دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٥٩٢
بَکربن وائÙÙ„ ، نام اتØادیه ای قدیمی متشکل از قبایل عرب٠مرکز، مشرق ØŒ Ùˆ پس از آنها اعراب شمال جزیرة العرب. قبیلة بَکر، مانند قبیلة عبدالقیس * ØŒ وابسته به گروهی بود Ú©Ù‡ بعدها رَبیعه خوانده شد. در تبارنامة قبیله ای ØŒ بنی بکر سه رده پایینتر از بنی عبدالقیس بود. قبیلة ثَعلَبة (بن عÙکابَه ) را Ù…ÛŒ توان هستة مرکزی بکربن وائل به شمار آورد. به نوشتة یوشع ستون نشین (بند٥٧) ایشان در ٥٠٣ میلادی ØŒ در پادشاهی Ú©Ùنده در شمال عربستان ØŒ قبیلة عمده ای تشکیل Ù…ÛŒ دادند. نام بکر اندکی پس از آن نیز در یکی از کتیبه های عربستان جنوبی آمده است (ریکمن ØŒ در موزئون ØŒ ١٩٥٣ØŒ ص ٥١٠). در تبارنامة بکر، قبیلة ثعلبه در ردی٠قبایل عÙجل Ùˆ ØÙŽÙ†ÛŒÙØ© بن Ù„Ùجَیم آمده است ØŒ ولی یَشکÙربن بکر سه رده بالاتر است . ثعلبه خود به قبایل کوچکتر٠بنی شیبان ØŒ Ø°Ùهل ØŒ تَیمَاللات (تیم اللّه )ØŒ Ùˆ قَیس تقسیم Ù…ÛŒ شود. قبایل بکر در سرزمین یَمامه Ù…ÛŒ زیستند Ú©Ù‡ خود شامل بود بر: اَلعÙرض Ù€ یعنی وادی ØÙŽÙ†ÛŒÙÙ‡ Ù€ Ùˆ شاخه های آن چون Ù„ÙØا، Ú©Ù‡ در نقشه های جغراÙیایی شَیب ها آمده ØŒ Ù†ÙØ³Ø§Ø ØŒ اَلسÙلَیّ، Ùˆ نیز ناØیة الخَرج در سمت جنوب Ùˆ ناØیة اَلوÙتر Ùˆ توابع آن در شمال خط٠آبریز. مرکز یمامه یعنی Øَجر (نزدیک ریاض کنونی ) نخست در دست قبیلة ØÙ†ÛŒÙÙ‡ بود، بعدها اÙراد قبایل دیگر٠بکر نیز در آنجا مسکن گزیدند. در میان ساکنان شهر دیگر، یعنی جَوّ (جوالیمامة Ú©Ù‡ بعدها Ø®Ùضرَمة خوانده شد)ØŒ واقع در جنوب شرقی Øجر نیز تعداد زیادی از بنی ØÙ†ÛŒÙÙ‡ بودند Ùˆ در آن سوی خط آبریز، واØÙ‡ های Ù‚Ùرّان Ùˆ مَلهَم را در تملک خود داشتند. در نواØÛŒ دورتر شمال غرب ØŒ یعنی در مناطق ÙˆÙŽØ´ÙŽÙ… Ùˆ سÙدَیر، نیز گروههای دیگری از بنی ØÙ†ÛŒÙÙ‡ به صورت مهاجر زندگی Ù…ÛŒ کردند. اÙراد Ø°Ùهل بن ثَعلبه هم بیشتر در (قریة بنی ) سَدÙوس ØŒ در کنار وادیی Ú©Ù‡ به ÙˆÙتر Ù…ÛŒ پیوندد، ساکن بودند؛ نام سَدوس نیز خود از نام یکی از شعب آن قبیله گرÙته شده است . قبیلة قیس بن ثعلبه علاوه بر مناطق دیگر، در Ù…ÙŽÙ†ÙÙˆØÙ‡ واقع در جنوب ریاض کنونی مسکن داشتند. قراین نشان Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ قریه هایی نیز به یَشکÙر، عجل ØŒ Ùˆ شیبان تعلق داشته است . دو شهر جوّ Ùˆ Øجر خود مرکز Ùرهنگی کهنسال بوده اند Ú©Ù‡ ØŒ به موجب روایات بعدی ØŒ به قبایل از میان رÙتة طَسم Ùˆ جَدیس منسوب است . در دوره های صدر اسلام ØŒ هنوز تعدادی از میلهای سنگی در Øجر مشاهده Ù…ÛŒ شد، اما میلهای جو، بر اثر یورش Ùˆ چپاولی Ú©Ù‡ به سرکردگی یکی از اÙراد سلسلة Øَسّان٠عربستان جنوبی صورت گرÙت ØŒ ویران شد (اعشی ØŒ Ø´ ١٣ØŒ بیت ١٦Ù€٢١).
