توپال عثمان پاشا (یا طوپال عثمان پاشا) ، نام دو تن از شخصیتهای برجستة عثمانی .

١) صدراعظم عثمانی در سدة دوازدهم . وی که به خانواده ای ترک از اعقاب بکرآغای قونیوی منسوب است (کاپلان ، ص ٩؛ دانشمند، ج ٤، ص ٣٢٩؛ نیز رجوع کنید به «نامِق کمال * »)، در حدود ١٠٧٤ در موره متولد شد. به گفتة جونس هنوی (ج ٢، ص ٣٢٣) او در ١١١٠، ٣٥ ساله بوده ، و به عقیدة بابینگر ، وی در ١١٠٤ متولد شده است ( رجوع کنید به د. اسلام ، چاپ اول ، ذیل مادّه ؛ ( در د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل مادّه ، تاریخ تولد اصلاح شده است ) ) لیکن ، با توجه به پیشینة خدماتش ، به نظر می رسد که تاریخ صحیح تولد وی ١٠٧٤ باشد.

عثمان پاشا در استانبول به دربار راه یافت و به وساطت همشهریانش از محافظان ویژه شد (دستاری صالح ، ص ٤٤؛ دلاورزاده ، ص ٤٠) و به سبب خدمات بسیارش شهرت یافت . وی در ٢٤ سالگی بیگلربیگی ( = والی ) شد ( رجوع کنید به هامر ـ پورگشتال ، ج ١٥، ص ٢٩٣ و بعد). در ١١١٠، سلطان مصطفای دوم او را مأمور سفر به مصر کرد، لیکن در بین راه دزدان دریایی اسپانیایی به کشتی او هجوم آوردند و او را مجروح کردند و به اسارت به مالت بردند. وی در آنجا خود را بازخرید و به معالجة زخمهایش ، که بعدها منجر به لنگی او شد، پرداخت ( و ازینرو توپال (لنگ ) لقب گرفت . ) او پس از اتمام مأموریتش در مصر، به

استانبول بازگشت ( رجوع کنید به هنوی ، ج ٢، ص ٣٢٤؛ وَندال ، ص ١٦٩).

عثمان پاشا در ١١٢٣، در لشکرکشی بالطه جی * محمدپاشا به پروت (مُلداوی ) شرکت کرد (آق تپه ، ص ١٥٤). پس از بازگشت ، ظاهراً تنزل رتبه یافت ، و به فرمان سلطان ، از

ریاست تشریفاتِ «درگاهِ عالی » در استانبول بر کنار شد و عهده دار فرماندهی یگانهای ویژه ای به نام «مارتولوس » در ایالت روم ایلی گردید (سلاحدار فندقلیلی ، ج ٢ر٢، ص ٣٢٥؛ راشد، ج ٤، ص ٧٢).

عثمان پاشا در لشکرکشی داماد علی پاشا به موره ، وظایف مهمی بر عهده داشت ؛ در جمادی الا´خرة ١١٢٧ بعضی از دشمنان را در اطراف آنابولو شکست داد و سپس کورِنْت را محاصره کرد و روستاهای اطراف را به تسلیم وا داشت (راشد، ج ٤، ص ٧٨). پس از رجب ١١٢٧، با عنوان «باش بوغ » ( = عنوانی برای فرماندهان ) ، فرمانده گروهی نظامی شد و به تعقیب سنان اوغلیِ مُرتد پرداخت . در مقابل موفقیتش در این لشکرکشی ، به رتبة وزارت با دو توغ * ( = پرچم ) ارتقا یافت و نیز سَنْجَقِ ( = ولایت ) ترحاله به وی سپرده شد (همان ، ج ٤، ص ٧٩، ٨٣). عثمان پاشا به دلیل موفقیت در سرکوبی شورشیان موره در محرّم ١١٢٩، توغی دیگر گرفت و به رتبة وزارت با سه توغ رسید و به جای عبداللّه پاشا، سرعسکر موره شد. در اثنای جنگ با ونیز و اتریش ، لیاقت نشان داد و در نتیجه در سالهای بعد، سِمت نظارت و محافظت و ولایت برخی مناطق و ولایات ، مانند بوسنی و روم ایلی و نیش ، به وی محول شد ( رجوع کنید به سلاحدار فندقلیلی ، ج ٢ر٢، ص ٣٥٧، ٣٦٣، ٤٢٠؛ راشد، ج ٤، ص ٣١٢ و بعد؛ مهمّه دفتری ، ش ١٢٦، ص ٤١؛ اوزون چارشیلی ، ج ٤ر٢، ص ٣٢٢). در ١١٤١، وقتی که توپال عثمان پاشا برای بار دوم والی روم ایلی شد، از وزرای برجسته محسوب می شد. عثمان پاشا به یکایک شهرهای آلبانی رفت و همة یاغیان آن مناطق را از میان برد و سپس برای بار سوم والی روم ایلی شد ( مهمّه دفتری ، ش ١٣٨، ص ١٠٦، ١٢٢). وی در ربیع الاول ١١٤٤ به استانبول رفت و پس از استقبال و تشریفات خاص به حضور سلطان محمود اول رسید و پس از انتصاب به مقام صدارت عظمی ' با مراسم مخصوص به «پاشا قاپوسی » ( = اقامتگاه و محل کار صدراعظم ) رفت (شنبه ٢٠ ربیع الاول ١١٤٤؛ دستاری صالح ، ص ٤٥ـ٤٧؛ قس صبحی ، گ ٢٧ پ و بعد).

