خانجيچ ، خانجيچ، محمد (يا خانجى)، از علماى اسلامى (بوسنيايى) در دوره معاصر. او در آذر ١٢٨٥ (ذيقعده ١٣٢٤)/ دسامبر ١٩٠٦ در سراىْ بوسنه (سارايوو) متولد شد. پدرش، محمدآقا، از افراد سرشناس خاندان خانجيچ بود. محمد پس از اتمام تحصيلات مقدماتى در سراىبوسنه، در ١٣٠٥ش/ ١٩٢٦ دوره مدرسه عالى الهيات (شريعَتسكا گيمنازيا) را به پايان برد. در همان سال، وارد دانشگاه الازهر قاهره و در ١٣١٠ش/ ١٩٣١ فارغالتحصيل شد و در معيت پدرش فريضه حج را بهجا آورد و سپس به سراى بوسنه برگشت. در سال بعد، در مدرسه (علوم دينى )غازى خسروبيگ، به عنوان مدرّس كارآموز و با سمت رئيس هيئت ادارى آغاز به كار كرد. خانجيچ تا ١٣١٦ش/ ١٩٣٧ در اين سمت باقى بود و سپس كتابدار اول كتابخانه خسروپاشا و در پى آن، رئيس همان كتابخانه شد. در اين مدت فهرستى براى كتابخانه تهيه كرد كه حاوى بيش از دوهزار جلد كتاب بود.

در ١٣١٨ش/١٩٣٩ در كنار مسئوليتش در كتابخانه، در دبيرستان الهيات (ويشا اسلامسكا شريعتسكو تئولوشكا شكولا)، تدريس تفسير و اصول فقه را آغاز كرد و در ارديبهشت ١٣٢٣/ مه ١٩٤٤ رسماً به مديريت اين مدرسه منصوب شد. خانجيچ كه در خلال جنگ جهانى دوم (١٩٣٩ـ ١٩٤٥) روزهاى دشوارى را مىگذراند و با مشكلات مردم بوسنى و هرزگوين* از نزديك آشنايى داشت، در ١٣٢٢ش/١٩٤٣ به رياست هيئت رهايى بخش خلق، در سراىبوسنه، انتخاب شد. او در تير ١٣٢٣/ ژوئيه ١٩٤٤ در سراىبوسنه درگذشت. به نظر بستگانش، وى در بيمارستان، براثر مداخله پزشكى، عمداً به قتل رسيد.

خانجيچ در اصول فقه، تفسير، حديث و كلام صاحب دانش بود، به مهارت در وعظ و خطابه نيز شهرت داشت و مردم خطابههاى او را با علاقه دنبال مىكردند. مقامات اداره امور شرعى بوسنه، وظيفه ايراد وعظ و خطابه در تمامى مساجد بوسنى و هرزگوين را به او واگذار كرده بودند. او در اثناى جلساتِ درس خصوصى در بوسنهسراى ــكه براى دوستان و طُلاب ترتيب مىدادــ كتابهاى مرجع معارف اسلامى را ترجمه و شرح مىكرد و از اين راه، در احياى جنبش اسلامى و فعاليت علمى و فرهنگى در منطقه سهم بسيارى داشت.

خانجيچ در ١٣١٣ش/١٩٣٤، بيانيه انجمن خيريه اسلامى به نام مرحمت را، كه خود نيز از اعضاى آن بود، به رشته تحرير آورد. او از آغاز تأسيس انجمن الهدايه (١٣١٥ـ ١٣٢٣ش/ ١٩٣٦ـ١٩٤٤) يكى از اعضاى هيئت اجرايى آن بود و بعدها به رياست انجمن برگزيده شد. بخشى از آثار او، به همت اين انجمن منتشر شده است.

