دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٣٤٤
بَیّانه (اسپانیایی : بائنا ) ، شهر کوچکی در ایالت کوردوبا ( = قُرطُبه ) در اسپانیا. در ٥٩ کیلومتری مادرید واقع است . در دورة اسلامی ، به ناحیة قبره تعلق داشت و با الزهراء، استجّه / اثیخا ، اللّسانه / اُلیسانه و قرطبه * ، اقلیم قمبانیه / کنبانیه را تشکیل می داد (ادریسی ، ج ٢، ص ٥٣٧). شهر بر تپه ای در قمبانیة قرطبه قرار داشت و مربلَّه ، شاخاب گُواداخوز، آن را آبیاری می کرد. در پیرامون آن ، چون امروز، باغستانها، تاکستانها و باغهای زیتون قرار داشت ، و در دورة امویان بسیار پررونق بود. شهر تعدادی بازار و حمام ، و قلعه ای استوار داشت که بر شیبی روبروی رودخانه واقع بود، نیز مسجد جامعی که به فرمان عبدالرحمان دوم ساخته شده بود (همان ، ج ٢، ص ٥٧١؛ حمیری ، ص ٥٩). ابن حَفصون ( رجوع کنید به حفصیان * ) در اوایل سدة هفتم (در دورة امیر عبدالله ) بیّانه را فتح کرد، اما با سقوط خلافت و ناآرامیهای دورة «فتنة » پس از آن ، شهر آرامش روستاییش را از دست داد. موقعیت کنونی آن به دورة اسلامی برمی گردد، چنانکه نه در آنجا و نه در قسمتهای مختلف پیرامون آن تا نواحی اطراف مرز انتیگوا ، هیچ اثری از رومیان یافت نشده است . آلفونسوی جنگجو در حملة معروف خود به اندلس ، اندکی پیش از جنگ آرنسول (صفر ٥٢٠/مارس ١١٢٦)، از بیّانه بدون تسخیر آن عبور کرد. شهر در ٦٣٨/١٢٤٠، هنگامی که به دست فردیناند سوم افتاد، دو حصار داشت ؛ دیوار داخلی که القَصَبه و مَدینه را محصور می کرد، و دیواری بیرونی که نواحی مسکونی اطراف را دربر گرفته بود. مُدَجَّنون * ( = عنوان مسلمانان اسپانیا پس از فتح آنجا به دست مسیحیان ) که در بیّانه باقی مانده بودند، در ٩٧٩/١٥٧١ به قَشتاله * / ( کاستیل ) انتقال داده شدند، اما به فرمان شاه به آنها اجازه داده شد تا خروج نهاییشان در قرطبه مستقر باشند. مهمترین چهرة سرشناس شهر ابومحمد قاسم بن اَصْبَغ بیّانی * ، محدّث و لغوی بود که در ٢٤٧/٨٦٢ در بیّانه زاده شد و در ٣٤٠/٩٥١ در قرطبه درگذشت (مقری ، ج ٢، ص ٤٧؛ یاقوت حموی ، ج ١، ص ٧٧٤؛ حمیری ، ص ٥٩ـ٦٠).
منابع :
(١) ( محمدبن محمد ادریسی ، کتاب نزهة المشتاق فی اختراق الا´فاق ، بیروت ١٤٠٩/١٩٨٩ ) ؛
(٢) محمدبن عبدالله حمیری ، صفة جزیرة الاندلس ، منتخبة من کتاب الروض المعطار فی خبر الاَقطار ، چاپ لوی ـ پرووانسال ، ( بی جا، بی تا. ) ؛
(٣) ( احمدبن محمد مقری ، نفح الطیّب ، چاپ احسان عباس ، بیروت ١٣٨٨/١٩٦٨؛
(٤) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥ ) .
/ ا. هوئیچی میراندا ( د. اسلام ) /