تَکاب ، شهرستان و شهری در استان آذربایجان غربی .

١) شهرستان تکاب . در جنوب استان آذربایجان غربی واقع است . از شمال به شهرستان هشترود در استان آذربایجان شرقی ، از مشرق به شهرستان ماه نشان در استان زنجان ، از جنوب و جنوب غربی به شهرستانهای بیجار، دیواندره و سقز در استان کردستان و از مغرب به شهرستان شاهین دژ در استان آذربایجان غربی محدود و مشتمل است بر دو بخش : بخش مرکزی با دهستانهای انصار و افشار و کَرَفْتو، بخش تخت سلیمان * با دهستانهای احمدآباد و چمن و ساروق .

کوههای مهم شهرستان عبارت اند از: زَرنیخ (ارتفاع بلندترین قله : ح ٠٥٠ ، ٣ متر)، شیشه بُلاغ (ارتفاع بلندترین قله : ح ٠١٠ ، ٣ متر)، اَزْنو (ارتفاع بلندترین قله : ح ٩٩٠ ، ٢ متر)، شوانْت (ارتفاع بلندترین قله : ح ٩٧٠ ، ٢ متر)، پَروخان (ارتفاع بلندترین قله : ح ٩٤١ ، ٢ متر)، زندانِ سلیمان (ارتفاع بلندترین قله : ح ٢٨٠ ، ٢ متر)، کوه بِلقیس (ارتفاع بلندترین قله : ح ٢٠٠ ، ٣ متر) و ادامة کوه قافلانکوه که گردنة معروفی به نام قِزِل یوکُش دارد (جعفری ، ج ١، ص ٦٠، ١١٠، ١٣٣، ٢٨٩، ٢٩٠، ٣٦٥ـ٣٦٦، ٣٧٣؛ محبوبی ، ص ٤٣٥؛ ناومان ، ص ١٢٥).

رود مهم شهرستان ، ساروق نام دارد و از ریزابه های اصلی زرینه رود است . ساروق از چشمه های جنوب و جنوب شرقی شهر تکاب و کوههای بلقیس ، قیزجه داغ و قره داغ سرچشمه می گیرد و پس از دریافت ریزابه های متعدد و مشروب کردن اراضیِ آبادیهای جنوب و جنوب شرقیِ مسیر خود، در شهر تکاب شاخة اصلی رود ساروق را تشکیل می دهد ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٢٤، ص ٨٢؛ جعفری ، ج ٢، ص ٢٦١ـ٢٦٢).

در این شهرستان چشمه های آب گرم نیز دیده می شود (محبوبی ، ص ٣٤٠). پوشش گیاهی این شهرستان توکْلُجه ، مُخَلَّصه ، کاکوتی ، قازیاغی ، مرزة کوهی و موسیر است و حیات وحش آن شامل گرگ ، شغال ، گراز، خرس ، تیهو، باقرقره ، فاخته ، جغد و عقاب می شود.

اهالی شهرستان به زراعت ، باغداری ، زنبورداری ، دامداری و صنایع دستی اشتغال دارند. گندم ، جو، بنشن ، تره بار،

توتون ، تنباکو، سیب ، انگور، گلابی و میوه های هسته دار از جمله محصولات آنجاست . گل محمدی نیز در آنجا پرورش می یابد. عسل ، فرش با طرح افشار، گلیم ، جاجیم ، سجاده ، جوراب پشمی و موادمعدنی از صادرات عمدة شهرستان است ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٢٤، ص ٧٦، ٨٣ ـ٨٤؛ محبوبی ، ص ٣٢٦ـ ٣٢٧). معادن آن عبارت اند از: معدن زرنیخ که در ٢٧ کیلومتری شمال غربی آبادی تازه کند نصرت آباد (مرکز بخش تخت سلیمان ) واقع است و از آن سیلیس ، پریت ، طلا، آنتیموان و اَرسنیک استخراج می شود؛ معدن سنگ ساختمان ، ماسه ، سنگ گچ ، سنگ آهک ، سرب ، روی و مس نیز دارد (محبوبی ، ص ٣٤٠؛ فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٢٤، ص ٨٣).