در همة این واØÙ‡ ها نخل پرورش Ù…ÛŒ دادند، اما در درة عÙرض ØŒ Ùˆ نیز در خَرج غلّه هم کشت Ù…ÛŒ شد. در سالهای Ùراوانی ØŒ غله به مکّه صادر Ù…ÛŒ شد، اما در خشکسالی ØŒ Ù…Øصول Ú©Ùا٠اهالی را هم نمی کرد (Ù…ÙتَلَمّÙس ØŒ Ø´ ٥ØŒ ص ٨Ø› اعشی ØŒ Ø´ ١٩ØŒ بیت ٢٤ØŒ Ø´ ٢٣ØŒ بیت ٢٢Ù€٢٣Ø› ابن هشام ØŒ ص ٩٩٧ به بعد). چون قریه های متعلق به بکر نزدیک یکدیگر بود، غالباً میان اÙراد آنها نزاع در Ù…ÛŒ گرÙت Ùˆ در خلال آن ØŒ نخلستانهای یکدیگر را به آتش Ù…ÛŒ کشیدند (اعشی ØŒ Ø´ ١٥ØŒ بیت ٥٦Ù€٥٧ØŒ Ø´ ٣٨ØŒ بیت ٩Ù€١١Ø› یاقوت Øموی ØŒ ذیل «مÙØَرَّقه »؛ پایینتر از سَدوس ). برخی از بکریان از این نوع زندگی روی برتاÙتند Ùˆ به صورت سربازان مزدور درآمدند (أوس بن Øَجَر، چاپ٠گیر ØŒ Ø´ ١٤Ø› Ù…Ùضّل ضبّی ØŒ Ø´ ١١٩)ØŒ بسیاری دیگر نیز Ú©ÙˆÚ† نشینی اختیار کردند ـکاری Ú©Ù‡ بعدها بیشتر قبایل آنها نیز در پیش گرÙتند. این Øرکت ممکن است به دنبال ظهور قبیلة Ú©Ùنده در نیمة دوم قرن پنجم میلادی رخ داده باشد. دربارة مسیرهایی Ú©Ù‡ بکریان بدوی در آن روزگار درمی نوردیده اند اطلاع دقیقی در دست نداریم . با وجود این ØŒ از منابع متأخرتر (ریکمن ØŒ ص ٥١٠Ø› Ù…Ùضل ضبی ØŒ ص ٤٣٠ØŒ بیت ١٣) چنین بر Ù…ÛŒ آید Ú©Ù‡ مسیر Ú©ÙˆÚ† ایشان به سمت مغرب (Ùˆ شاید مشرق ) یمامه بوده است . در آن زمان ØŒ میان قبیلة بکر Ùˆ قبیلة دوست Ùˆ برادر آن ØŒ تَغلÙب * ØŒ از دیرباز نزاعی مستمر وجود داشت ØŒ Ùˆ تنها در اواسط قرن ششم میلادی ØŒ آن هم با Øمایت مکّه ØŒ در ذوالمَجاز، بیرون از Øَرَم ØŒ پایان یاÙت (Øارث بن ØÙلّÙزة ØŒ ص ٦٦). برخی یَوم کلاب اول (نبرد میان دو وارث پادشاهی Ú©Ùنده ØŒ Øدود ٥٣٠ میلادی در ثَهلان واقع در جنوب غربی دÙوادَمی ) را بØÙ‚ یکی از وقایع همین جنگ دانسته اند. اندکی پس از آن ØŒ قبیلة تغلب Ù€ Ú©Ù‡ مسیر Ú©ÙˆÚ† آنها میان ساجÙر واقع در سÙرّ علیا Ùˆ نَطاع در نزدیکی خلیج Ùارس بود (Ù…Ùضّل ضبی ØŒ همانجا؛ Øارث بن ØلّÙزة ØŒ بیت ٧٩) Ù€ عربستان مرکزی را به جانب جلگه های ساØÙ„ راست Ùرات سÙÙ„ÛŒ ' ترک Ú¯Ùتند. شاید هم دسته هایی از ایشان قبلاً به آنجا Ú©ÙˆÚ† کرده بودند. قبیلة بکر نیز از ایشان پیروی کرد، اما نزدیک بطن Ùَلج متوق٠شد. نام جاهایی Ú©Ù‡ شاعران در آن روزگار یا اندکی بعد ذکر کرده اند، دلالت بر آن دارد Ú©Ù‡ در دهه های بعد، مسیر Ú©ÙˆÚ† بکریان بدوی از شمال به سمت جنوب بوده است . سرزمینی Ú©Ù‡ بعدها قبایل تغلب Ùˆ بکر در نزدیکی کرانة Ø·Ùوَیق رها کردند، پیش از ٥٣٠ میلادی مسکن بنی تمیم * بود، Øال آنکه مسکن اصلی ایشان در کرانه های تَسریر قرار داشت . پس از ٥٣٠ میلادی ØŒ ایشان از طویق به مشرق عربستان پراکنده شدند. از آنجا Ú©Ù‡ مسیرهای دو قبیله با یکدیگر تلاقی داشت ØŒ باید ØµÙ„Ø Ù…ÛŒØ§Ù† آنها ØÙظ Ù…ÛŒ شد Ùˆ در واقع ØŒ در دهه های بعد، از نزاع میان بکر Ùˆ تمیم کمتر ذکری به میان آمده است .
در زمانی Ú©Ù‡ تغییر در مناسبات بکر Ùˆ تغلب ØŒ Ùˆ نیز بنی تمیم Ùˆ پادشاهان کنده Ùˆ Øیره ایجاب Ù…ÛŒ کرد Ú©Ù‡ رهبران سیاسی بسیار مجرّبی بر سر کار آیند، چندین خاندان بزرگ قدعلم کردند. قهرمان کتاب > بÙسطام بن قیس < اثر ا. براونلیش (لایپزیگ ١٩٢٣) یکی از اعضای همین خاندانها، یعنی خاندان ذوالجَدَّین است . به برکت Ù†Ùوذ Øیره ØŒ شعر از همان آغاز٠کار در میان ایشان ØŒ خصوصاً قبیلة قیس بن ثَعلبه ØŒ رواج یاÙت چنانکه این شاعران Ùˆ آثارشان گواه آن است : Ù…ÙرَقÙّش (Øکایت او برای نخستین بار در قصیدة طَرَÙÙ‡ ØŒ الشعراء السّÙتّة ØŒ Ø´ ١٣ØŒ ابیات ١٤ تا ١٩ آمده است . بعدها همین Øکایت را شاعری Øیری تقلید کرده است . باید توجه داشت Ú©Ù‡ شاعری به نام «مرقش اصغر» هرگز وجود نداشته است Ø› برای اثبات این معنی کاÙÛŒ است Ú©Ù‡ از میان منابع به یکی یعنی Ùرزدق ØŒ نقائض ØŒ ص ٢٠٠ØŒ ١٥ اشاره کنیم )Ø› آثار عمروبن قَمیئه * (Ú©Ù‡ هرگز با امرؤالقَیس به روم شرقی سÙر نکرده است )Ø› قصاید طَرَÙÙ‡ Ùˆ اعشی Ú©Ù‡ در قرن اول هجری هنوز Øیات داشته اند. شعر در میان قبیلة یشکر نیز رو به تعالی داشت چنانکه Øارث بن Øلزه از ایشان بود.
