بروسه لی ، محمّدطاهر، شرح حال نویس و کتابنامه نگار تُرک که بیشتر به عنوان نویسندة کتاب عثمانلی مؤلفلری ( مؤلّفان عثمانی ) مشهور است . در١٢٧٨، در بروسه ( بورسای امروزی ) به دنیا آمد. تحصیل خود را در همین شهر آغاز کرد و پس از اتمام مدرسة علوم سیاسی (رشدیة مُلکیه ) در ١٢٩٢، وارد مدرسة متوسّطة نظامِ بروسه شد و همزمان ، در مدرسة دیگری نیز، نزد خواجه علی نیکده ای ، به تحصیل خصوصی پرداخت . در علاقة محمّدطاهر به تاریخ و ادبیات ، پدرش رفعت بیگ سهم مهمّی داشت که خود به تصوّف و تاریخ و ادبیات دلبسته بود و دیوان مختصری داشت (بروسه لی ، ج ٢، ص ٢٠٤). از شوال ١٢٩٧ تا رمضان ١٣٠٠ در دانشکدة افسری بود (وحیی ، ص ١٩١؛ قس محمّد اسعد، ص ٦٣٥). در محرّم ١٣٠١ در مدرسة نظامِ شهر مَناسْتِر به تدریس جغرافیا، و همزمان ، در مدرسة علوم سیاسی به تدریس تاریخ و فن خطابه پرداخت . وی که از دورة تحصیل در مدرسة نظام به اهل تصوّف و عرفان خاصّه به محیی الدّین بن عربی ، دل بسته و درحلقة مریدان حریری زاده ، مؤلّف تبیانُ وسائلِ الحقائق ، به ملامیّه (ملامتیّه ثانی ) گرویده بود، در این زمان از چهره های شاخص این طریقت شمرده می شد. در نخستین سـال اقامتـش در مناستر، با سید خواجه محمّد نوریِ عربی مَلامی ، در استرمجه دیدار و بیعت کرد و دو سال بعد، از او اجازت ارشاد گرفت . بعد از وفات این شیخ (٢٧ ربیع الثّانی ١٣٠٥)، بروسه لی از پیشوایان طریقت ملامتیه به شمار می آمد؛ و از اینجا بود که به فکر گردآوری شرح حال متصوّفان ، از جمله پدر خود و شیخ خویش ، افتاد، و این تحقیق را به ترجمة احوال علما و شعرا نیز تعمیم داد و به انتشارِ دست آوردهای خود در نشریات پرداخت .

بروسه لی در طول زندگی خود با سمتهای معلّم و مدیر مدرسه های نظام شهرهای مناستر، اسقوب ، سلانیک و ازمیر خدمت کرد و یک بار نیز، به نامزدی حزب اتّحاد و ترقّی ، نمایندة شهر بروسه در مجلس مبعوثان شد که پس از اعلان مشروطیّت دوم عثمانی ، در ٢٣ ذیقعدة ١٣٢٦ در استانبول گشایش یافته بود. اما چون طبعش به سیاست سازگار نبود، در اوایل ١٣٣٠ از این سمت کناره گرفت . او، در مدّت اقامت خود در استانبول با ادیبان مشهور زمان ، از جمله علی امیری و ابن الامین محمود کمال ، آشنا شد و بعدها (١٣٣٢) به عضویت هیئت معاونت انجمن تاریخ عثمانی و عضویت افتخاری شاخة تُرکیّات انجمن علوم ترک برگزیده شد (تورک بیلگی درنگی ، ص ٦٤٧). در ١٣٣٣، در کنار محقّقان نامدار داخلی و خارجی ، از جمله ولد چلبی ، خلیل ادهم ، فن مولر و فریدریش گیزه و دیگران ، عضو افتخاری انجمن تتبّعات اسلامیّه و ملیّه شد.

بروسه لی پس از سالها تحقیق و تتبّع ، در ٦ آبان ١٣٠٤، در استانبول درگذشت و در ناحیة اُسکُدار در حظیرة خانقاه عزیزمحمود هُدایی (از مشایخ جلوتیه ؛ متوفی ١٠٣٨) به خاک سپرده شد (روزنامة جمهوریت ، ش ٢٥، ١٠ربیع الثانی ، ١٣٤٤).

