بشیریه ، مدرسه ، از مدارس مشهور بغداد در قرن هفتم و هشتم . بانی آن باب بشیر (متوفی ٦٥٢) از کنیزان مستعصم بالله ، آخرین خلیفة عباسی (حک : ٦٤٠ـ٦٥٦)، بود (ابن فوطی ، ١٣٥١، ص ٢٧٥). مدرسه در ساحل غربی دجله ساخته شد، و باب بشیر برای بنا و ادارة مدرسه موقوفات بسیار تعیین کرد. چون بشیریه را برای تدریس علوم فقهی مذاهب اربعه تأسیس می کردند، به سبک مدرسة مستنصریة بغداد، آن را با چهار ایوان برای نشست استادان چهار مذهب آراستند. مدرسه در٦٥٣، حدود یک سال پس از در گذشت باب بشیر، آغاز به کار کرد. در افتتاح بشیریه مستعصم و پسرانش ، وزیر، مشایخ ، علما و استادان حضور داشتند. در این مراسم با شکوه ، خلیفه استادان ، سرپرست مدرسه ، متصدیان بنا و کارکنان را خلعت داد. سراج الدین نهرقُلی حنفی رئیس قاضیان بغداد (متوفی ٦٥٤)، شرف الدین عبدالله بن جوزی حنبلی استاددار خلیفه (متوفی ٦٥٦)، محیی الدین یوسف ابن جوزی حنبلی (متوفی ٦٥٦)، نورالدین محمدخوارزمی حنفی ، علم الدین احمد شرْمساحی مالکی (متوفی ٦٧٣) از جمله مدرسان بشیریه بودند که در مراسم گشایش از دست خلیفه خلعت گرفتند (همو، ص ٣٠٧ـ ٣٠٨).

از رویدادهای بشیریه و شیوه های آموزشی آن اطلاع چندانی در دست نیست . از اخبار پراکنده چنین بر می آید که در این مدرسه ، مانند دیگر مدارس ، علاوه بر دانشهای دینی و مذهبی ، چون فقه ، حدیث ، تفسیر و علوم قرآنی ، ادبیات و تا حدودی ریاضیات تدریس می شده است (معروف ، ص ٧ـ٨). در کنار این مدرسه ، دارالقرآنی نیز به دستور باب بشیر ساخته بودند که پیش از بشیریه ، در شعبان ٦٥٢، گشایش یافت ؛ و چون باب بشیر در شوال و پسرش ابونصر محمدبن مستعصم در ذیقعدة همان سال در گذشتند، هر دو را کنار هم در زیر گنبد این دارالقرآن به خاک سپردند (ابن فوطی ، ١٣٥١، ص ٢٧٥ـ٢٧٦).

به نظر می رسد که در اشغال بغداد، هولاکو چندان متعرض

مراکز دینی و علمی نشده و مدارس بزرگ ، چون نظامیه و مستنصریه و بشیریه ، از خطر ویرانی و تعطیلی مصون مانده باشد (عزّاوی ، ج ١، ص ٥٤٤).

در ٦٦٨ که علاءالدین صاحب دیوان جوینی ، حاکم بغداد، به اقدامات گسترده ای در مدرسة مستنصریه دست زد و مراکز علمی و مساجد بغداد را نوسازی کرد، به تعیین مدرس برای بشیریه نیز فرمان داد (ابن فوطی ، ١٣٥١، ص ٣٦٥ـ٣٦٦).

با آگاهی از شرح احوال و آثار بیش از سی تن از استادان و معیدان و دانش آموختگان بشیریه و اینکه آنان بیشتر از فقیهان بزرگ عصر خود بوده و علاوه بر سمت استادی در مدارس بغداد عهده دار دیگر مشاغل عالی از جمله منصب قضا نیز بوده اند، به اهمیت و اعتبار مدرسة بشیریه پی می بریم . وجود معیدان در این مدرسه ، که تقریرات استاد را با صدای بلند تکرار می کرده اند و به گوش همگان می رسانیده اند، دلیلی بر شمار زیاد طلاّ ب آن است (معروف ، ص ١٣٧ـ١٣٨، ٢١٣).