گروههایی از ایل افشار ــ که در دورة شاه عباس اول صفوی (٩٩٦ـ ١٠٣٨) از خراسان به این منطقه کوچانده شده اند ــ در آن به سر می برند ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٢٤، ص ٨٥). اهالی آن شیعة دوازده امامی و سنّیِ شافعی اند و به ترکی آذری و کردی سخن می گویند (همان ، ج ٢٤،ص ٨٣). طبق سرشماری ١٣٧٥ش ، جمعیت شهرستان ٩٠١ ، ٨٤ تن بوده است که از آن میان ٥٦٩ ، ٤٢ تن (ح ٥٠%) شهرنشین و بقیه روستانشین بوده اند.

یکی از آبادیهای قدیمی شهرستان تکاب به نام ساروقورخان ، در هجده کیلومتری مغرب تکاب در دهستان کرفتو واقع است که آثار قلعه ای قدیمی در آن دیده می شود (محبوبی ، ص ٤٧١ـ٤٧٢؛ مرکز آمار ایران ، ١٣٧٦ش الف ، ص ١٤). نام این آبادی در منابع ، به صورتهای مختلف آمده است (برای نمونه رجوع کنید به اسکندرمنشی ، ج ٢، ص ٧٨٢، ٨٥٦ ؛
بدلیسی ، ص ٣٨٠؛
حسینعلی رزم آرا، ج ٤، ص ٢٥٩؛
محبوبی ، ص ٤٧١ـ ٤٧٢). نام آن را نخستین بار حافظ ابرو (بخش ١، ص ٢٠١، ٢٢٢) در قرن هشتم با ضبط ساروقورقان و ساروقورغان آورده است .

در ٧٧٧، در زمان حکومت شاه شجاع مظفری (٧٥٩ـ٧٨٦)،ولایت جَغَتو (حوالی زرینه رود) و قلعة ساروقورخان در دست تورسن ، از نزدیکان تیمور گورکانی ، بود. در ٧٨٨ تیمور قلعه را ویران کرد (همان ، بخش ١، ص ٢٤١؛
بدلیسی ، همانجا). در اوایل قرن دهم (مقارن اوایل حکومت صفویه ) یکی از حکام مُکری به نام «صارم کرد»، قلعه را بازسازی کرد و آن را مقرّ خود قرار داد، اما قلعه به علت درگیریهای صارم با قشون شاه اسماعیل اول (حک : ٩٠٥ـ

٩٣٠) خساراتی دید (خواندمیر، ج ٤، ص ٤٨٣ـ ٤٨٤). در دورة شاه عباس اول صفوی حاکم آبادی ساروقورخان (ساروغرقان )، سلطان بیگدلی بود که شورش کردهای بانه را در ١٠٢١ سرکوب کرد (اسکندرمنشی ، ج ٢، ص ٧٨٢، ٨٥٦ ـ٨٥٧). قلعة این آبادی ، از قلاع محکم آن دوره بود و بنا به روایتهای شفاهی ، نادرشاه افشار نتوانست آن را بگشاید (محمدی ، ص ٢١٥ـ ٢١٦).

