تفرشی ، مصطفی بن حسین ، رجالی و اصولی و فقیه امامی در سدة دهم و یازدهم . شرح حال ، سال و محل تولد او در منابع نیامده است ( رجوع کنید به تفرشی ، ج ١، مقدمه ، ص ٨). گفته اند که وی با دانشمندانی چون شیخ محمدتقی مجلسی ، شیخ بهاءالدین عاملی و میرزا محمد رجالی استرآبادی معاصر بوده و از آنان حدیث نقل کرده است ( رجوع کنید به خوانساری ، ج ٧، ص ١٦٧؛
مدرس تبریزی ، ج ٣، ص ٤٠٣؛
تفرشی ، همانجا). مهمترین استاد وی مولی عبداللّه تُستَری * بوده که تفرشی در کتاب خود (ج ٣، ص ٩٩) او را بسیار ستوده و بیشترین نکات تحقیقی آن را از او دانسته (نیز رجوع کنید به افندی اصفهانی ، ج ٥ ، ص ٢١٢) و در ١٠١٩ از وی اجازة روایی گرفته است (آقابزرگ طهرانی ، ١٣٣٧ ش ، ستون ٤٦٠؛
برای متن اجازه رجوع کنید به همو، ١٤١١، ص ٥٦٦، پانویس ). وی همچنین از محضر عبدالعالی بن علی کَرَکی ، فرزند محقق ثانی ، بهره برده و از او روایت کرده است (تفرشی ، ج ٣، ص ٦٤؛
حرّ عاملی ، قسم ٢، ص ٣٢٢). خوانساری (ج ٧، ص ١٦٨) احتمال داده است که سیدفیض اللّه بن عبدالقاهر حسینی نیز از جمله استادان وی بوده باشد. تاریخ درگذشت تفرشی معلوم نیست ( رجوع کنید به مدرس تبریزی ، همانجا؛
تفرشی ، ج ١، مقدمه ، ص ٨)، به نوشتة آقابزرگ طهرانی (١٤٠٣، ج ٤، ص ٢٢٤، ج ٢٤، ص ٢٧٤؛
همو، ١٣٣٧ ش ، همانجا) او تا ١٠٤٤ زنده بوده است .

سیره نویسان شیعی از تفرشی به بزرگی یاد کرده و وی را به تبحر در علم رجال و رفعت شأن علمی و ژرف نگری ستوده اند (برای نمونه رجوع کنید به اردبیلی ، ج ٢، ص ٢٣٣؛
حرّ عاملی ، قسم ٢، ص ٣٢٣؛
مامقانی ، ج ٤، ص ٨١؛
نیز رجوع کنید به تفرشی ، ج ١، مقدمه ، ص ٨ ـ١٠). خوانساری (همانجا) او را از پیشتازان سرشناس در دانش رجال حدیث دانسته و وی را به کمال وثاقت و عدالت و دقت در ضبط ، ستوده است .

اشتهار تفرشی بیشتر مرهون کتاب نقدالرّجال اوست که در بارة شناخت راویان حدیث نوشته و در ١٠١٥ آن را به پایان برده است (تفرشی ، ج ١، مقدمه ، ص ١٢ـ١٣). هدف وی از تألیف این اثر، به گفتة خودش (ج ١، ص ٣٤)، تدوین کتابی بوده که جامع تمامی راویان حدیث ، به دور از خطا، همراه با نظم و ترتیب و در بر دارندة آرای دانشمندان این علم باشد تا کمبود تألیفات پیشینیان را جبران کند. رجالیان مشهور، کتاب وی را بسیار سودمند و دقیق و از بهترین آثار در رجال شناسی دانسته اند (برای نمونه رجوع کنید به اردبیلی ، همانجا؛
خوانساری ، ج ٧، ص ١٦٧ـ ١٦٨). برخی از ویژگیهای کار تفرشی عبارت است از: اکتفا نکردن به توثیق یا تضعیف افراد و استناد به توثیقهای فقها در منابع فقهی ، نام بردن از برخی از شاگردان و استادان راویان حدیث ، ژرف نگری و اختلاف نسخه های اصول رجالی ، نقد

و بررسی آرای رجالی علامه حلّی و ابن داوود، ابتکار در

حلّ برخی مشکلات رجالی ( رجوع کنید به تفرشی ، ج ١، مقدمه ، ص ١٤ـ ١٥). تفرشی ، برخلاف روش معمول رجالیان معاصرش برخی از فقهای بزرگ را در شمار راویان آورده است (خوانساری ،

ج ٧، ص ١٦٨).

شماری از فقها و علمای رجال بر نقدالرّجال حاشیه نوشته اند، از جمله شیخ محمدتقی مجلسی ، سیدعبداللّه جزایری ، سیدنعمت اللّه جزایری ، آقامحمدعلی کرمانشاهی فرزند وحید بهبهانی و مولی عنایت اللّه قُهپایی ( رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ٦، ص ٢٢٧ـ ٢٢٨). شیخ عبدالنبی کاظمی بر آن تکمله ای نگاشته است (همان ، ج ٤، ص ٤١٧، ج ٢٤، ص ٢٧٥). خود تفرشی نیز سالها پس از تألیف این کتاب ، بر آن حاشیه هایی افزوده ، از جمله سال درگذشت برخی معاصران را ذکر کرده است (برای نمونه رجوع کنید به تفرشی ، ج ٣، ص ٩٩، پانویس ٣، ج ٤، ص ٣٣، پانویس ٧).

منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣؛
(٢) همو، طبقات اعلام الشیعة : الروضة النضرة فی علماء الماة الحادیة عشرة ، بیروت ١٤١١/ ١٩٩٠؛
همو، مصفی المقال فی مصنفی

(٣) علم الرجال ، چاپ احمد منزوی ، تهران ١٣٣٧ ش ؛
(٤) محمدبن علی اردبیلی ، جامع الرّواة و ازاحة الاشتباهات عن الطّرق و الاسناد ، بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣؛
(٥) عبداللّه بن عیسی افندی اصفهانی ، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء ، چاپ احمد حسینی ، قم ١٤٠١ـ ١٤١٥؛
(٦) مصطفی بن حسین تفرشی ، نقدالرّجال ، قم ١٤١٨؛
(٧) محمدبن حسن حرّ عاملی ، امل الا´مل ، چاپ احمد حسینی ، قسم ٢، قم ١٣٦٢ ش ؛
(٨) خوانساری ؛
(٩) عبداللّه مامقانی ، مقباس الهدایة فی علم الدّرایة ، چاپ محمدرضا مامقانی ، قم ١٤١١ـ١٤١٣؛
(١٠) مدرس تبریزی .

/ یحیی رهایی /