بِساطیِ سمرقندی ، سراج الدّین ، از شاعران نیمة دوم قرن هشتم و اوایل قرن نهم . در سمرقند به دنیا آمد (دولتشاه سمرقندی ، ص ٣٩٣) و به نوشتة صفا ٨٨ سال عمر کرد (ج ٤، ص ٤٥٦). وفات او را برخی در ٨١٥ در سمرقند (امیر علیشیر نوائی ، ص ١٣؛ اته ، ص ١٨٨؛ بختاورخان ، ج ٢، ص ٥٤٧) و برخی در هفده رجب ٨١٤ در ری نوشته اند (صفا، همانجا). با استناد به تاریخ وفات و مدت عمر او، می توان سال ولادتش را حدود ٧٢٦و٧٢٧ تخمین زد. او از شاگردان خواجه عصمت بخارایی * ،متخلص به «نصیری » (انصاری کازرونی ، ص ٢٢٦؛ صفا، ج ٤، ص ٢٨٧)، و خواجه عبدالملک سمرقندی ، متخلص به «عصامی » * (دولتشاه سمرقندی ، ص ٣٧٠ـ٣٧١) بود. در ابتدای شاعری به حصیربافی اشتغال داشت ، ازینرو «حصیری » تخلص می کرد، اما با پیشنهادِ استادش خواجه عصمت ، تخلصِ «بساطی » را برگزید (همان ، ص ٣٩٣).

بساطی در مجلس سلطان خلیل (حک :٨٠٧ ـ ٨١٢)، فرزند میرانشاه و نوادة تیمور، حاضر می شد و گاه او را مدح می نمود، سلطان نیز از او حمایت می کرد؛ به عنوان مثال برای مطلع غزلی ، هزار دینار صله به او داد که همان موجب شهرت بساطی شد (امین احمد رازی ، ج ٣، ص ٣٧٤؛ دولتشاه سمرقندی ، ص ٣٩٤؛ خلیل ، ص ١٠٥، ش ٣٦). مطلع این غزل را علی ابراهیم خلیل ، امین احمد رازی ، و دولتشاه سمرقندی (همانجاها) آورده اند: دل شیشه و چشمان تو هر گوشه برندش / مَست اند، مبادا که به شوخی شکنندش .

بساطی به علوم و فنون ادبی آگاهی چندانی نداشت ، جامی (ص ١٠٢) دربارة او گفته است : «شعر وی خالی از لطافتی نیست اما از فضائل مکتسبه بسیار عاری بوده است ، چنانچه ( = چنانکه ) از اشعار وی ظاهر است » و امیر علیشیر نوائی (همانجا) نیز او را «به غایت عامی » معرفی کرده است . او در شمار کسانی است که در غزلیات آنها جنبة عشقی بر جنبة عرفانی ، و تقلید و اقتباس در مضامین بر ابداع و ابتکار غلبه دارد (مؤتمن ، ص ٣٣٦). در انواع قالبها از جمله قصیده ، غزل ، قطعه ، مُخمّس ، و رباعی شعر می سرود. او با شاعرانی چون خیالی بخارایی ، برندق بخارایی * ، خواجه رستم خوریانی ، طاهر ابیوردی و کمال خجندی * (دولتشاه سمرقندی ، ص ٣٩٣، ٤٠٣) معاصر بوده و بعضی از قصاید و غزلهای شاعران معاصر و پیشین خود را پاسخ گفته است (حاکمی ، ص ١٣٥). با کمال مشاعره داشته ولی سبک او را نمی پسندیده و با او معارضه می کرده است (برای نمونة پاسخهای او به اشعار کمال خجندی رجوع کنید به دولتشاه سمرقندی ، ص ٣٩٣ـ٣٩٤)، تا جایی که در بعضی تذکره ها سببِ مرگ بساطی را نفرینِ کمال دانسته اند (هاشمی سندیلوی ، ص ٣٢١؛ برای بیت کمال که در آن بساطی را نفرین کرده است رجوع کنید به دولتشاه سمرقندی ، ص ٣٩٣، آزاد بلگرامی ، ص ١٤٨).

