حسن‌آغا ، فرمانرواى الجزیره، جانشین خیرالدین‌پاشا بارباروس. حسن‌آغا در اصل اهل جزیره ساردینى بود. وى در كودكى به اسارت دریازنهاى الجزایر درآمد و به‌هنگام تقسیم غنایم، سهم خیرالدین‌پاشا بارباروس*، دریاسالار معروف تركها، شد (ایلتر، ص ١٥٤؛ لین ـ پول، ص ١١٢؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه). بارباروس او را به فرزندى پذیرفت و، مانند دیگر فرزندانش، به او آموزش داد (ایلتر؛ د. اسلام، همانجاها). حسن‌آغا وظایفش را به بهترین وجه ممكن و با درایت به سرانجام می‌رساند (ایلتر، همانجا)، ازاین‌رو بارباروس هنگامى كه براى تصدى سِمَت جدید نظامی‌اش از الجزیره به استانبول رفت، او را جانشین خود كرد (اوزون چارشیلى، ج ٢، ص ٣٧١؛ جیلالى، ج ٣، ص ٥٦؛ ایلتر؛ د. اسلام، همانجاها).

حسن‌آغا ــ كه در برخى منابع به محمدحسن‌آغا معروف است (رجوع کنید به جیلالى، همانجا؛
مدنى، ص ٣١٧) و بعضاً او را خادمْحسن‌آقا (رجوع کنید به اوزون چارشیلى، همانجا) ذكر كرده‌اندــ به كیاست و شجاعت و درایت سیاسى مشهور بود (جیلالى، همانجا).

در ٩٤٨/١٥٤١، چارلز پنجم، پادشاه اسپانیا، سپاهى متشكل از مردم كشورهاى اروپایى و ١١٠٠ جنگجو از كشیشان مقیم مالت را، به فرماندهى آندرئا دوریا، به الجزیره روانه كرد (جیلالى، ج ٣، ص ٦٣؛
ایلتر، ص ١٥٦ـ١٥٧) و خود چارلز پنجم در رأس آنان در ٢٨ جمادی‌الآخره ٩٤٨/ ١٩ اكتبر ١٥٤١ وارد بندرگاه الجزیره شد. كشتیها در منطقه حسین‌داى یا الحامة، در شمال‌شرقى شهر الجزیره، پهلو گرفتند و سپاهیان شهر را محاصره كردند. جنگجویان الجزیره ــ كه شمارشان از حمله‌كنندگان بسیار كمتر بود، به سركردگى حاج‌بشیر دوازده روز مقاومت كردند (جیلالى، ج ٣، ص ٦٤؛
ایلتر، ص ١٥٦).

حسن‌آغا با ششصد سرباز عثمانى و هزار سوار عرب، به اردوگاه چارلز شبیخون زد. این حمله باعث كشته شدن سیصد تن از آنان شد (ایلتر، ص ١٥٨). در ٣ رجب ٩٤٨/ ٢٤ اكتبر ١٥٤١ چارلز دستور حمله به شهر الجزیره را داد و شخصى را نزد حسن‌آغا فرستاد و از وى خواست شهر را تسلیم كند، اما با پاسخ تند حسن‌آغا روبه‌رو شد (همان، ص ١٥٨ـ١٥٩).

كمبود آذوقه سپاهیان چارلز را در مضیقه قرار داد و با وزش باد شدید، كشتیهاى آنان در معرض خطر غرق شدن قرار گرفتند. آندرئا دوریا، دریاسالار اسپانیایى و فرمانده ارشد ناوگان چارلز، ناگزیر از سواحل الجزیره عقب‌نشینى كرد كه براثر آن و گرسنگى افراد و طوفان شدید، بیش از دوازده هزار سرباز اروپایى هلاك و بقیه پراكنده شدند. در پى این شكست، ٢٥٠ كشتى مهاجم غرق شدند و ٢٥ كشتى نیز به چنگ الجزایریها افتادند (همان، ص ١٥٨ـ١٦٠؛
جیلالى، همانجا).

در ٤ رجب/ ٢٥ اكتبر، حسن‌آغا و حاج بشیر، با استفاده از اوضاع آشفته اروپاییان، با چند هزار سپاهى ترك و عرب به منطقه رأس تافورال، كه بعدها باب عزون نامیده شد، یورش بردند و دشمن را دچار وحشت كردند (ایلتر، ص ١٦٠).