آثار. خانجيچ افزونبر تأليف و ترجمه كتب مختلف، حدود سيصد مقاله نوشت. بيشتر مقالاتش در مجله گلاسنيك (ترجمان سازمان اسلامى يوگسلاوى) و مجلات حكمت، نووى بهار و آنالى منتشر مىشد. مهمترين آثار او عبارتاند از: ١) الجوهر الاَسْنى فى تراجم علماء و شعراء بوسْنى (قاهره ١٣٤٩/ ١٩٣٠؛ چاپ عبدالفتاح محمد حُلْوْ، قاهره ١٤١٣/ ١٩٩٢). خانجيچ در اين كتاب، شرححال و آثار ٢٢٣ تن عالم و شاعر بوسنيايى را ــكه به زبانهاى عربى، فارسى و تركى مىنوشتهاندــ گردآورى كرده است. او اين كتاب را در دوره دانشجويىاش در قاهره تأليف كرد. در اين اثر، اسامى اشخاص به ترتيب الفبايى تنظيم گرديده و در مقدمه آن، بخشى از منابع مورد استفاده در تأليف معرفى شده است. وى همچنين مطالبى درباره گسترشاسلام در اروپا و بهخصوص در بوسنى و هرزگوين، وضع جغرافيايى ناحيه و فرهنگ بوسنيايى آورده است. ٢) >فعاليتهاى علمى و ادبى مسلمانان بوسنى هرزگوين< (سارايوو ١٩٣٤). اين كتاب، مجموع مقالاتى است كه خانجيچ در سالهاى ١٣١٢ـ ١٣١٣ش/ ١٩٣٣ـ١٩٣٤ در مجله گلاسنيك منتشر مىكرد. ٣) >مدخلىبر علم تفسير و حديث< (سارايوو ١٩٣٧). اين اثر ابتدا به صورت پاورقى در نشريه نووى بهار چاپ مىشد و بعدها بهصورت مستقلمنتشر شد.اينكتاب امروزه در مدارس دينىِ همتراز با دبيرستان، در بوسنىو هرزگوين، كوسوو و مقدونيه تدريس مىشود. ٤) علم الكلام (سارايوو ١٩٣٤)، كتاب تعليمات دينى براى مدارس متوسطه. ٥) آراپسكا گراماتيكا اى سينتاكسا (دستورزبان و نحو عربى؛
سارايوو ١٩٣٦)، اين اثر نيز كتاب درسى زبان عربى است كه براى مدارس متوسطه تأليف شده كه در تأليف آن شاجر سكريچ و محمد پاشيچ با مؤلف همكارى كردهاند. ٦) السُّنّه، حاوى شرح پنجاه حديث كه در مجله حكمت چاپ (شهر )توزلا، منتشر شده است. ٧) وازووى (سارايوو ١٩٤٣)، كه مجموعه وعظ و خطابههاى خانجيچ در نواحى مختلف بوسنى است. ٨) مجمع البحار فى تاريخ العلوم و الاَسفار، كه خانجيچ براى تدوين تاريخ علوم (اسلامى) به تأليف اين اثر اقدام كرد. او بر آن بود كه در بخش اول، مطالبى درباره تطور علوم و شرححال علماى مشهور بياورد و در بخش دوم، كشفالظنون كاتب چلبى را نقد و بررسى كند، اما به اتمام اين كار توفيق نيافت و از هر بخش، تنها يكجلد منتشر كرد. جلداول از بخش اول حاوى يك مقدمه مفصّل و چندباب و فصل است و جلداول بخش دوم، كه عنوان المجلد الاول من تذييل كشفالظنون دارد، حاوى عنوان ٤١١٠ كتاب است. او در پايان اين جلد، به ختم آن در سراى بوسنه در سال ١٣١٠ش/ ١٩٣١ اشاره كرده است (براى نسخه خطى آن رجوع کنید به دوبرچه، ١٩٦٣، ج ١، ص ٩). ٩) رسالةُ الحق ّالصحيح فىاثبات نزول سيّدناالمسيح، كه ترجمه بوسنيايى آن نيز موجود است و به كوشش ر. ى. ابيد و م.ج. ل. يانگ، همراه با ترجمه انگليسى منتشر شده است (رجوع کنید به منابع).