بساطی در مدح ، تغزل ، عرفان ، لغز و معما، و اخلاق شعر سروده است (برای نمونة اشعار او در پند و اخلاق رجوع کنید به انصاری کازرونی ، ص ٢٢٧). او در اشعارش به پاره ای از اساطیر و قصه ها اشاره کرده است (برای نمونه رجوع کنید به حاکمی ، ص ١٣٤ـ١٣٥) و همچنین اصطلاحات علوم و فنون گوناگون ، از جمله نجوم ، تصوّف ، موسیقی ، شطرنج و نرد، در دیوان او به چشم می خورد (همان ، ص ١٣٤ـ١٣٦).

نسخه ای خطی از دیوان قصاید و غزلیات و مقطعات

و رباعیات و معمّیات او در کتابخانة ملی پاریس ، همراه دیوان خیالی وجود دارد (صفا، ج ٤، ص ٤٥٦). نسخه ای

دیگر از دیوانش نیز در کتابخانة آصفیه موجود است که

٦٦ صفحه و در هر صفحه دوازده بیت دارد (کتابخانة

آصفیه ، ج ١، ص ٥٥٣) و مجموعاً دیوانی ٧٩٢ بیتی و

مختصر است . در فهرست نسخه های خطی فارسی (منزوی ، ج ٣، ص ٢٢٤٩ـ٢٢٥٠) نام و نشان ده نسخه از اشعار او ذکر شده است . بساطی در ستایش دیوان خود شعری سروده که در مرقوم پنجم کتاب سلّم السموات انصاری کازرونی (ص ٢٢٦ـ ٢٢٧) مضبوط است .

منابع :
(١) میرغلامعلی بن نوح آزاد بلگرامی ، خزانة عامره ، نسخة عکسی از چاپ سنگی کانپور ١٨٧١؛
(٢) کارل هرمان اته ، تاریخ ادبیات فارسی ، ترجمه با حواشی رضازاده شفق ، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(٣) امیر علیشیر نوائی ، تذکرة مجالس النفائس ، چاپ علی اصغر حکمت ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٤) امین احمد رازی ، هفت اقلیم ، چاپ جواد فاضل ، تهران ( بی تا. ) ؛
(٥) ابوالقاسم انصاری کازرونی ، مرقوم پنجم کتاب سُلّم السموات ، چاپ یحیی قریب ، تهران ١٣٤٠ ش ؛
(٦) محمد بختاورخان ، مرآة العالم : تاریخ اورنگ زیب ، چاپ ساجده س . علوی ، لاهور ١٩٧٩؛
(٧) تقی الدین بلیانی ، عرفات العاشقین ، نسخة عکسی از نسخة خطی موجود در کتابخانة ملک ، ش ٥٣٢٤ ؛
(٨) عبدالرحمن بن احمد جامی ، بهارستان ، چاپ افست تهران ١٣٤٨ ش ؛
(٩) اسماعیل حاکمی ، «معرفی چند نسخة خطی از دیوان بساطی سمرقندی » ، در یادگارنامة حبیب یغمائی ، چاپ غلامحسین یوسفی ، محمد ابراهیم باستانی پاریزی ، و ایرج افشار، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(١٠) علی ابراهیم خلیل ، تذکرة صحف ابراهیم ، نسخة عکسی از نسخة خطی موجود در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ش ٦٦٣؛
(١١) دولتشاه سمرقندی ، تذکرة الشعراء دولتشاه سمرقندی ، چاپ محمد عباسی ، تهران ( تاریخ مقدمه ١٣٣٧ ش ) ؛
(١٢) ذبیح الله صفا، تاریخ ادبیات در ایران ، ج ٤، تهران ١٣٧٢ ش ؛
(١٣) کتابخانة آصفیه ، فهرست مشروح بعض کتب نفیسه قلمیه مخزونة کتب خانة آصفیه سرکار عالی ، مرتبة میر عثمان علی خان بهادر ، حیدر آباد دکن ١٣٥٧؛
(١٤) احمد منزوی ، فهرست نسخه های خطّی فارسی ، تهران ١٣٤٨ـ١٣٥٣ ش ؛
زین العابدین مؤتمن ، تحوّل شعر فارسی ، تهران ] تاریخ

(١٥) مقدمه ١٣٣٩ ش [ ؛
(١٦) احمد علی هاشمی سندیلوی ، تذکرة مخزن الغرائب ، چاپ محمد باقر، لاهور ١٩٦٨ـ١٩٧٠.

/ سیاره مهین فر /