خلخالى، ملامحمدصالح ، خلخالى، ملامحمدصالح، فرزند محمدسعيد، از دانشمندان شيعى قرن دوازدهم در حوزه فقه، حكمت و عرفان. درباره شرح‌حال وى اطلاع چندانى در دست نيست. او اهل خلخال بوده و مدفنش نيز همانجاست (تربيت، ص ٢١٦؛ امين، ج ٩، ص٣٧٠؛ آقابزرگ طهرانى، طبقات: الكواكب، ص ٣٦٩). در تذكره‌ها، تاريخ ولادتش به تقريب ١٠٩٥ ذكر شده‌است (براى نمونه رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، همانجا؛ منزوى، ج ٢، ص ١٢٤٦).

فرزند ملامحمدصالح، سعيد، صاحب تأليفات عديده و مؤلف تذكرة‌الأفكار، و پسر سعيد، آقاحسين، از فضلاى خلخال بودند (تربيت، همانجا). از دوره تحصيل و استادان ملامحمدصالح در فقه و حكمت، مطلب چندانى ذكر نشده‌است، غالب سرگذشت نامه‌ها وى را از شاگردان ملامحمدصادق اردستانى (متوفى ١١٣٤) دانسته‌اند (براى نمونه رجوع کنید به آقابزرگ‌طهرانى، الذريعة، ج ١٣، ص ٢٠٢، ج ٢١، ص ٢٦٢؛ كحّاله، ج ١٠، ص ٨٦). گاهى در منابع و تذكره‌ها، در شرح‌حال و آثار ملامحمدصالح، به اشتباه از احوال و آثار سيدصالح خلخالى فرزند محمد (متوفى ١٣٠٦)، شارح مناقب يا دوازده امام محيى‌الدين ابن‌عربى (متوفى ٦٣٨) و شارح فرائدالاصول شيخ‌مرتضى انصارى (متوفى ١٢٨١) گزارش كرده‌اند، در حالى‌كه ملامحمدصالح شاگرد محمدصادق اردستانى* و سيدصالح شاگرد ميرزا ابوالحسن جلوه* (متوفى ١٣١٤) بوده است (رجوع کنید به اعتمادالسلطنه، ص٢٥٠ـ٢٥١؛ امين، همانجا؛ آقابزرگ‌طهرانى، طبقات: نقباء، قسم ٢، ص٣٧٠، ٨٨٥ـ٨٨٦).

درباره تاريخ وفات ملامحمدصالح ترديد است. در برخى منابع، تاريخ وفات وى حدود سال ١١٣٤ ذكر شده (رجوع کنید به امين؛ كحّاله، همانجاها)، اما در بيشتر منابع ١١٧٥ آمده‌است (رجوع کنید به تربيت، همانجا؛ آقابزرگ طهرانى، طبقات: الكواكب، همانجا؛ همان: نقباء، قسم ٢، ص ٨٨٦؛ مشار، ج ٣، ستون٥٢٠؛ قس آقابزرگ طهرانى، الذريعة، ج ٣، ص ٣٠١، كه تاريخ تأليف التأملات‌العشرة را ١١٩٢ دانسته‌است).

برخى از مهم‌ترين تأليفات وى عبارت‌اند از :١) شرح قصيده يائيه ميرفندرسكى*، به زبان فارسى. به نظر مى‌رسد، شرح ملامحمدصالح بر اين قصيده، مهم‌ترين اثر وى باشد. اين شرح را محمدحسين اكبرى ساوى همراه دو شرح ديگر بر همين قصيده، يكى از محسن گيلانى (قرن سيزدهم) و ديگرى از حكيم عباس دارابى شيرازى* (متوفى ١٣٠٠)، در ١٣٧٢ش به‌چاپ رساند. شرح ملامحمدصالح بر خلاف دو شرح ديگر، كه به سبك فلسفه ملاصدرا و نزديك به حكمت متعاليه* نگاشته شده‌اند، به مشرب فكرى عرفا نزديك‌تر است (رجوع کنید به داربى‌شيرازى، مقدمه آشتيانى). ملامحمدصالح در اين اثر سعى كرده ابيات قصيده را براساس مبانى حكمت و عرفان اسلامى شرح كند. نوشته‌هاى او تا حدودى دوگانه به نظر مى‌رسند. به اين ترتيب كه از يك سو، نحوه بيان و نيز اصطلاحات او به روش مشائيان مى‌ماند (براى نمونه رجوع کنید به همان، شرح خلخالى، ص ٢٠٢، ٢١١ـ٢١٢) و از سوى ديگر، تأكيدش بر سير و سلوك معنوى و انجام‌دادن رياضات و مجاهدات نفسانى براى رسيدن به حقيقت، حاكى از گرايش اشراقى ـ عرفانى اوست (رجوع کنید به همان شرح، ص ١٩٣، ١٩٥، ٢٠٣، ٢١٩). به‌ويژه اينكه او ابن‌سينا و فارابى را در نيل به حقيقت قاصر دانسته و در مواضع بسيارى از اين شرح، تصريح كرده‌است كه رسيدن به حقيقت و درك رموز خلقت، بدون رياضت و مجاهده روحانى ميسر نخواهد شد و در اين راه علم رسمى فايده ندارد (همان، ص ١٩٦). او ضمن شرح ابيات، به برخى از آيات و احاديث و اشعار استناد كرده‌است. در برخى منابع اين شرح به سيدصالح نسبت داده شده‌است (رجوع کنید به تربيت، ص١٠؛ آقابزرگ‌طهرانى، الذريعة، ج ٧، ص ٩٩). اما به عقيده آقابزرگ طهرانى (طبقات : نقباء، همانجا) انتساب آن به سيدصالح سهو قلم است.