ابن فوطی بغدادی (متوفی ٧٢٣)، که در چهارده سالگی و پیش از سقوط بغداد نزد محیی الدین یوسف ابن جوزی ، استاد حنبلی مذهب و دیگر استادان بشیریه درس خوانده است ؛ و همچنین ابن عماد حنبلی ، ضمن بیان رویدادهای اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم ، به مدرسان مذاهب اربعه ، خاصه حنبلی مذهبان این مدرسه ، اشاره کرده اند که مشهورترینشان اینها بوده اند: فخرالدین ابوبکر عبدالله طهرانی رازی حنفی (متوفی ٦٦٧)؛ سراج الدین هَنایسی شافعی (متوفی ٦٧٠)؛ اسماعیل بن علی نحوی مدرس نحو بشیریه در اوایل قرن هشتم ؛ عمادالدین ابوعبدالملک عبدالرحمن بصری حنبلی که در ٦٨٧ از بشیریه به مستنصریه رفت و به جای او شمس الدین اصفهانی از مستنصریه به بشیریه آمد؛ فخرالدین ابوبکر محمدبن عبدالله تفتازانی ؛ و از استادان حدیث : ابن فوطی ؛ شمس الدین ابوعبدالله محمد جیلی (متوفی ٧٢٣)؛ ابن عُکبُر حنبلی بغدادی (متوفی ٧٣٥)؛ جمال الدین عاقولی شافعی (متوفی ٧٢٨)؛ حیدره قُرَشی بغدادی حنفی (متوفی ٧٦٧)؛ جمال الدین عبدالصمد خضری ضریر حنبلی (ابن فوطی ، ١٣٥١، ص ٣٠٨، ٣٨٣؛ همو، ١٤١٦، ج ١، ص ٨٧ـ٨٨، ص ٥٠٥، ٥٠٩؛ ج ٢، ص ٩٢ـ٩٣؛ ج ٣، ص ٣٨، ١٤٥، ١٥٣ـ١٥٤؛ ج ٤، ص ٥٤٢؛ ج ٥، ص ٧ـ٨؛ ابن عماد، ج ٨، ص ١١١، ١٩١؛ عَزّاوی ، ج ٢، ص ١١٢؛ معروف ، ص ٦٧ـ٦٨، ١٩٨، ٢٨٨).

بشیریه کتابخانه ای با کتابهای بسیار داشته است . فخرالدین ابواسحاق ابراهیم بن حسن بن ایدغدی یا بغدادی ، معروف به ابن بوّاب کاتب ، «خازن الکتب » (کتابدار) بشیریه ، و ادیبی فاضل و خوش خط بوده که در ٧١٤، فهرستی از کتابهای موجود در آن کتابخانه را به خط خوب نوشته است (ابن فوطی ، ١٤١٦، ج ٢، ص ٥١٦ ـ ٥١٧).

منابع :
(١) ابن بطوطه ، تحفة النظّار فی غرائب الامصار و عجائب الاسفار ، ترجمه محمد علی موحد، تهران ١٣٣٧ ش ؛
(٢) ابن عماد، شذرات الذّهب فی اخبار من ذهب ، بیروت ١٤١٣/١٩٩٢؛
(٣) ابن فوطی ، الحوادث الجامعة و التجارب النافعة فی المائة السابعة ، چاپ مصطفی جواد، بغداد١٣٥١؛
(٤) همو، مجمع الا´داب فی معجم الالقاب ، چاپ محمد الکاظم ، تهران ١٤١٦؛
(٥) مصطفی جواد و احمد سوسه ، دلیل خارطة بغداد المفصّل ... ، بغداد١٣٧٨/١٩٥٨؛
(٦) حمدالله بن ابی بکر حمدالله مستوفی ، نزهة القلوب ، چاپ محمد دبیرسیاقی ، تهران ١٣٣٦ ش ؛
(٧) عباس عزّاوی ، تاریخ العراق بین احتلالین ، بغداد١٣٥٣ـ١٣٧٦/١٩٣٥ـ١٩٥٦، چاپ افست قم ١٣٦٩ ش ؛
(٨) ناجی معروف ، تاریخ علماء المستنصریه ، بغداد١٣٧٩/١٩٥٩؛
همو، علماء النظامیات و مدارس المشرق الاسلامی ، بغداد١٣٩٣/١٩٧٣.

/ نورالله کسائی /

مراکز دینی و علمی نشده و مدارس بزرگ ، چون نظامیه و مستنصریه و بشیریه ، از خطر ویرانی و تعطیلی مصون مانده باشد (عزّوای ، ج ١، ص ٥٤٤).

در ٦٦٨ که علاءالدین صاحبدیوان جوینی ، حاکم بغداد،

به اقدامات گسترده ای در مدرسة مستنصریه دست زد

و مراکز علمی و مساجد بغداد را نوسازی کرد، به تعیین

مدرس برای بشیریه نیز فرمان داد (ابن فوطی ، ١٣٥١، ص ٣٦٥ـ ٣٦٦).

