پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ، نهادی پژوهشی در حوزة علوم انسانی . این نهاد ابتدا با نام «مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی »، در ١٣٦٠ ش ، با ادغام دوازده مؤسسة پژوهشی بنیاد نهاده شد که عبارت بودند از: مرکز ایرانی مطالعة فرهنگها، مرکز ایرانی تحقیقات تاریخی ، مرکز اسناد فرهنگی آسیا، فرهنگستان علوم ایران ، فرهنگستان زبان ایران ، فرهنگستان ادب و هنر ایران ، پژوهشگاه علوم انسانی ، پژوهشکدة علوم ارتباطی و توسعة ایران ، بنیاد فرهنگ و هنر ایران ، بنیاد فرهنگ ایران * ، بنیاد شاهنامة فردوسی * ، انجمن حکمت و فلسفة ایران (پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ، ١٣٧٥ش ، ص ٥ ـ٦). از ١٣٦٩ ش ، با تغییراتی که در سازمان آن داده شد، از سوی «شورای گسترش آموزش عالی » عنوان «پژوهشگاه » یافت (همو، ١٣٧١ ش ، ش ١، ص ٥). در ١٣٧٢ ش تشکیلات سازمانی آن به تصویب نهایی سازمان امور اداری و استخدامی کشور رسید و در ١٣٧٣ ش شورای عالی پژوهشگاه ، به سبب تأکید بر گرایش «علوم انسانی » در تحقیقات خود، عنوان «پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی » را برای این نهاد برگزید (همان ، ١٣٧٢ش ، ش ١١، ص ٢٧، نیز رجوع کنید به همان ، ١٣٧٣ش ، ش ١٢، ص ٢،٤).

از مهمترین اهداف پژوهشگاه می توان به این موارد اشاره کرد: مطالعه و تحقیق در زمینة ادب و زبان فارسی ، مطالعه و پژوهش در زمینة علوم انسانی و اجتماعی و مبانی و کاربردهای آنها، مطالعه و تحقیق در آثار عرفانی و فلسفی به طور عام و حکمت و فلسفة اسلامی به طور خاص و نیز تاریخ و متون تاریخی اسلامی و ایرانی ، تحقیق در فرهنگ و تمدن ملل و مبادلات فرهنگی و شناساندن منابع و پیشینة فرهنگ و معارف اسلامی و ایرانی همراه با تحقیق در فرهنگ اسلام و ایران . پژوهشهای کاربردی در زمینة علوم انسانی و اجتماعی و ارتباطات اجتماعی از دیگر اهداف این نهاد است . همچنین پژوهشگاه همکاری در امور پژوهشی و فرهنگستانهای زبان و ادب فارسی و علوم جمهوری اسلامی ایران را از اهداف خود به شمار می آورد و با پشتیبانی تحقیقاتی از مؤسسات پژوهشی و فرهنگی کشور سعی در رسیدن به اهداف خود دارد (همو، ١٣٧٥ش ، ص ٧).

پژوهشگاه از این ارکان تشکیل شده است : هیئت امنا، شورای عالی پژوهشگاه ، ریاست پژوهشگاه ، شورای پژوهشی ، حوزة معاونتها (پژوهشی ، آموزشی ، اداری ومالی )، پژوهشکده ها، گروههای مستقل تحقیقاتی ، مرکز اسناد فرهنگی آسیا، کتابخانه ها، مرکز کامپیوتر، انتشارات ، روابط عمومی .

رئیس پژوهشگاه که مستقیماً با حکم وزیر فرهنگ و آموزش عالی منصوب می شود و باید صاحب تألیف باشد، مصوبات شورای عالی را اجرا می کند و بر تمامی تصمیمات متخذه و هماهنگ کردن بخشهای گوناگون نظارت دارد.