پس از آنکه عمروبن Ú©Ùلثوم شاعر Ùˆ رئیس قبیلة تغلب ØŒ عمروبن هند، پادشاه Øیره ØŒ را در ٥٦٩Ù€٥٧٠ میلادی کشت ØŒ Ùˆ قبیلة ÙˆÛŒ از جلگه های Ùرات سÙÙ„ÛŒ ' به سمت شمال رودخانه کوچید، قبیلة بادیه نشین بکر قدم به دوران تازه ای نهاد. Øدود سال ٥٨٠ میلادی شاعری ( اخنس بن شهاب ) این بیت را سرود: ( ÙˆÙŽ بکرٌ لهاظَهْر٠العراق٠و اÙÙ† تشأ/ یَØÙلْ دونَها Ù…ÙÙ† الیمامة٠Øاجبٌ (کذا) ) «سراسر دشت پهناور عراق از آن قبیلة بکر است . اما اگر خواهند، مداÙعی از دشتهای بلند یمامه نیز به دÙاعشان آید» (Ù…Ùضل ضبی ØŒ Ø´ ٤١ØŒ بیت ١١). اما Øدود ده سال پس از آن ØŒ قبیلة تمیم ØŒ Ùˆ بویژه بنی یَربوع ØŒ مراØÙ„ راه را به شتاب تمام پیمودند تا در Ùصل بهار، چادرهای خود را در الØَزن بر پا دارند. همین امر منجر به غارتگریهای دو قبیله شد. برخی از آنها را Ú©Ù‡ بین سالهای ٦٠٥ تا ٦١٥ میلادی رخ داده براونلیش ØŒ در کتابی Ú©Ù‡ پیش از این ذکر کردیم ØŒ وص٠کرده است . اØوال قبایل بدوی بکر در آن روزگار بخوبی معلوم است Ùˆ اطلاعاتی هم دربارة Ù…ØÙ„ زندگی آنها وجود دارد. آن قبایل اینان بودند: شیبان ØŒ عجل ØŒ قیس Ùˆ تیم اللاّ ت بن ثعلبه . قبیلة عجل از مغرب تا ناØیه ای Ú©Ù‡ بعدها راه Øاجیان Ú©ÙˆÙÙ‡ شد، Ùˆ از مشرق تا تÙقَیّÙد پیش تاختند. قبیلة شیبان چادرهای خود را در شمال Ùˆ جنوب خط معرو٠به کاظمه (نزدیک خلیج کویت ) Ù€ رأس العین = البÙسَیَّة (ØŸ)Ù€ براÙراشتند. قبیلة سَلمان Ùˆ قیس بن ثعلبه در منطقة جنوب شرقی قبایل٠پیش ØŒ میان Ù…Ùسَنّاة (یاقوت اشتباهاً مثناة آورده ) Ùˆ رأس العین ØŒ ساکن شدند (اعشی ØŒ Ø´ ١٤ØŒ بیت ٢٠ØŒ Ø´ ٢٩ØŒ بیت ٢٤). قبایل تیم اللات ØŒ قیس ØŒ Ùˆ عجل گرد هم آمدند Ùˆ اتØادیة لَهازÙÙ… را تشکیل دادند تا مغلوب قبیلة بنی شیبان نشوند. دقیقاً نمی دانیم Ú©Ù‡ بکریان شمال در Ú†Ù‡ مکانی قشلاق Ù…ÛŒ کردند؛ اما به نظر Ù…ÛŒ رسد Ú©Ù‡ قبیلة قیس بن ثعلبه ØŒ دست Ú©Ù… در Øدود سالهای ٥٨٠Ù€٥٩٠ میلادی ØŒ متناوباً بین یمامه Ùˆ شمال نقل مکان Ù…ÛŒ کرده اند (اعشی ØŒ قصیدة Ø´ ٣٢ØŒ Ú©Ù‡ شعری کهن است ØŒ بویژه بیت ٤٨). بنی شیبان گاه تا واØØ© بØرین در شرق عربستان پیش Ù…ÛŒ رÙتند، در Øالی Ú©Ù‡ بنی عجل ظاهراً در شمال باقی Ù…ÛŒ ماندند. هنگام تابستان ØŒ این قبایل در جنوب Ø·ÙŽÙÙ‘ØŒ میان عین صَید Ùˆ ابوغار، هر جا Ú©Ù‡ آبی Ù…ÛŒ یاÙتند اتراق Ù…ÛŒ کردند. نبرد مشهور ذوقار در همین منطقه رخ داد، Ùˆ بنو Ø°Ùهل بن شیبان ØŒ در جنگی Ú©Ù‡ در Øدود ٦٠٥میلادی روی داد طلایة سواران ایرانی٠هامَرز را به عقب راندند (همان ØŒ Ø´ ٤٠). علی رغم این پیروزی ØŒ بکریان پس از اندک مدتی دوباره به Ùرمان ایرانیان گردن نهادند. درهمان هنگام ØŒ آتش خصومتی Ú©Ù‡ در شمال میان بکر Ùˆ تمیم وجود داشت عربستان مرکزی را نیز ÙراگرÙت . در اینجاامیر٠جوّ، هوذة بن علی از طایÙØ© بنوØÙ†ÛŒÙÙ‡ ØŒ Ú©Ù‡ دست نشاندة ایرانیان بود، بشدت تØت Ùشار بنی تمیم قرار داشت تا اینکه Øاکم ایرانی بØرین ناچار شد Ú©Ù‡ مقاومت آنان را بشدت
در هم شکند ( رجوع کنید به همان ØŒ Ø´ ١٣ØŒ بیت ٦٢Ù€٦٩). بدین ترتیب به عصر اسلام Ù…ÛŒ رسیم .