عثمان پاشا فقط شش ماه در مقام صدارت باقی بود. در این مدت اشرار و مفسدان استانبول را سرکوب ( رجوع کنید به صبحی ، گ ٣٤ ر) و نرخ اجناس را در بازار تنظیم کرد (عطا، ج ٢، ص ١٦٥ و بعد). همچنین واحد خمپاره انداز ارتش را تقویت نمود (وندال ، ص ١٧٢ـ١٨٠؛ نیز رجوع کنید به «احمدپاشا * »). در پی تصرف ارومیه و تبریز، محمود اول برای فتوحات بیشتر، صدراعظم را عوض کرد (صبحی ، گ ٢٨ـ٣٠، ٣٤ـ٣٩، ٤١؛ هامر ـ پورگشتال ، ج ١٤، ص ٢٥٣ـ٢٥٧).

عثمان پاشا ابتدا سرعسکر تبریز و سپس والی طرابزون شد. در ١١٤٤ و ١١٤٥ چندی محافظ تفلیس و والی ارزروم شد (شمعدانی زاده فندقلیلی ، گ ٣٥٩ ر). در ١٠ رمضان ١١٤٥، در کنار تصدی ولایت آناطولی ، مأمور شد ایوبی زاده احمدپاشا، والی بغداد، را در جنگ با ایران یاری رساند ( مهمّه دفتری ( = دفتر صدارت ) ، ش ١٣٨، ص ٢٧٧، ٢٩١، ٣٦٥، ش ١٣٩، ص ١٢٠، ١٤٠، ١٤٣؛ اوزون چارشیلی ، ج ٤ر٢، ص ٣٢٣ و بعد؛ قس صبحی ، گ ٤٧ ر، ٥٥ پ ).

به گفتة صبحی (گ ٥٥ پ ) لشکریان عثمان پاشا در حدود دویست هزار تن بودند ( رجوع کنید به هامر ـ پورگشتال ، ج ١٤، ص ٢٨٨؛ شمعدانی زاده فندقلیلی ، گ ٣٥٩ ر). عثمان پاشا در روز یکشنبه ١٦ صفر ١١٤٦، در منطقة دجوم در حوالی بغداد با نیروهای نادر (نادرشاه افشار) مواجه شد و پس از حدود نُه ساعت نبرد، پیروزی را از آنِ خود کرد و نادر با زخمهای بسیار عقب نشست ( مهمّه دفتری ، ش ١٣٩، ص ٢٨٨، ٣١٠، ٣١٨؛ صبحی ، گ ٥٥ پ و بعد؛ هامر ـ پورگشتال ، ج ١٤، ص ٢٨٨ و بعد).

