دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٩٥٦
پیری زاده ، محمدصاحب افندی ، مفتی حنفی ، عالم و شاعر قرن دوازدهم . در ١٠٨٥ در استانبول به دنیا آمد. پدرش ، پیری آغا، سردستة ینی چریها بود. محمدصاحب پس از گذراندن تحصیلات مقدماتی و استفاده از محضر استادان ، از محمد افندی اجازة فتوا گرفت و در مدرسة علیجان اَدرنه به تدریس پرداخت (طاهربیگ ، ج ٢، ص ١١٣؛ هامر ـ پورگشتال ، ج ٣، ص ١٧٢٧). او مناصب دولتی و مذهبی مختلفی را عهده دار بود و در ١١٥٨ به منصب شیخ الاسلامی رسید. گفته اند که وی در دربار عثمانی تاحدی نفوذ داشت و گاهی در امور سیاسی نیز مداخله می کرد، به طوری که گاه سبب تبعیدش می شد. او را در سیاست طرفدار امپراتور وقت اتریش دانسته اند ( د.ترک ، ذیل مادّه ؛ هامر ـ پورگشتال ، ج ٤، ص ٢٧٦٣، ج ٥، ص ٣٣٢٣، ٣٣٢٩ـ٣٣٣٠، ٣٣٦٨). در دوران سلطنت محمود اول (١١٠٨ـ ١١٦٨)، به بهانة ضعف مزاج ، پیری زاده از سمت مفتی عزل شد (هامر ـ پورگشتال ، ج ٥، ص ٣٣٣٤). او به هنگام مراجعت از زیارت مکه ، به دستور حکومت ، در گالیپولی / کلیبولی * اقامت گزید و سرانجام در ١١٦٢ در رودوستو/ تکیرداغ فوت کرد (همان ، ج ٥، ص ٣٣٤٢، ٣٣٦٨؛ طاهربیگ ، همانجا).
پیری زاده حواشی متعددی بر آثاری که خوانده بود، نوشته است ، اما برجسته ترین اثرش ، ترجمة مقدمة ابن خلدون به زبان ترکی است . وی در فاصلة ١١٣٨ـ١١٤٣ مقدمه را از آغاز تا پایان فصل پنجم ــ حدود دو سوم کل اثر ــ ترجمه و آن را به سلطان محمود اول تقدیم کرد (هامر ـ پورگشتال ، ج ٥، ص ٣٣٦٨؛ د.اسلام ، چاپ دوم ، ذیل مادّه ؛ حاجی خلیفه ، ج ٢، ص ١١٢٤؛ قس بغدادی ، ج ٢، ص ٣٢٧، که ترجمة پیری زاده را تا اواخر فصل ششم دانسته است ). بقیة مقدمه را نیز احمد جودت پاشا * به ترکی ترجمه کرد. این ترجمه ها همراه با نظر دو مترجم بترتیب در ١٢٧٥ و ١٢٧٧ در استانبول چاپ شده است ( د. ا. ترک ، ذیل «ابن خلدون »؛ د. اسلام ، همانجا). ترجمة این کتاب در قرن دوازدهم و سیزدهم ، ابن خلدون را به چهره ای سرشناس در ترکیه تبدیل کرد؛ هر چند پیش از این نیز مقدمة ابن خلدون ، اثری گمنام در ترکیه نبود و حافظ الدین محمدبن احمد (٩٣٧) و حاجی خلیفه (١٠١٧ـ١٠٦٧) آن را شناسانده بودند ( د.اسلام ؛ حاجی خلیفه ، همانجاها). اثر مهم دیگر پیری زاده شرحی بر الاشباه والنظائر ابن نُجَیم مصری (متوفی ٩٧٠) در فقه حنفی است . پیری زاده به زبانهای ترکی ، فارسی و عربی شعر می گفت و تخلص او «صاحب » بود. نسخة خطی دیوان ترکی وی در استانبول موجود است (طاهربیگ ، همانجا).
منابع :
(١) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٦، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٢) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٣) بروسه لی محمد طاهربیگ ، عثمانلی مؤلفلری ، استانبول ١٣٣٣ـ١٣٤٢؛
(٤) یوزف فون هامر ـ پورگشتال ، تاریخ امپراطوری عثمانی ، ترجمة میرزا زکی علی آبادی ، چاپ جمشید کیان فر، تهران ١٣٦٧ـ١٣٦٩ ش ؛
(٥) EI ٢ , s.v. "P ¦ â r ¦ â -Za ¦ de Meh ¤ med S ¤ a ¦ h ¤ ib Efendi" (by C. E. Bosworth);
(٦) I A , s.v."I bn Halu ª n" (by Abdدhak Anan- Ad ¦ â var);
(٧) TA , s.v."Pرrر-Zہde Mehmed Sہhib Efendi" (by I .Parmaks â zog § lu).
/ مرتضی دهقان /