تعدادی از بکریان شمال Ùˆ جنوب ØŒ خصوصاً از میان قبیله های عجل Ùˆ ذوالجَدَّین (از بنی شیبان ) به آیین نصرانیت گرویده بودند. اعشی Ùˆ هوذة بن علی نیز هر دو مسیØÛŒ بودند. پیوستن ساکنان یمامه به Ù…Ùسَیلمه * نشان Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ نصرانیت در آنجا ریشه نداونیده بود، اما اوضاع در شمال کاملاً متÙاوت بود Ùˆ وضع مردی چون اَبجَربن جابر، سرکردة پیشین غَزو ( عشیره ای مقیم در عجلون ) ØŒ Ú©Ù‡ در ٢١/٦٤١ در Ú©ÙˆÙÙ‡ به آیین مسیØÛŒ درگذشت ØŒ مسلماً در میان بنی عجل امری استثنایی نبوده است . قبیلة ذوالجدین نیز کیش مسیØÛŒ خویش را ØÙظ کردند؛ اما از بت پرستی ØŒ Ú©Ù‡ دربارة آن ابیات جالب توجهی در قصیدة عمروبن قَمیئه ØŒ (Ø´ ٢ØŒ ابیات ٩ تا١٥)ØŒ یاÙته Ù…ÛŒ شود، در آثار شاعران متأخر اثر چندانی باقی نیست ØŒ مگر آنکه اعشی (Ø´ ٣٩ØŒ بیت ٤٧) را نیز به شمار آوریم . در کتاب الاصنام ابن کلبی ØŒ از بت Ù…ÙØَرّÙÙ‚ مذکور در سلمان (یاقوت Øموی ØŒ ذیل «مÙØرّÙÙ‚ ») نامی به میان نیامده است .
Øضرت Ù…Øمد صلّی اللّه علیه وآله وسلّم ØŒ Øتی پیش از ÙØªØ Ù…Ú©Ù‡ کوشید با هوذة بن علی مراوده برقرار کند، اما پیغام آن Øضرت با سردی Ùˆ نخوت٠هوذة مواجه شد. جانشین هوذه در Øجر، مسیلمه بود. جای Ø´Ú¯Ùتی است Ú©Ù‡ نام Ø«Ùمامة بن اÙثال ØŒ مذکور در «سیرة » نبوی Ùˆ قضیة «ردّÙÙ‡ »، در شجره نامة ابن کلبی ،که در این باب بر روایت مرجعی از قبیلة بکر اعتماد کرده موجود نیست . دربارة ردّه در عربستان شرقی Ú©Ù‡ از قبیلة قیس بن ثعلبه به دیگر جاها سرایت کرد، Ù…ÛŒ توان Ùعلاً اطلاعاتی در > Ø·Ø±Ø Ùˆ برنامه ریزی < اثر ولهاوزÙÙ† (ج ٦ØŒ ص ٢٠ به بعد) یاÙت . از همین ایام ØŒ قبیلة بکر در شمال ØŒ از اختلاÙات شدیدی Ú©Ù‡ بر سر جانشینی شاه در تیسÙون در گرÙته بود (٧Ù€١١) استÙاده کرده به غارت آن سرزمین Øاصلخیز پرداختند (همچنانکه در ذوقار کرده بودند). Ù…Ùثَّنی بن Øارثه Ú©Ù‡ یکی از رؤسای قبیلة ذهل بن شیبان بود، در این غارت سرآمد٠دیگران بود، Ùˆ چون خبر شکست ردّه را