عثمان پاشا بعد از این پیروزی به بغداد و از آنجا به حوالی کَرکوک رفت و قسمت بیشتر نیروهایش را مرخص کرد. در جمادی الاولی ١١٤٦ محمدپاشا (والی موصل ) حملة غافلگیرانة نادر به عثمان پاشا را دفع کرد اما در جمادی الا´خره ، نادر نیروهای مَمِش پاشا سردار ترک را شکست داد و در صحرای لَیلان در حوالی کرکوک بر عثمان پاشا پیروز شد و او را به قتل رساند. مزار عثمان پاشا در قبرستان جامع امام قاسم ( در کرکوک ) است ( رجوع کنید به اوزون چارشیلی ، ج ٤ر١، ص ٢٢٥ و بعد، ج ٤ر٢، ص ٣٢٥). به گفتة بابینگر ( رجوع کنید به د. اسلام ، چاپ اول ، همانجا) به امر نادر جسد عثمان پاشا در بغداد دفن شد، لیکن به گفتة شمعی (ص ١٠١) وی در شهرزور مدفون است .

عثمان پاشا در بازار شهر تریپولیچة ( مرکز ایالتِ ) مورة ( یونان ) مسجدی ساخته بود (باشباقانلق آرشیوی ، ش ٣٦٠٩، ٩١٥٦).

پسر عثمان پاشا (احمد راتِب پاشا) که با عایشه سلطان (دختر احمد سوم ) ازدواج کرد، جد اعلای نامق کمال * است (ثریا، ج ١، ص ٢٥٥؛ رامز پاشازاده ، ص ٩٦).

منابع :
(١) ( محمدمهدی بن محمدنصیر استرآبادی ، جهانگشای نادری ، چاپ عبداللّه انوار، تهران ١٣٤١ ش ) ؛
(٢) محمد ثریا، سجل عثمانی ، استانبول ١٣٠٨ـ ١٣١٥/ ١٨٩٠ـ١٨٩٧، چاپ افست انگلستان ١٩٧١؛
عمر

(٣) افندی دلاورزاده ، حدیقة الوزرا ذیلی ، در احمد تائب عثمان زاده ، حدیقة الوزرا ، استانبول ١٢٧١، چاپ افست فریبرگ ١٩٦٩؛
(٤) محمد راشد، تاریخ راشد ، استانبول ١٢٨٢؛
(٥) محمدعزت رامزپاشازاده ، خریطة قپودان دریا ، استانبول ١٢٨٥؛
(٦) سلیمان افندی شمعدانی زاده فندقلیلی ، مُریُ التواریخ ، نسخة خطی کتابخانة ولی الدین افندی ، ش ٥١٤٤؛
(٧) محمد شمعی ، علاوه لی اثمارالتواریخ ، استانبول ١٢٩٥؛
(٨) صبحی ، تاریخ ، استانبول ١١٩٨؛
(٩) احمد عطا، تاریخ عطا ، استانبول ١٢٩٢ـ١٢٩٣؛

(١٠) M. Mدnir Aktepe, "Baltac âMehmed Pa ía'n ân ١٧١١ Prut seferi ile ilgili emirleri", Tarih Enstitدsد dergisi , no. ١ (١٩٧٠);
(١١) Ba íbakanl âk Ar íivi, Cevdet-Maarif tasnifi;
(١٢) I smail Hami Dani ímend, I zahl  Osmanl  tarihi kronolojisi , Istanbul ١٩٦١;
(١٣) Desta ªr ªâSa ªlih, Desta ªr  ªSa ªlih Efendi tarihi , ed. Bekir S âtk âBaykal, Ankara, ١٩٦٢;
(١٤) EI ١ , s.v. "T ¤opal ـ Othma ¦n Pasha" (by F. Babinger);
(١٥) [ EI ٢ , s.v. "T ¤opal ـ Othman Pasha" (by. R. Mantran)];
(١٦) J. von Hammer- Purgstall, Histoire de l'Empire Ottoman , Paris ١٨٣٥-١٨٤١;
(١٧) Jonas Hanway, The revolutions of Persia. Containing the reign of Shah Sultan Hussein, and the reigns of Sultan M  ªr Maghmud and his successor Sultan Ashreff, with the history of the celebrated usurper Nadir Kouli , London ١٧٦٢;
Mehmed Kaplan, Nam  k Kemal hayat  ve eserleri ,

(١٨) Istanbul ١٩٤٨;
(١٩) L. Lockhart, Nadir Shah: a critical study based mainly upon contemporary sources , London ١٩٣٨;
(٢٠) Relation des deux rإvolutions arrivإes ب Constantinople en ١٧٣٠-١٧٣١ , The Hague ١٧٣٧;
(٢١) Mehmed Ag §a Sila ªhdar F ând âkl âl â, Nusretna ªme , ed. I smet Parmaks âzog §lu, Istanbul ١٩٦٩;
(٢٢) I smail Hakk âUzun µar âíl â, Osmanl  tarihi , Ankara ١٩٤٧-١٩٥٩;
(٢٣) Albert Vandal, Une ambassade fran µaise en orient sous Louis XV . La mission du Marquis de Villeneuve ١٧٢٨-١٧٤١ , Paris ١٨٨٧.