خانجيچ در سالهاى تحصيل در قاهره، كتاب فى حياةالانبياء فى قبورهم (با عنوان رسالة حياةالانبياء، قاهره ١٣٤٩)، اثر احمدبن حسين بيهقى، و الكلم الطيّب ابنتيميّه را با پارهاى يادداشتها چاپ كرد. او همچنين روضاتالجنّات فى اصول الاعتقادات و نظامالاولياء الى خاتمالانبياء، اثر حسن كافى آقحصارى و رسالة فى الخوف من الموت ابنسينا و مُحاضَرات الاوائلِ علىدده بوسنَوى و چند اثر ديگر را به زبان بوسنيايى ترجمه كرد. برخى از ديگر فعاليتهاى او عبارتاند از: تأليف مدخلهاى راجع به فرهنگ بوسنى در >دانشنامه كروات<؛
تأليف كتابهاى سارايوسكا رزولوسيا (سارايوو ١٩٤١) و پوروكا گلاونوگ اودبوراالهدايه مسليمانيما بوسنهاى هرزگوين (سارايوو ١٩٤٢)، به حمايت انجمن الهدايه. خانجيچ آثار منتشرنشده ديگرى نيز دارد كه در كتابخانه غازى خسروبيگ نگهدارى مىشود (لويچ، ص ٣٧ـ٥٢).

در ٢٧ آذر ١٣٧٣/ ١٨ دسامبر ١٩٩٤، در سراىبوسنه، با همكارى انجمن الهدايه و دو انجمن ديگر به نامهاى اودروژنيه... و رياست اسلاميسكه... همايشى براى بزرگداشت خانجيچ برپا شد و به مناسبت آن، مهمترين مقالات مؤلف با عنوان اسلامسكا ميسائو... منتشر شد (سارايوو ١٩٩٤). در همان سال، در مركز فرهنگى زاگرب، پايتخت كرواسى، نيز براى بزرگداشت كسانى چون صفوتبيگ پاشاگيچ، محمد خانجيچ و ادهم مولابديچ همايشى برپا شد و مقالات عرضهشده در آن، با عنوان اسلام اى كولتورا... (زاگرب ١٩٩٤) بهچاپ رسيد.

منابع:
(١) خيرالدين زركلى، الاعلام، بيروت ١٩٩٩، ج ٧، ص ٨٤؛
(٢) عمررضا كحّاله، معجمالمؤلفين، دمشق ١٩٥٧ـ١٩٦١، ج ١١، ص٢٨٠؛
(٣) زكى محمد مجاهد، الاعلام الشرقية، قاهره ١٣٦٩/١٩٥٠، ج ٢، ص ١٧٤؛