٢) حاشيه بر الحكمة‌الصادقية (همان: الكواكب، ص ٣٦٩ـ٣٧٠؛ همو، الذريعة، ج ٦، ص ٨١ـ٨٢؛ قائينى نجفى، ص ١٥٨). الحكمة‌الصادقية تقريرات درس حكمتِ محمدصادق اردستانى در اصفهان است كه حمزه گيلانى* (متوفى ١١٣٤) آن را جمع‌آورى كرده و ملااسماعيل خواجويى* (متوفى ١١٧٣) علاوه بر پاكنويس و تكميل آن، مقدمه‌اى بر آن نگاشته‌است (آقابزرگ‌طهرانى، الذريعة، ج ٧، ص ٥٧ـ٥٨). از حاشيه ملامحمدصالح دو نسخه باقى است (همو، طبقات: الكواكب، همانجا؛ نيز رجوع کنید به اوكتايى، ج ٤، ص ٧٣؛ قس همان، ج ٤، ص ٧٣، پانويس ٢، كه در آن، انتساب اين حاشيه و كتاب التأملات‌العشرة به ملامحمدصالح، نادرست دانسته شده‌است). ملامحمدصالح در اين كتاب، بارها به كتاب ديگرش التأملات‌العشرة ارجاع داده‌است.

٣) شرح حديث عالم عُلوى. اين حديث منسوب به حضرت على عليه‌السلام است. اين شرح گزارشى عرفانى ـ فلسفى از حديث مذكور است. او شرح عبدالرحيم دماوندى را بر اين حديث شرح قويمى ندانسته، از اين‌رو خود به شرح آن مبادرت كرده‌است (آقابزرگ‌طهرانى، طبقات: الكواكب، ص ٣٧١؛ همو، الذريعة، ج ١٣، ص ٢٠٢؛ درباره نسخه‌هاى اين شرح رجوع کنید به حائرى، ج ٩، بخش ١، ص ٣٠١؛ فكرت، ص ٣٣٣).

٤) الإبانة‌المرضية در شرح مسئله وقت و قبله كتاب شرح لمعه كه در ١٣١٣ در تهران به‌چاپ رسيده‌است.

٥) التأملات‌العشرة (آقابزرگ‌طهرانى، الذريعة، ج ٣، ص ٣٠١؛ قائينى‌نجفى، همانجا).

منابع :
(١)محمدمحسن آقابزرگ طهرانى، الذريعة الى تصانيف الشيعة، چاپ على‌نقى منزوى و احمد منزوى، بيروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) همو، طبقات اعلام‌الشيعة: الكواكب المنتشرة فى القرن الثانى بعدالعشرة، چاپ على‌نقى منزوى، تهران ١٣٧٢ش؛
(٣) همان: نقباءالبشر فى القرن الرابع عشر، مشهد، قسم ١ـ٤، ١٤٠٤؛
(٤) محمدحسن‌بن على اعتمادالسلطنه، المآثر و الآثار، در چهل سال تاريخ ايران، چاپ ايرج افشار، ج ١، تهران: اساطير، ١٣٦٣ش؛
(٥) امين؛
(٦) عبدالعلى اوكتايى، فهرست كتب كتابخانه مباركه آستان قدس رضوى، ج ١ـ٥، مشهد ١٣٠٥ـ١٣٢٩ش؛
(٧) محمدعلى تربيت، دانشمندان آذربايجان، تهران ١٣١٤ش؛
(٨) عبدالحسين حائرى، فهرست كتابخانه مجلس شوراى ملى، ج ٩، بخش ١، تهران ١٣٤٦ش؛
(٩) عباس دارابى شيرازى، تحفة‌المراد: شرح قصيده ميرفندرسكى، به ضميمه شرح خلخالى و گيلانى، چاپ محمدحسين اكبرى‌ساوى، ]تهران [١٣٧٢ش؛
(١٠) محمدآصف فكرت، فهرست الفبائى كتب خطى كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى، مشهد ١٣٦٩ش؛
(١١) على‌فاضل قائينىنجفى، معجم مؤلفى‌الشيعة، تهران ١٤٠٥؛
(١٢) عمررضا كحّاله، معجم‌المؤلفين، دمشق ١٩٥٧ـ١٩٦١، چاپ افست بيروت [.بى‌تا]؛
(١٣) خانبابا مشار، مؤلّفين كتب چاپى فارسى و عربى، تهران ١٣٤٠ـ ١٣٤٤ش؛
(١٤) منزوى.
/ زهرا شفاعى /