دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢١٢١
بونه ، نام قدیم شهر عَنّابه ، در ساحل شرقی الجزایر. روشن نیست که از چه زمان نام عَنّابه یا به گفتة لئوی افریقایی (ج ٢، قسم ٥، ص ٦١) «بلدالعُنّاب »، در اشاره به میوه ای که در آنجا به عمل می آمده ، متداول شده است . جغرافی دانان پیشین مسلمان آن را بونه نامیدند (مقدسی ، ص ٢١٦؛ ابن حوقل ، ص ٧٦) که از اسم کهن آن هیپونا گرفته شده و گواه تاریخ کهن آن است .
این شهر به طور پیاپی زیستگاهی فنیقی ، شهری پونیایی ، مایملک شاهان نومیدیایی و شهری رومی به نام هیپو رگیوس بوده است . این شهر در دورة مسیحیت هنگامی که قدیس آوگوستینوس اسقف آنجا بود (٣٩٥ـ٤٣٠)، اهمیت بسیاری داشت . واندالها آنجا را تسخیر کردند (٤٣٠)، دوباره به تصرف روم شرقی در آمد، و در پایان قرن اول یا دوم سرزمینی اسلامی شد.
مرکز شهر در طول قرنها تغییر کرده است . بکری در این مورد از همه دقیقتر است . او سه موضع را مشخص می کند: شهری که «اَگوشتین ( افشتین ) حکیم دین مسیح » باعث معروفیت آن شده ، و بر تپه ای واقع شده بود که به احتمال زیاد همان تپه ای است که امروزه کلیسای آوگوستینوس قدیس بر آن قرار دارد. بر دامنة آن «شهر سبوس » گسترده شده ، که به نام امیرزادة زیری که آن را به عنوان سهمش (؟) دریافت کرد، مدینة زاوی نیز نامیده شده است (ص ٥٤ ـ ٥٥). این محل از شهرِ قدیمی ، که برای اکتشاف حفاری می شود و اولین شهر اسلامی پررونق در قرن پنجم بوده است ، از آنجا که بیش از حد در معرض حملات خارجی بود، بتدریج متروک و زیر گل ولای رودخانة سِیبوز ناپدید شد. سرانجام در سه مایلیِ مدینة زاوی ، بونة جدید (البونة الحدیثة ) در جایی امن تر سربرافراشت ، و بعد از ٤٥٠، بارویی برگرد آن کشیده شد (همان ، ص ٥٥). این محله امروز بر بالای تپه ای مشرف به بندر قرار دارد. در ٤٢٥ مسجد جامعی که یادآور ویژگیهای مساجد جامع قیروان و تونس است ، در آنجا بنا شد. این مسجد بعدها به نام زاهدی موسوم به سیدی ابومروان (متوفی ٥٥٠/١١١١) معروف شد.
بونه ، همچون بِجایَه * ، پایگاهی برای دریازنی بود، و به این دلیل پیزاییها و جنوواییها به آنجا حمله بردند (٤٢٥/ ١٠٣٤). راجر دوم سیسیلی آن را در ٥٤٨/١١٥٣ گرفت و امیری حَمّادی را در آنجا گماشت (رجوع کنید به ادریسی ، ج ١، ص ٢٩١). در ٥٥٥ موحدون * آن را گرفتند. در اواسط قرن هفتم به قلمرو حفصیان * منضم شد؛ اما غالباً مستقل از تونس بود، و حاکمانی از بجایه یا قسطنطینه داشت . بونه در ٩٣٩ـ٩٤٠ به خیرالدین ، حاکم شهر الجزایر، متوسّل شد، نیروهای ترک آن را اشغال کردند و تا ١٢٤٦ در تصرف داشتند.
( شهر جدید در ١٢٨٧ ساخته شده است . شهر عَنّابِه بندر مهم تجاری و ماهیگیری و صادرکنندة عمدة کانیها خصوصاً سنگ آهن و فسفاتها از ذخایر تِبِسه است و مجتمع آهن و فولاد از صنایع مهم آن است ( بریتانیکا ، ذیل «عَنّابه »). جمعیت شهر در ١٣٦٦ ش / ١٩٨٧، ٩٥١ ، ٤٥٣ نفر بوده است (مجیدی سورکی ، ص ٥) ) .
منابع :
(١) ] ابن حوقل ، کتاب صورة الارض ، چاپ کرامرس ، لیدن ١٩٦٧؛
محمدبن محمد ادریسی ، کتاب نزهة المشتاق فی اختراق الا´فاق ،
(٢) بیروت ١٤٠٩/١٩٨٩؛
(٣) عبدالله بن عبدالعزیز بکری ، کتاب المغرب فی ذکر بلاد افریقیة و المغرب ، پاریس ١٩٦٥؛
(٤) حسن بن محمد لئوی آفریقائی ، وصف افریقیا ، ترجمه عن الفرنسیة محمد حجی و محمد اخضر، بیروت ١٩٨٣؛
(٥) علی مجیدی سورکی ، الجزایر ، تهران ١٣٧٥ ش ؛
(٦) محمدبن احمد مقدسی ، کتاب احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم ، چاپ دخویه ، لیدن ١٩٦٧؛
(٧) Encyclopaedia Britannica , Chicago ١٩٩٨ (computer disk), s.v. "Annaba"];
(٨) Fإraud,"Documents pour servir ب l'histoire de Bآne", R. Afr . (١٨٧٣);
(٩) G. Mar µais, La mosquإe de Sidi bou Meroua ¦n , in Mإlanges William Mar µais , ٢٢٥-٢٣٦.
/ ژ.مارسه ( د.اسلام ) /