(٤) Mustafa Busuladzic, "Lo Scrittore Hadzi Mehmed Handzic di Sarajevo", Oriente moderno (Rome), XXII (١٩٤٢), ٤;
(٥) Kasim Dobraca, "Handzic Kao Vjerski Ucenjak", el-Hidaje, (Sarajevo), VIII/٢-٣, ١٩٤٤-٤٥, ٥٣-٥٨;
(٦) idem, Katalog Arapskih, Turskih i Perzijskih Rukopisa, Sarajevo ١٩٦٣, I, VI, VIII, ٩-١٠, ٢٢١, ٣٣٩-٣٤٣, ٣٤٦, ٣٨٤, ٥١٠;
(٧) idem, "Rad Handzica u El-Hidaji i Njegov Drustveni Rad Uopce", el-Hidaje, VIII/٢-٣ (١٩٤٤-١٩٤٥), ٨٢-٨٨;
(٨) R.Y. Ebied and M.J.L. Young, "An exposition of the Islamic doctrine of Christ's second coming, as presented by a Bosnian Muslim scholar", Orientalia Louaniensia periodica, V, Leuven ١٩٧٤, ١٢٧-١٣٧;
(٩) EI٢, suppl. fascs.٥-٦, Leiden ١٩٨٢, s.v. "Handzic" (by R.Y. Ebied and M.J.L. Young);
(١٠) Fejzulah Hadzibajric, "Gajenje Islamske Obrazovanosti kod Nas i Hadzi Mehmed ef. Handzic", el-Hidaje, VIII/٢-٣ (١٩٤٤-١٩٤٥) ٨٨-٩٢;
(١١) Fazileta Hafizovi, "Islamska Misao H. Mehmeda Handzica - Izbor Radova", Prilozi za orijentalnu filogiyu (Sarajevo), no.٤٢-٤٣ (١٩٩٥), ٢٣٢-٢٣٣;
(١٢) Dzevad Hodzic, "Handzic Kao Konzervativni Reformist", in Islam i Kultura Bosnjaka u Djelima Safuet-bega Basagica, Mehmeda Handzica i Edhema Mulabdica (Zbornik Radoua Ceturtog Simpozija), Zagreb ١٩٩٤, ١٤٥-١٥١;
(١٣) Islamska Misao H. Mehmeda Handzica - Izbor Radoua, Sarajevo ١٩٩٤;
(١٤) Hamdija Kresevljakovic, "Hadzi Mehmed ef. Handzic", Narodna Uzdanica-Kalendar za ١٩٤٥. Godinu, Sarajevo ١٩٤٤, ٢٤-٣١;
(١٥) Sefik Kurdi, "Hadis u Djelima Mehmed ef. Handzica", in Islam i kultura, ibid, ١٦٧-١٧٦;
(١٦) H. Laoust, Raskoli u Islamu, Zagreb ١٩٨٩, ٣٣٢;
(١٧) Osman Lavic, "Rukopisi Hadzi Mehmed ef. Handzica u Gazi Husrev-begovoj Biblioteci", Anali GHB, no.١٣-١٤ (١٩٨٧), ٣٧-٥٢;
(١٨) Mehmed Mujezinovi, "Posljednji knjizevni radovi hadzi Mehmed ef. Handzica", el-Hidaje, VIII/٢-٣ (١٩٤٤-١٩٤٥), ٩٥-٩٩;
(١٩) Fehim Nametak, Pregled Knjizeunog Stuaranja Bosansko-Hercegouackih Muslimana na Turskom Jeziku, Sarajevo ١٩٨٩, ١٣, ٥٨-٦٠, ٦٣, ٦٧, ٦٩, ٧٠, ٧٢, ٧٤, ٧٥;
(٢٠) Sevko Omerbasic, "Mehmed Handzic - Povjesnicar Islama kod Bosnjaka i na Balkanu", in Islam i kultura, ibid, ١٥٣-١٦٥;
(٢١) Mahmud Tralji, "Bibliografija Radova Hadzi Mehmed ef. Handzica", el-Hidaje, IV/٤-٥ (١٩٤٠-١٩٤١), ١١٨-١٢٨, IV/٦ (١٩٤٠-١٩٤١), ١٥٩-١٦٤, VIII/٢-٣ (١٩٤٤-١٩٤٥), ١١١-١١٥;
(٢٢) idem, "el-Dzevheru'l- Esna... Mehmeda Handzica i Njegov Doprinos Proucavanju Knjizevnosti Nasih Muslimana na Orijentalnim Jezicima", Vjesnik Drustua Bibliotekara Hruatske (Zagreb), XIV/١-٢, (١٩٦٨), ١٧٨-١٨٢;
(٢٣) idem, "Handzi Mehmed Efendija Handzic-Zivot i Rad", Bakije-Kalendar za ١٩٧٠. Godinu, Sarajevo ١٩٧٠, ٨٨-٩٣;
(٢٤) idem, "Hadzi Mehmed Efendija Handzic-Zivot i Rad", in Islam i Kultura, ibid, ١٣٥-١٤٣;
(٢٥) idem, Istaknuti Bosnjaci, Zagreb ١٩٩٤, ٤٥-٥٤.

/ بَكر صَدَق و محمد آروچى (د.ا.د.ترك) /