(٢٤) برای صورت کامل منابع رجوع کنید به د. ا. ترک ، ذیل مادّه .

/ م . منیر آق تپه ، تلخیص از ( د.ا. ترک ) /

٢) والی بوسنه / بوسنی در سدة سیزدهم . وی با انتساب به نام پدرش ( حاجی شریف ) ، «شریف » خوانده می شد و چون بر اثر حادثه ای می لنگید، بیشتر با لقبِ توپال (لنگ ) شهرت داشت . وی در ١٢١٩، در یکی از روستاهای شهر اِزمیر به دنیا آمد. پس از ورود به خدمت بحریّه (نیروی دریایی )، به سبب تلاش و شایستگی ، تا درجة ریاله (دریاداری ) ارتقا یافت . در ١٢٥٥، در ناوگانی متشکل از ٢٢ کشتی جنگی ــ که به فرماندهی احمد فوزی پاشا برای سرکوب محمدعلی پاشا، والی مصر، به دریای مدیترانه اعزام شده بود ــ دریادار بود.

سلطان عبدالمجید (حک : ١٢٥٥ـ١٢٧٧)، که پس از فوت پدرش ، محمود دوم ، بر تخت نشسته بود، به قصد جلوگیری از جنگ و کشتار مسلمانان ، محمدعلی را بخشید (لطفی ، ج ٦، ص ٤٠) و فرمان داد که ناوگان به استانبول بر گردد. لیکن ، احمد فوزی پاشا به بهانة اینکه دشمنانش ، خسروپاشا و داماد خلیل پاشا، بترتیب به مقام صدارت و وزارت جنگ منصوب شده بودند، به محمدعلی پناهنده شد و دریادار توپال عثمان نیز به او پیوست (قس کامل پاشا، ج ٣، ص ١٨١ و بعد). آنان در جمادی الاولی ١٢٥٥ در بندر اسکندریه مورد استقبال رسمی قرار گرفتند.

پناهندگی توپال عثمان بیگ در مصر بیش از یک سال ونیم به طول انجامید. وی در اوایل ١٢٥٧، همراه با ناوگان عثمانی که به استانبول باز گردانده شده بود، به این شهر رفت و از سمتی که در ناوگان داشت ، معزول و اجباراً مدتی منزوی شد. لیکن بزودی و در پی اصلاحات معروف به تنظیمات * بخشوده شد و به قائم مقامی (فرمانداری ) شهر ازمیت ، که یکی از مراکز مهم کشتی سازی بود، منصوب گردید. وی پس از اقامتی طولانی در ازمیت ، در ١٢٧١ با پایة «روم ایلی » (قاضی عسکر روم ایلی ) به مقام متصرّفیِ (سمتی بین فرمانداری و استانداری ) قبرس نایل آمد. عثمان بیگ ، که پس از استقلال صربستان در محرّم ١٢٧٣ و بیشتر شدن اهمیت سیاسی بلگراد به مقام محافظی (فرماندهی قلعه ) آن شهر منصوب شده بود، در نتیجة موفقیت خود در این سمت ، در ١١ رجب ١٢٧٧، با رتبة وزارت ، والی بوسنه شد و از آن پس عنوان پاشا گرفت .