از بروسه لی آثار متعددی برجای مانده که اغلب آنها به چاپ رسیده است ، از جمله ترجمه حال و فضائل شیخ اکبر محیی الدین بن عربی (استانبول ١٣١٦)؛ دلیل التفاسیر (١٣٢٤)؛ منتخبات مصاریع و ابیات (١٣٢٨)؛ مجموعه ضروب امثال عربیه و فارسیه (چاپ نشده ) و عثمانلی مؤلفلری (مؤلّفان عثمانی )، ج ١، استانبول ١٣٣٣/١٩١٥؛ ج ٢، ١٣٣٨/١٩٢٠؛ ج ٣، ١٣٤٣/١٩٢٤). که مهمترین و پرحجمترین اثر بروسه لی به شمار می آید و حاصل بیست تا بیست وپنج سال تلاش و تحقیق مداوم اوست . وی ابتدا این کتاب را «عثمانلی ارباب کمال و معارفی » (ارباب کمال و معارف عثمانی ) و سپس «مرآت » نامید، ولی بعد به عثمانلی مؤلفلری تغییر عنوان داد. اثری است در سه جلد و ١٢٤٠ صفحه که شرح حال و آثار اندیشمندان و هنرمندان صاحب تألیف ترک را از آغاز حکومت عثمانی تا اواخر نیمة اول قرن چهاردهم در بر دارد و در واقع دانشنامه ای است در هفت فصلِ «مشایخ ، علما، شعرا و ادبا، مورخین ، اطبّا، ریاضیون ، جغرافیّون » که مؤلّف برای تدوین آن ، گذشته از تمامی کتابخانه های عمومی ، بسیاری از کتابخانه های شخصی کتابدوستان معروف مقیم بالکان تا قونیه را بررسی کرده یا با مکاتبه از صاحبان آنها معلومات خواسته است . این کتاب با وجود انتقاداتی که بر قالب و محتوای آن وارد است ، از منابع معتبر تحقیقی به شمار می آید. احمد رمزی ، کتابدار کتابخانة سلیم آغای اُسْکُدار، نمایه ای بر این اثر به نام «مفتاح الکتب و اسامی مؤلفین فهرستی » (...فهرست اسامی مؤلّفان ) نوشته که کار مراجعه به آن را آسان کرده است . عثمانلی مؤلفلری در ١٣٥٠ ش / ١٩٥١، در انگلستان و آلمان همراه با «مفتاح الکتب و...» به چاپ افست رسیده است .

علاوه بر این ، اشعار صوفیانه ای با تخلّص «طاهر» نیز از او بر جای مانده است (گولپینارلی ، ص ٣٢٩ـ٣٣٠).

منابع :
(١) محمّد اسعد، مرآت مکتب حربیه ، استانبول ١٣١٠؛
(٢) محمّدطاهر بروسه لی (طاهر بک )، عثمانلی مؤلفلری ، استانبول ١٣٣٣ـ١٣٤٢؛
(٣) «تورک بیلگی درنگی »، در بیلگی ، ش ٦ (نیسان ١٣٣٠)؛
(٤) فاتح کریم اوف ، استانبول مکتبلری ، اورنبورگ ١٩١٣، ص ٤٣٧ـ ٤٣٨؛
(٥) محمّد فؤاد کوپریلی ، «بروسه لی طاهربیگ »، تورک ییلی ، سال دوم ، ش ٢٢ (٨ آغسطس ١٣٢٩)، ص ٧٦٨ـ٧٧٠؛
(٦) کاظم نامی ( دورو ) ، «تورکجه صرفک موجدی »، تورک ییلی ، سال اول ، ش ٢٤ (٥ تشرین اول ١٣٢٨)، ص ٧٤٨ـ ٧٤٩؛
(٧) معلّم وحیی ، مسلمانلق و تورک لیگی یوکسلتمگه چالیشانلردن : بروسه لی طاهربیگ ، استانبول ١٣٣٥؛

(٨) Yusuf Ak  uraog § lu, "Tدrklدk Fikri, Tدrk  دlدk Cereyan  , Tدrk Ocaklar  ", Tدrk Y  l  , (١٩٢٨) ٣٦٦-٣٦٩;
(٩) Babinger, GOW , (١٩٢٧) ٤٠٦-٤٠٩;
(١٠) Banarl  , RTET , (١٩٧٨), II, ١٠٧٨;
(١١) Muallim M. Cevdet, "Osmanl  Mدellifleri ve Zeyli Miftہhu'l- kدtدb ve Esہmi-i Mدellif   n Fihristi", in Osman Nuri Ergin, Muallim M. Cevdet'in Hayat  , Eserleri ve Kدtدphanesi , Istanbul ١٩٣٧, ٤٤٩-٤٥٣;
(١٢) Osman Nuri Ergin, Muallim M. Cevdet'in Hayat  , Eserleri ve Kدtدphanesi , Istanbul ١٩٣٧, ٢٣, ٣٩٢-٣٩٨;
(١٣) Abdدlbہki Gخlp  narl  , Mela  m   lik ve Melہm   ler , Istanbul ١٩٣١, ٣٢٨-٣٣٠, ٣٥٧;
(١٤) Martin Hartmann, Unpolitische Briefe aus der Tدrkei , Leipzig ١٩١٠, ٩٤-٩٥, ١٥٨, ١٧٣-١٧٩, ٢١٧-٢١٨;
(١٥) Kہmil Kepeciog § lu, Bursa Kدtدg § u , Bursa Eski Yazma ve Basma Eserler Ktp., Genel bl. nr. ٤٥١٩, IV, ٢٤٩;
Kocatدrk, Tدrk Edebiyat  Tarihi (١٩٧٠), ٧٨٨-٧٨٩ Levend, ibid (١٩٧٣), ٤٤٦-٤٤٧.

/ عمر فاروق آق اون ، تلخیص از ( د. ا. د. ترک ) /