شنید، به اسلام گروید Ùˆ بدینسان پایة قدرت خود را استوارتر کرد. همو بود Ú©Ù‡ به یاری خالدبن ولید شرایطی Ùراهم آورد Ú©Ù‡ به تسلیم Øیره انجامید، Ùˆ چون درآغاز سال ١٣ خالد به سوریه رÙت Ùˆ مسلمانان ناچار موضع دÙاعی به خود گرÙتند، مثنی در پاییز همان سال ØÙظ ÙˆØمایت سپاه اسلام را هنگام عقب نشینی در نبرد جسر بر عهده گرÙت . ÙˆÛŒ آخرین شاهکار جنگی خود را سال بعد، در نزدیکی بÙویَب نشان داد Ùˆ سپس بر اثر جراØاتی Ú©Ù‡ برداشته بود درگذشت . در ضمن ØŒ بکر (وتمیم ØŸ) زمینه را برای سرزمینی Ú©Ù‡ بعدها ولایت بصره شد Ùراهم کردند. عجل Ùˆ ØÙ†ÛŒÙÙ‡ در جنگ نهاوند Ú©Ù‡ در ٢١ رخ داد شرکت کردند. بکریان همراه با سپاه بصره به سرزمین خراسان پا نهادند Ùˆ در ٩٧ شمار آنها در این سرزمین بر Ù‡Ùت هزار تن بالغ بود (طبری ØŒ سلسلة دوم ØŒ ص ١٢٩١). آنها در هر دو سرزمین مسئول گسترش کینه توزیهای کهن قبیله ای بودند Ú©Ù‡ پس از اسلام هم با دامنة وسیعتری ادامه یاÙت . با قبیلة عبدالقیس ØŒ گروه ربیعة بصره را تشکیل دادند، Ùˆ بعدها، به اَزْد عÙمان ØŒ Ú©Ù‡ Øدود ٦٠ به این ناØیه کوچیده بود پیوستند. از آنجا Ú©Ù‡ بنی تمیم٠ساکن بصره با شاخه ای از عبدالقیس (یعنی اهل العالیة ) پیوند بسته بودند، ناچار کارشان با بکر مجدداً به جدایی انجامید. اما، پس از چند نبرد Ú©Ù‡ هنگام مرگ یزید اول (٦٤) میان طرÙین رخ داد، دشمنی Ùروکش کرد، Ùˆ هنگامی Ú©Ù‡ مالک بن Ù…Ùسمَع (یکی از اÙراد مهمترین خاندانهای قیس بن ثعلبه ) در ٧١ خود را هواخواه خلیÙÙ‡ عبدالملک خواند، باز بکریان به ØµÙ„Ø ØªÙ† دادند. اما در خراسان وضع به گونه ای دیگر بود. در٦٤ میان بکر Ùˆ تمیم مبارزة خونینی در گرÙت Ùˆ در Ù¾ÛŒ آن ØŒ یک دوره دشمنی Ùˆ برخورد میان ربیعه Ùˆ ازد با قیس Ùˆ تمیم آغاز شد Ùˆ آن قدر ادامه یاÙت تا آنکه بکریان ØŒ در اینجا هم ØŒ سرداری خردمند Ùˆ زیرک به نام ÛŒØیی بن ØÙضَین یاÙتند. آخرین شخصیت بارزی Ú©Ù‡ از این قبیله برخاست ØŒ Ùرمانده سپاه Ùˆ دولتمردی به نام مَعن بن زائدة از طایÙØ© ذهل بن شیبان بود.