با آگاهی از شرح احوال و آثار بیش از سی تن از استادان و معیدان و دانش آموختگان بشیریه و اینکه آنان بیشتر از فقیهان بزرگ عصر خود بوده و علاوه بر سمت استادی در مدارس بغداد عهده دار دیگر مشاغل عالی از جمله منصب قضا نیز بوده اند، به اهمیت و اعتبار مدرسة بشیریه پی می بریم . وجود معیدان در این مدرسه ، که تقریرات استاد را با صدای بلند تکرار می کرده اند و به گوش همگان می رسانیده اند، دلیلی بر شمار زیاد طلاّ ب آن است (معروف ، ص ١٣٧ـ١٣٨، ٢١٣).

ابن فوطی بغدادی (متوفی ٧٢٣)، که در چهارده سالگی و پیش از سقوط بغداد نزد محیی الدین یوسف ابن جوزی ، استاد حنبلی مذهب و دیگر استادان بشیریه درس خوانده است ؛
و همچنین ابن عماد حنبلی ، ضمن بیان رویدادهای اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم ، به مدرسان مذاهب اربعه ، خاصه حنبلی مذهبان این مدرسه ، اشاره کرده اند که مشهورترینشان اینها بوده اند: فخرالدین ابوبکر عبدالله طهرانی رازی حنفی (متوفی ٦٦٧)؛
سراج الدین هَنایسی شافعی (متوفی ٦٧٠)؛
اسماعیل بن علی نحوی مدرس نحو بشیریه در اوایل قرن هشتم ؛
عمادالدین ابوعبدالملک عبدالرحمن بصری حنبلی که در ٦٨٧ از بشیریه به مستنصریه رفت و به جای او شمس الدین اصفهانی از مستنصریه به بشیریه آمد؛
فخرالدین ابوبکر محمدبن عبدالله تفتازانی ، و از استادان حدیث : ابن فوطی ؛
شمس الدین ابوعبدالله محمد جیلی (متوفی ٧٢٣)؛
ابن عُکبُر حنبلی بغدادی (متوفی ٧٣٥)؛
جمال الدین عاقولی شافعی (متوفی ٧٢٨)؛
حیدره قُرَشی بغدادی حنفی (متوفی ٧٦٧)؛
جمال الدین عبدالصمد خضری ضریر حنبلی (ابن فوطی ، ١٣٥١، ص ٣٠٨، ٣٨٣؛
همو، ١٤١٦، ج ١، ص ٨٧ـ٨٨، ص ٥٠٥، ٥٠٩؛
ج ٢، ص ٩٢ـ٩٣؛
ج ٣، ص ٣٨، ١٤٥، ١٥٣ـ١٥٤؛
ج ٤، ص ٥٤٢؛
ج ٥، ص ٧ـ٨؛
ابن عماد، ج ٨، ص ١١١، ١٩١؛
عَزّاوی ، ج ٢، ص ١١٢؛
معروف ، ص ٦٧ـ٦٨، ١٩٨، ٢٨٨).

بشیریه کتابخانه ای با کتابهای بسیار داشته است . فخرالدین ابواسحاق ابراهیم بن حسن بن ایدغدی یا بغدادی ، معروف به ابن بوّاب کاتب ، «خازن الکتب » (کتابدار) بشیریه ، و ادیبی فاضل و خوش خط بوده که در ٧١٤، فهرستی از کتابهای موجود در آن کتابخانه را به خط خوب نوشته است (ابن فوطی ، ١٤١٦، ج ٢، ص ٥١٦ ـ ٥١٧).

منابع :
(٩) ابن بطوطه ، تحفة النظّار فی غرائب الامصار و عجائب الاسفار ، ترجمه محمد علی موحد، تهران ١٣٣٧ ش ؛
(١٠) ابن عماد، شذرات الذّهب فی اخبار من ذهب ، بیروت ١٤١٣/١٩٩٢؛
(١١) ابن فوطی ، الحوادث الجامعة و التجارب النافعة فی المائة السابعة ، چاپ مصطفی جواد، بغداد ١٣٥١؛
(١٢) همو، مجمع الا´داب فی معجم الالقاب ، چاپ محمد الکاظم ، تهران ١٤١٦؛
(١٣) مصطفی جواد و احمد سوسه ، دلیل خارطة بغداد المفصّل ... ، بغداد١٣٧٨/١٩٥٨؛
(١٤) حمدالله بن ابی بکر حمدالله مستوفی ، نزهة القلوب ، چاپ محمد دبیرسیاقی ، تهران ١٣٣٦ ش ؛
(١٥) عباس عزّاوی ، تاریخ العراق بین احتلالین ، بغداد١٣٥٣ـ١٣٧٦/١٩٣٥ـ١٩٥٦، چاپ افست قم ١٣٦٩ ش ؛
(١٦) ناجی معروف ، تاریخ علماء المستنصریه ، بغداد ١٣٧٩/١٩٥٩؛
همو، علماء النظامیات و مدارس المشرق الاسلامی ، بغداد ١٣٩٣/ ١٩٧٣.

/ نورالله کسائی /