عثمان پاشا در بوسنه سرای (سارایوو)، که در ١٠ شعبان ١٢٧٧ مرکز ولایت شد، کار خود را آغاز کرد و در مدتی که والی بوسنه بود، طرحهای بسیاری را عملی کرد. وی در دوران تجزیة سرزمین عثمانی و شورشهای پیاپی در ولایت بوسنه و افزایش فشار و مطالبات اتریش در بارة آن ولایت ، در حل مناقشات چند صدسالة گروههای مختلف مردم روستایی و اشراف ، و همچنین در اصلاح وضع اقتصادی و اجتماعی و قانونمند کردن حقوق ایشان ، بسیار کوشید. شکی نیست که عثمان پاشا در اجرای این امور از محمدعلی پاشا الهام می گرفت و همچنین از اصول تنظیمات و بویژه از احکام قید شده در فرمان اصلاحات ١٢٧٢ و نظامنامة ولایت ، که در ١٢٨١ به اجرا در آمد (قس کارال ، ج ٧، ص ١٥٢ و بعد)، بهره می برد. وی در زمینه های فرهنگی نیز خدمات بسیاری کرد، از جمله در بوسنه سرای مدرسة رشدیه (متوسطه )، «مکتب حقوق » برای تعلیم و تربیت مأموران دولتی ، کتابخانه ای با دو هزار کتاب خطی و چاپی در مسجد غازی خسروپاشا، و یک قرائتخانه تأسیس کرد. پس از آن ،رشدیه های دیگر در سَنجَق (ولایت )های دیگر ایالت بوسنه در آن دوره تأسیس شد. وی همچنین چاپخانه ای ولایتی بنیان نهاد که در آن نشریة هفتگی بوسنه غزته سی ، و نشریة ترکی ـ صربی گلشنِسرای (نام صربی آن : Sarajeviski Cvjetnik ) و کتابهای درسی به چاپ می رسید.

عثمان پاشا در ایجاد راهها نیز بسیار کوشید. در دورة او، علاوه بر راههایی که مرکز ایالت را به توزلا ، ایزوورنیک و بانه لوقه (بانیالوکا ) متصل می کنند، راه شوسة بوسنه سرای موستار در ١٢٨١ به بهره برداری رسید. وی به هر طریقی در آبادانی بوسنه سرای کوشش نمود، لیکن در نتیجة تلاش مخالفانش در استانبول ، که موفقیتهای او را تاب نمی آوردند، در رمضان ١٢٨٥ به ولایت تونا ( = دانوب ) منتقل شد. با اینهمه ، با توجه به محبوبیتش در بین مردم و در پی تظاهرات آنان ، دوباره والی بوسنه شد و در ٢٥ ذیقعدة ١٢٨٥، در میان استقبال پرشور مردم ، وارد بوسنه سرای گردید. با این حال ، مدت دومین دورة ولایت او در بوسنه فقط دو ماه ونیم بود. مخالفان توپال عثمان پاشا معتقد بودند که وی با کسب محبوبیت در بین مردم قصد دارد که به تقلید از محمدعلی پاشا، اعلام استقلال کند. در نتیجة فعالیت آنان ، عثمان پاشا در ١٥ صفر ١٢٨٦ عزل و به استانبول فرا خوانده شد و در خانة کوچکی در مجاورت تنگة بوسفور استانبول برای بار دوم عزلت گزید. پنج سال بعد، در ١٠ جمادی الا´خرة ١٢٩١، درگذشت و در استانبول به خاک سپرده شد.

توپال عثمان پاشا از جمله سیاستمداران نیک سیرت و آگاه عثمانی در قرن سیزدهم بود که به سبب اقدامات و محبوبیتش در بوسنه ، مردم آنجا دورة هشت سالة والیگری او را «دورة زیبای عثمان پاشا» می خواندند.

منابع :
(٢٥) محمد ثریا، سجل عثمانی ، استانبول ١٣٠٨ـ ١٣١٥، ج ٣، ص ٤٤٩؛
(٢٦) سالنامة ولایت بوسنه ، سرای ـ بوسنه ١٢٩٠، ص ٤٣؛
(٢٧) کامل پاشا، تاریخ سیاسی دولت علیة عثمانیه ؛
(٢٨) احمد لطفی ، تاریخ ؛

(٢٩) L. Bertrand and P. Boyer, La Bosnie et l'Hercإgovine, Paris ١٩٠١;
(٣٠) Enver Ziya Karal, Osmanl  tarihi;
(٣١) Josef Koetschet, Osman Pascha, der letzte Grosswezir Bosniens und seine Nachfolger , Sarajevo ١٩٠٩;
(٣٢) Fra Grga Mart âc¨, Zapamc ¨enja , ٤٣ f.;
(٣٣) G. Thoemmel, Geschichtliche. Politische und topographische statistische Beschreibungen des V  lajets Bosnien , Vienna ١٨٦٧, passim.

/ شرف الدین توران ، با اندکی تلخیص از ( د.ا. ترک ) /