برای هماهنگی میان بخشهای مختلف پژوهشگاه ، شورای پژوهش زیرنظر رئیس پژوهشگاه تشکیل می شود. اعضای این شورا عبارت اند از: معاونان پژوهشی و اداری ـ مالی ، رؤسای پژوهشکده ها، دوتن از صاحبنظران فرهنگی و رئیس یکی از مراکز انتشاراتی وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالی (همان ، ص ٨ ـ١١). به قصد ترویج امر پژوهش ، پژوهشگاه ابتدا دوره های آزاد آموزشی در سطح عالی برگزار کرد، و از سال تحصیلی ١٣٦٨ـ١٣٦٩ ش ، از طریق آزمون سراسری ، دانشجویانی در مقطع کارشناسی ارشد این رشته ها پذیرفته است : زبان و ادبیات فارسی ، فرهنگ و زبانهای باستانی ، زبان شناسی همگانی ، تاریخ ادیان و عرفان ، فلسفه و کلام اسلامی ، فلسفة غرب (همو، ١٣٧٨ش ، ص ١٢١؛
تهرانی ، مصاحبة مورخ ١ دی ١٣٧٨). در حال حاضر، در این پژوهشگاه ، در مقطع دکترای رشتة علوم سیاسی نیز دانشجویانی در حال تحصیل اند. معاونت پژوهشی ، مسئول برنامه ریزی و برگذاری این دوره های آموزشی است (پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ، ١٣٧٨ش ، همانجا).

اعضای هیئت علمی پژوهشگاه صرفاً موظف به پژوهش و تحقیق اند و، بنا به تخصص ، در هشت پژوهشکده (= دانشکده ) به امور تحقیقاتی و پژوهشی می پردازند. این پژوهشکده ها عبارت اند از: ادبیات ، تاریخ ، تاریخ و فلسفة علوم ، حکمت و ادیان ، زبان شناسی ، علوم اجتماعی ، مطالعة فرهنگها و مطالعات تطبیقی اقتصاد (تهرانی ،همانجا). پژوهشکدة ادبیات دارای سه بخش تحقیقات ادبی ، فرهنگ نویسی و تصحیح متون است . پژوهشکدة تاریخ نیز در چهاربخش تاریخ ایران قبل از اسلام ، تاریخ ایران بعد از اسلام ، تاریخ معاصر ایران ، و تاریخ آسیای مرکزی و قفقاز طرحهایی پژوهشی در دست اجرا دارد. پژوهشکدة تاریخ و فلسفة علوم در سه بخش تاریخ علوم ، فلسفة علوم طبیعی و ریاضی و فلسفة علوم اجتماعی فعالیت می کند. پژوهشکدة مطالعات تطبیقیِ اقتصاد متشکل از سه بخش است : فلسفه و روش شناسی اقتصاد، اندیشه های اقتصادی در اسلام و نظامهای اقتصادی معاصر. پژوهشکدة حکمت و ادیان در چهار شاخة فلسفه ، منطق ، ادیان و عرفان ، و کلام ، ضمن اجرای طرحهای پژوهشی به طور ادواری مبادرت به برگذاری سخنرانی و سمینار در زمینه های یادشده می کند. پژوهشکدة زبانشناسی با سه شاخة فرهنگ زبانهای باستانی ایران ، زبانشناسی همگانی و گویش شناسی ، تاکنون دهها طرح در قالب کتاب عرضه کرده است . پژوهشکدة علوم اجتماعی ، با توجه به اهمیت مسائل اجتماعی و فرهنگی جامعه ، در بخشهای بررسی مسائل اجتماعی و مطالعات فرهنگی ، جامعه شناسی و مطالعات توسعة اجتماعی فعال است . پژوهشکدة مطالعة فرهنگها به سبب نیاز به شناخت سایر فرهنگها و شناساندن فرهنگ ایرانی ـ اسلامی به سایر ملل ، پنج گروه تشکیل داده است بدین شرح : مطالعة فرهنگ خاور دور، شبه قاره ، افریقا، آسیای میانه و گروه غرب شناسی . با تصویب شورای عالی پژوهشگاه ، سه گروه تاریخ اندیشة سیاسی در اسلام ، علم و دین ، و مطالعات زنان تشکیل شده است (پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ، ١٣٧٥ش ، ص ١٣ـ٢٦؛
نیز رجوع کنید به همو، ١٣٧٨ ش ). مرکز اسناد فرهنگی آسیا از واحدهای مؤسسه است که سابقة تأسیس آن به سال ١٣٥٥ ش بازمی گردد و به منظور شناختن و شناساندن میراث فرهنگی کشورهای آسیایی و ترویج فرهنگ این سرزمینها و اثر آنها بر یکدیگر و سایر ملل به وجود آمده است (همو، ١٣٧١ ش ، ش ٢، ص ٢٢؛
نیز رجوع کنید به همان ، ١٣٧١ ش ، ش ٣، ١٣٧٢ ش ، ش ٤).