هر چند بکریان از همان آغاز از جلگه های بصره بیرون رÙتند، اما مدتی طولانی در نواØÛŒ Ú©ÙˆÙÙ‡ باقی بودند. قبیلة عجل ØŒ همان مناطق سابق Ú©ÙˆÚ† خود را ØÙظ کردند Ùˆ بعدها آن را به سوی شمال شرقی توسعه دادند. اما بنی شیبان به سوی شمال غربی ØŒ تا آبهای اللَصَ٠در نزدیکی Ú©ÙˆÙÙ‡ Ú©ÙˆÚ† کردند، سپس گروه انبوهی از ایشان به ناØیة موصل در شمال رÙتند Ùˆ در دو سوی دجله مسکن گزیدند. سه بیت شعری Ú©Ù‡ در دیوان عمروبن قَمیئه راه یاÙته (Ø´ ١٦)ØŒ غم غربتی را وص٠می کند Ú©Ù‡ در مهاجرت به سرزمینهای بیگانه تا ساتیدَما (شاید جَبل مَقلوب مشر٠به شهر)ØŒ گریبانگیر دختری جوان شده بود. نیز روایات ابومÙخْنَ٠(طبری ØŒ سلسلة دوم ) دربارة شَبیب بن یزید، رهبر نجیب زادة خوارج (از قبیلة Ø°Ùهل بن شیبان Ú©Ù‡ در ٧٨ کشته شده )ØŒ تردید٠شگÙت آور قبایل آن روزگار را در انتخاب میان زندگی صØرانشینی Ùˆ تمدن شهری نشان Ù…ÛŒ دهد. بکریان از آنجا به نواØÛŒ شمال تا دیار بکر (Ú©Ù‡ نامی جدید است ) Ùˆ آذربایجان پراکنده شدند.
Ùˆ اما بنی شیبان باز به صورت قبیلة صØرانشین عظیمی درآمد Ú©Ù‡ بهار Ùˆ تابستان را در منطقة میان زاب علیا وزاب سÙÙ„ÛŒ ' چادر Ù…ÛŒ زدند، Ùˆ زمستانها خود را به منطقة جنوبی Ú©ÙˆÙÙ‡ Ù…ÛŒ رساندند. ایشان در خلال قرن سوم در جلگة موصل دست به غارتگریهای مکرری زدند Ùˆ این امر خلیÙÙ‡ معتضد را برانگیخت تا در ٢٨٠ به آنان Øمله ورشود. در قرن پنجم ØŒ بنی شیبان تا سرزمینهای آباد٠عراق پیشروی کردند. سپس در آغاز قرن بعد، دیگربار در این منطقه از نظرها پنهان شدند. نام ربیعه در بصره Ùˆ خراسان ØŒ اندک اندک جایگزین نامهای بکر Ùˆ عبدالقیس ØŒ Ùˆ در مشرق جزیره (=دیار ربیعه ) جایگزین نامهای بکر Ùˆ تغلب شد. همین امر در عربستان نیز رخ داد. خاندان شاهی آل سعود سلسلة نسب خود را به ربیعه Ù…ÛŒ رسانند.
منابع : ابن کلبی ØŒ جمهرة النسب ØŒ نسخة خطی کتابخانة اسکوریال ØŒ Ú¯ ١Ù€٤٩Ø› همان ØŒ نسخة خطی کتابخانة موزة بریتانیا، Ú¯ ١٩٣رـ٢٢٦Ù¾ Ø› ابن هشام ØŒ سیرة رسول الله ØŒ چاپ Ùردیناند ووستنÙلد، گوتینگن ١٨٥٩Ù€ ١٨٦٠Ø› میمون بن قیس اعشی ØŒ دیوان الاعشی Ø› Øارث بن ØÙلّÙزة ØŒ المÙعَلّقة ØŒ چاپ آرنولد؛ Ù…Øمدبن جریر طبری ØŒ تاریخ الرسل Ùˆ الملوک ØŒ چاپ دخویه ... ( Ùˆ دیگران ) ØŒ لیدن ١٨٧٩Ù€١٩٠١ØŒ Ùهرست Ø› جریربن عبدالعزی متلمّس ØŒ دیوان المتلمس ØŒ چاپ Ùولرز؛ Ù…Ùضّل ضبّی ØŒ المÙضّلیات Ø› نقائض جریر والÙرزدق ØŒ چاپ بÙÙˆÙŽÙ† Ø› یاقوت Øموی ØŒ معجم البلدان ØŒ چاپ Ùردیناند ووستنÙلد، لایپزیگ ١٨٦٦Ù€١٨٧٣Ø›
M. Frh. von Oppenheim, Die Beduinen, , Wiesbaden ١٩٥٢, ٢١١ f., ٣٥١ f.; Ulrich Thilo, Die Ortsnamen in der altarabischen Poesie , Wiesbaden ١٩٥٨ (= Schriften der Frh. von Oppenheim-Stiftung , no. ٣).
/ و. کاسکل ( د. اسلام ) /