛ طریحی ، همانجا)؛ کتاب التعالیق که شاگرد ابن سینا، ابومنصوربن زیلا/ ابن زَیْله ، آن را گردآوری کرده است (ابن ابی اُصَیبعَه ، ج ٢، ص ١٩؛ ابن سینا، مقدمة بدوی ، ص ٥؛ مهدوی ، ص ٦١).

منابع :
(١) آقابزرگ طهرانی ؛
(٢) جعفر آقایانی چاوشی ، کتابشناسی توصیفی ابونصر فارابی ، ( تهران ) ١٣٥٧ ش ؛
(٣) ابن ابی اصیبعه ، کتاب عیون الانباء فی طبقات الاطباء ، چاپ امرؤالقیس بن طحان ( آوگوست مولر ) ، کونیگسبرگ و قاهره ١٢٩٩/ ١٨٨٢، چاپ افست انگلستان ١٩٧٢؛
(٤) ابن سینا، التعلیقات ، چاپ عبدالرحمان بدوی ، قم ١٤٠٤؛
(٥) علی بن زید بیهقی ، تاریخ الحکماء المسمی به درة الاخبار و لمعة الانوار یعنی ترجمة تتمة صوان الحکمة ، حیدرآباد دکن ١٣٥٤؛
(٦) محمدبن محمود شهرزوری ، نزهة الارواح و روضة الافراح فی تاریخ الحکماء و الفلاسفة ، چاپ خورشید احمد، حیدرآباد دکن ١٣٩٦/ ١٩٧٦؛
محمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازی ، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة ،

(٧) تهران ١٣٣٧ ش ، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛
(٨) همو، المظاهر الالهیّة فی اسرار العلوم الکمالیّة ، چاپ سیدمحمد خامنه ای ، تهران ١٣٧٨ ش ؛
(٩) صفدی ؛
(١٠) محمدحسین طباطبائی ، نهایة الحکمة ، چاپ عباس علی زارعی سبزواری ، قم ١٤٢٠؛
(١١) محمدکاظم طریحی ، ابن سینا: بحث و تحقیق ، بغداد ١٣٩٦/ ١٩٤٩؛
(١٢) علیقلی بن قرچغای خان ، احیای حکمت ، چاپ فاطمه فنا، تهران ١٣٧٧ ش ؛
(١٣) محمدبن محمد فارابی ، التعلیقات ، به ضمیمة کتاب التنبیه علی سبیل السعادة ، چاپ جعفر آل یاسین ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(١٤) محمدبن عمر فخررازی ، المباحث المشرقیّة فی علم الالهیات و الطبیعیات ، حیدرآباد دکن ١٣٤٣، چاپ افست قم ١٤١١؛
(١٥) علی بن یوسف قفطی ، تاریخ الحکماء، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الحکماء ، چاپ لیپرت ، لایپزیگ ١٩٠٣؛
(١٦) جورج شحاته قنواتی ، مهرجان ابن سینا: مؤلفات ابن سینا ، قاهره ١٩٥٠؛
(١٧) حسینعلی محفوظ و جعفر آل یاسین ، مؤلفات الفارابی ، بغداد ١٣٩٥/ ١٩٧٥؛
(١٨) مدرس تبریزی ؛
(١٩) یحیی مهدوی ، فهرست نسخه های مصنفات ابن سینا ، تهران ١٣٣٣ ش ؛
(٢٠) محمدباقربن محمد میرداماد، کتاب القبسات ، چاپ مهدی محقق و دیگران ، تهران ١٣٦٧ ش ؛

/ سیما نوربخش /