پژوهشگاه دارای چهار کتابخانه است :

١) کتابخانة مرکزی که از ادغام کتابخانه های مؤسسات تحقیقاتی پدید آمده و یکی از غنی ترین مجموعه ها در علوم انسانی است . این کتابخانه ، علاوه بر داشتن دهها هزار عنوان کتاب به زبانهای فارسی ، عربی ، ترکی ، اردو، فرانسوی ، آلمانی ، روسی و...، دارای ٥٤٩ عنوان نشریة ادواری فارسی و ٣٨٥ عنوان نشریه ادواری انگلیسی و فرانسوی است (همان ، ١٣٧١ش ، ش ٢، ص ٣).

٢) کتابخانة استاد مینوی که مجموعه ای غنی از کتابهای نخبة چاپی ، نسخه های خطی و عکسی در زمینه های ایران شناسی ، اسلام شناسی ، تاریخ ، ادبیات و جغرافیا به چندین زبان است (افشار، ص ٢٢؛
پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ، ١٣٧١ش ، ش ١، ص ٢١).

٣) کتابخانة انجمن حکمت و ادیان که کتابخانه ای تخصصی در زمینة فلسفه ، حکمت ، ادیان ، عرفان و تاریخ علوم است (پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ، ١٣٧٥ش ، ص ٣٦).

٤) کتابخانة دانشجویی که از ١٣٧٤ ش برای استفادة دانشجویان پژوهشگاه در محل آموزش پژوهشگاه تشکیل شده است (همو، ١٣٧٢ش ، ش ٩، ص ٦).

یکی از مهمترین فعالیتهای پژوهشگاه علوم انسانی بخش انتشارات آن است که براساس مصوبات «شورای انتشارات پژوهشگاه » اقدام به چاپ و نشر آثار پژوهشگران داخلی یا خارجی می کند (همو، ١٣٧٥ش ، ص ٤٠).

نشریات تخصصی پژوهشگاه عبارت اند از: خبرنامة پژوهشگران ، فصلنامة فرهنگ ، فصلنامة تحقیقات تاریخی ، فصلنامة آفاق الحضارة الاسلامیة و نشریة علمی ـ خبری نامة علم و دین .

پژوهشگاه ضمن امور پژوهشی ، برای تبادل آرا و افکار و آشنا کردن محققان با تحقیقات جدید اقدام به برگزاری همایشها و سخنرانیهای علمی و فرستادن نماینده به مجامع علمی می کند (همو، ١٣٧١ش ، ش ١، ص ٩).

هزینة امور جاری پژوهشگاه ، از محل درآمد بودجة مصوب مجلس شورای اسلامی و نیز درآمد حاصل از چاپ و نشر کتاب و نشریات بخش انتشارات آن تأمین می شود (ایران . قوانین و احکام ، ردیف بودجة ١١٣٥١٠).

منابع :
(١) ایرج افشار، «مجتبی مینوی ، استادی از اقلیم ' نمی دانم ، »، راهنمای کتاب ، سال ٢٠، ش ١ و ٢ (فروردین و اردیبهشت ١٣٥٦)؛
(٢) ایران . قوانین و احکام ، قانون بودجة سال ١٣٧٥ کل کشور ، مصوب ١١/١١/١٣٧٤ مجلس شورای اسلامی ، تهران ١٣٧٥ش ؛
(٣) پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ، تهران ١٣٧٥ ش ؛
(٤) همو، پژوهشگران : نشریة خبری داخلی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ، ش ١ (آبان ١٣٧١)، ش ٢ (آذر ١٣٧١)، ش ٣ (اسفند ١٣٧١)، ش ٤ (اردیبهشت ١٣٧٢)، ش ٩ (آبان ١٣٧٢)، ش ١١ (بهمن ١٣٧٢)، ش ١٢ (خرداد ١٣٧٣)؛
همو، گزارش

(٥) فعالیتهای پژوهشی و آموزشی نیمة دوم ٧٧ ، تهران ١٣٧٨ش ؛
(٦) امیر تهرانی ، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ، تهران ، مصاحبه ، ١ دی ١٣٧٨.

/ فرخ امیرفریار /