در پى این پیروزى عظیم، اسیران بسیارى به دست مردم الجزیره افتادند و به پایین‌ترین نرخها خریدوفروش شدند. الجزایریها كشتیهاى غرق شده را خارج كردند و ١٥٠ توپ و تعداد زیادى اسلحه و مهمات به‌دست آوردند كه با آنها قواى دفاعى شهرهایشان را تقویت كردند و حسن‌آغا به پاس شجاعتهایش لقب پاشا گرفت (همان، ص ١٦٧ـ١٦٨). شكست اسپانیاییها بازتاب عظیمى در سراسر كشورهاى حاشیه دریاى مدیترانه داشت و شهر الجزیره شهرت فراوانى به دست آورد (شریط و میلى، ص ١٥٠).

دیگر موفقیت نظامى حسن‌آغا و سپاهیانش در طول دوران حكومت وى بر الجزیره، لشكركشی‌اش در سال ٩٤٩ بر ضد رئیس قبیله كوكو بود كه با دشمنان عثمانى هم‌پیمان شده بود (ایلتر، ص١٦٨؛
د.اسلام، همانجا). در این لشكركشى، حسن‌آغا در رأس سپاهى شش هزار نفرى، به تعقیب سلطان كوكو پرداخت. سلطان كوكو تسلیم شد و حسن‌آغا به شرط پرداختن مالیاتى مشخص، از تقصیر او درگذشت (جیلالى، ج ٣، ص ٦٥؛
ایلتر، همانجا). سپس حسن‌آغا به سمت جنوب و مناطق زاب حركت كرد و آنجا را تحت نفوذ خویش درآورد و بعد متوجه غرب گردید (ایلتر، همانجا؛
قس جیلالى، همانجا). وى در ادامه لشكركشى خویش، به تِلِمْسان* رفت و بدون مواجهه با هیچ مقاومتى، وارد این شهر گردید (ایلتر، همانجا؛
نیز رجوع کنید به د. اسلام، همانجا).

در ٩٥١ حسن‌آغا، در اوضاع مبهمى، ظاهراً از كار بركنار شد یا احتمالا با تعیین حسن‌پاشا (فرزند خیرالدین‌پاشا) به فرمانروایى الجزیره، از قدرت كناره گرفت و در اواخر عمر در گمنامى زیست تا اینكه در ١٠ رمضان ٩٥٢ در شهر الجزیره وفات یافت (رجوع کنید به همان، ص ١٧٢ و پانویس ٢؛
د. اسلام، همانجا؛
قس مدنى، ص ٣١٧؛
جیلالى، ج ٣، ص ٦٧، كه تاریخ وفات وى را سال ٩٥١ ذكر كرده‌اند).

برخى مورخان، حسن‌آغا را فرمانروایى شجاع و با ایمان و مصلح وصف كرده و گفته‌اند وى در حالى از دنیا رفت كه معزز و مكرم و مجاهد در راه خدا بود (رجوع کنید به مدنى، همانجا؛
جیلالى، ج ٣، ص ٥٦)؛
اما مورخان اروپایى او را به خیانت متهم كرده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به ایلتر؛
د. اسلام، همانجاها) گرچه این اتهام به‌اثبات نرسیده است.

حسن‌آغا، علاوه بر برج دریایى مشرف بر بندرگاه قدیم الجزیره كه در ٩٤٨ بنا كرد، قلعه سلطان قالاسى را ــ كه امروزه به برج مولاى حسن یا برج بولَیله معروف است ــ به رسم یادبود پیروزی‌اش بر چارلز پنجم، ساخت. وى ٣١ كشتى جنگى نیز به ناوگان دریایى الجزیره افزود (جیلالى، ج ٣، ص ٦٧).

منابع :
(١) ابن‌عثمان، الاكسیر فى فكاك الاسیر، چاپ محمد فاسى، رباط ١٩٦٥؛
(٢) عزیز سامح ایلتر، الأتراك العثمانیون فى افریقیا الشمالیة، ترجمة محمود على عامر، بیروت ١٤٠٩/١٩٨٩؛
(٣) عبدالرحمان جیلالى، تاریخ الجزائرالعام، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٤) عبداللّه شریط و محمد مبارك میلى، مختصر تاریخ الجزائر: السیاسى و الثقافى و الاجتماعى، الجزایر ١٩٨٥؛
(٥) احمد توفیق مدنى، حرب الثلاثمائة سنة بین الجزائر و اسبانیا: ١٧٩٢-١٤٩٢، الجزایر: الشركة الوطنیة للنشر و التوزیع، (بی‌تا.)؛

(٦) EI٢, s.v. "Hasan Agha" (by R.LeTourneau);
(٧) Stanley Lane-Poole, The Barbary Corsairs, London ١٩٨٤;
(٨) Ismail Hakki Uzuncarsili, Osmanli tarihi, vol.٢, Ankara ١٩٩٨.

/ ستار عودى /