خزرجى، عبداللّه بن محمدبن عثمان انصارى ، خزرجى، عبداللّه بن محمدبن عثمان انصارى، ملقب به ضياءالدين، كنيه‌اش ابومحمد، اديب اندلسى و آگاه به علم عروض. در بعضى منابع، از وى با عنوان «ابوالجيش مغربى» ياد شده (رجوع کنید به وان دايك، ص٢٦٠؛ بغدادى، ج ١، ستون ٤٦٠؛ سركيس، ج ١، ستون ٨٢١)، كه احتمالا شهرت ابومحمد عبداللّه بن محمد معروف به ابوالجيش انصارى (متوفى ٥٤٩) است (رجوع کنید به حاجى‌خليفه، ج ٢، ستون ١١٣٥؛ قس زركلى، ج ٦، ص ٢٣٠ كه نام وى را ابوعبداللّه محمدبن عبداللّه آورده است). بروكلمان (ج ١، ص ٣٨٠، >ذيل<، ج ١، ص ٥٤٥) نام وى را به اشتباه ابومحمد على بن عثمان و اسمور (رجوع کنید به د. اسلام، چاپ دوم، ذيل مادّه) ابومحمد عبداللّه‌بن عثمان آورده‌اند (نيز رجوع کنید به بروكلمان، ترجمه عربى، ج ٥، ص ٣٦١ كه نام وى را ابومحمد عبداللّه بن عثمان آورده است)و باسه در شرح حالى كه براى خزرجى، ضياءالدين ابوالحسن على بن محمد نوشته وى را با ضياءالدين ابومحمد عبداللّه بن محمد خزرجى اشتباه كرده و شرح حال اين دو را در هم آميخته است (رجوع کنید به د.اسلام، چاپ اول، ذيل «خزرجى، ضياءالدين ابوالحسن»).

از زندگى خزرجى اطلاع چندانى در دست نيست، جز آنكه شهرتش مالكى و اندلسى آمده است (رجوع کنید به حاجى‌خليفه، همانجا). ظاهرآ وى مالكى مذهب و متولد اندلس يا مقيم آنجا بوده، اما بغدادى (همانجا) او را ساكن اسكندريه خوانده است. وى در ٦٢٦ يا ٦٢٧ وفات يافت يا كشته شد (حاجى خليفه، ج ١، ستون٨٣٠؛ بغدادى؛ وان‌دايك، همانجاها).

خزرجى با قصيده‌اش به نام اَلرّامِزَةُ الشّافِية فِى عِلْمِ (عِلْمَى) الْعَرُوضِ وَ الْقافِية معروف به عَروُضُ الْخَزرَجيّة يا القَصِيدةُ الْخَزْرَجِيَّة يا اَلْخَزْرَجِيّة شناخته شده است (آلوارت، ج ٦، ص ٣٢٥؛ سركيس، همانجا؛ زركلى، ج ٤، ص ١٢٤). خزرجى اين قصيده تعليمى را در ٩٦ بيت در بحر طويل، در علم عروض و قافيه، سروده است. وى با توجه به نظريات علمى خليل‌بن احمد*، به مباحثى چون تعريف عروض و اوزان اصلى آن، تقطيع عروضى و توضيح شانزده بحر عروضى و دايره ابداعى خليل بن احمد، هجاهاى ساده و پيچيده (زحاف)، تغييرات ممكن در اوزان اصلى و قوانين آن و همچنين به تعريف قافيه و بيان نارساييهاى موجود در آن پرداخته است (د. اسلام، چاپ دوم، همانجا؛ نيز رجوع کنید به ابن دمامينى، ١٤١٢؛ براى آگاهى از نسخ خطى اين قصيده رجوع کنید به بروكلمان، همانجاها).

اصطلاحات فراوان و غامض اين منظومه، توجه علما را به آن معطوف كرده، چنان كه شروح بسيارى بر آن نوشته‌اند و اين امر باعث شهرت خزرجى شده است. بروكلمان (ج ١، ص٣٨٠، >ذيل<، ج ١، ص ٥٤٥ـ٥٤٦) ٢٧ شرح از اين منظومه را نام برده كه شرح شريف اندلسى از قديم‌ترين آنهاست (نيز رجوع کنید به حاجى‌خليفه، ج ١، ستون ٨٣٠ ، ج ٢، ستون ١١٣٥ـ١١٣٦؛ آلوارت، ج ٦، ص ٣٢٦ـ٣٣١). اين قصيده و شروح آن بارها چاپ شده است. باسه نيز آن را در ١٩٠٢ در الجزاير به فرانسه ترجمه كرده و با عنوان >خزرجيه< به چاپ رسانده است (رجوع کنید به وان دايك؛ سركيس؛ بروكلمان، همانجاها).

بروكلمان (ج ١، ص٣٨٠) مُخْتَصَر فى عِلَلِ العَروض و ضُرُوب خاصَّة را نيز از تأليفات خزرجى دانسته و زركلى (همانجا) به اشتباه علل‌الاعاريض را به وى نسبت داده است (قس حاجى‌خليفه، ج ١، ستون ١١٣٥ كه نام كتاب را عروض‌اندلسى با موضوع علل الاعاريض آورده است).

منابع :
(١)ابن‌دمامينى، العيون الفاخرة على خبايا الرامزة،]قاهره [١٤١٢/ ١٩٩٢؛
(٢) كارل بروكلمان، تاريخ‌الادب العربى، ج ٥، نقله الى‌العربية رمضان عبدالتواب، قاهره ١٩٧٥؛
(٣) اسماعيل بغدادى، هدية‌العارفين، ج ١، در حاجى‌خليفه، ج ٥؛
(٤) حاجى‌خليفه؛
(٥) خيرالدين زركلى، الاعلام، بيروت ١٩٨٦؛
(٦) يوسف اليان سركيس، معجم‌المطبوعات‌العربية‌والمعربة، قاهره ١٣٤٦/ ١٩٢٨، چاپ افست قم ١٤١٠؛
(٧) ادوارد وان‌دايك، كتاب اكتفاء القنوع بما هو مطبوع، چاپ محمدعلى ببلاوى، مصر ١٣١٣/ ١٨٩٦، چاپ افست قم ١٤٠٩؛
(٨) W. Ahlwardt, Verzeichniss der arabischen Handschriften der Koniglichen Bibliothek zu Berlin, Berlin ١٨٨٧-١٨٩٩.
(٩) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩,Supplementband, ١٩٣٧-١٩٤٢.
(١٠) EI١, s.v.i, "Al- Khazradji.Diya'al-din Abu'l Hasan" (by Rene Basset), EI٢, s.v. "Al-Khazradji, D.iya'al-din Abu Muhammad" (by P. Smoor).
/ زهرا نهاوندى /