دیگر آثار باستانی و تاریخی شهرستان عبارت اند از: ویرانه های تخت سلیمان * واقع در ٤٢کیلومتری شمال شهر تکاب و دو کیلومتری شمال شرقی تازه کند نصرت آباد که قدمت آن احتمالاً به دورة اشکانیان و حتی پیش از آن می رسد و برخی آن را محل شهر تاریخی شیز * می دانند (بارتولد، ص ٢١٦؛
گیرشمن ، ص ٢٧٠). جغرافی نویسان متقدم ، مانند ابن خرداذبه (ص ١١٩ـ ١٢٠) و یاقوت حموی (ج ٣، ص ٣٥٦)، از آتشکدة آن به نام آذرگشسب یاد کرده اند که یکی از مراکز مذهبی و عمدة ماد آذربایجان (آتروپاتن ) بوده است (گیرشمن ، همانجا؛
نیز رجوع کنید به نولدکه ، ص ١٨٩ـ١٩١). در آبادی شیرمرد در سیزده کیلومتری جنوب غربی تازه کند نصرت آباد، سکه ای از آنتوان ، سردار رومی ، پیدا شده که ظاهراً متعلق به ٣٦ ق م است یعنی زمانی که وی شهر فرااسپ (شیز: محل ویرانه های تخت سلیمان ) را محاصره کرد (محمدی ، ص ١٢٩؛
دیاکونوف ، ص ٩١). غار کرفتو در ٢١ کیلومتری جنوب غربی تکاب ، در دهستان کرفتو واقع است و درون آن اتاقهایی تراشیده شده و تعدادی گور قدیمی ــ که یکی از آنها به «ساری و بابا» معروف است ــ و نیز کتیبه ای به خط یونانی که نام هِراکْلِس ، خدای یونان ، روی آن نوشته شده ، در آن موجود است . برخی غار را متعلق به زمان پیروزی گودرز اشکانی بر مهرداد، پادشاه ارمنستان ، در سال شانزدهم میلادی می دانند. راه کاروانرویی که عراق و سوریه را به ایران مرتبط می کرد، از دو کیلومتری این غار می گذرد (محمدی ، ص ١٨٨، ١٩١؛
معرفت ، ص ٥٥٣ ـ٥٥٤؛
فرای ، ص ٢٣٠). در سه کیلومتری مغرب قلعة تخت سلیمان و یک کیلومتری تازه کند نصرت آباد کوهی قرار دارد که در محل به زندانِ سلیمان معروف است . سفالهایی که از این کوه به دست آمده ، متعلق به ٨٣٠ تا ٦٦٠ ق م است و در ارتفاع شصت متری آن ، مشرف بر جاده ، آثار دیواری قدیمی به طول تقریباً هشتصد متر و بقایای ساختمان و پله های سنگی و محل دروازه ای دیده می شود (دیباج ،ص ١٥؛
ناومان ،ص ٢٣).در نزدیکی تازه کندنصرت آباد بر روی قلة جنوبی کوه بلقیس آثار استحکاماتی معروف به تخت بلقیس واقع شده که احتمالاً متعلق به دورة ساسانی است . درون حصار استحکامات و در رأس قله ، بنایی با تالاری تقریباً به شکل مربع دیده می شود. این استحکامات ممکن است کاخ شکار یا تأسیسات آتشکده باشد (ناومان ، ص ١٢٥ـ ١٢٧). در حدود سه کیلومتری جنوب شرقی تخت سلیمان ، نزدیک آبادی بابانظر، تپة مسکونی نسبتاً بلندی هست که آثاری متعلق به هزارة سوم قبل از میلاد در آن یافته شده است و در سه کیلومتری جنوب آبادی قره بُلاغ ، بقایای محوطه ای مسکونی متعلق

به دورة ساسانی دیده می شود(همان ،ص ١٢٨). در سیزده کیلومتری جنوب تکاب ، بقعة ایوب انصاری (متوفی ٨٥٠) بالای کوهی به همین نام واقع شده است که متعلق به این عارف و فقیه قرن نهم است (محمدی ، ص ١٩٦ـ٢٠٥؛
نیز رجوع کنید به محبوبی ، ص ٤٦٩ـ ٤٧١). در آبادی یولقون آغاج / یلقون آغاج (هشت کیلومتری شمال شرقی تکاب ) عمارت قدیمی سلیمان خان ، از حکام مقتدر منطقة افشار، واقع شده که متعلق به دورة قاجار است (محمدی ، ص ٢٤٤ـ ٢٤٥؛
فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٢٤، ص ٣٣٥).

در تقسیمات کشوری ١٣١٦ش تکاب بخشی از شهرستان مراغه در استان سوم و چهارم (آذربایجان ) ضبط شده است .

در ١٣٣٧ ش آذربایجان به دو استان آذربایجان غربی و آذربایجان شرقی تقسیم شد و بخش میاندوآب به شهرستان تبدیل گردید و در ١٣٣٩ش بخش تکاب از مراغه جدا و جزو شهرستان میاندوآب در استان آذربایجان غربی شد ( د.فارسی ، ذیل «استان چهارم »؛
محبوبی ، ص ٣٢٥ـ٣٢٦). طبق تصویبنامة هیئت وزیران در ١٣٦٩ش ، بخش تکاب به مرکزیت شهر تکاب شامل دهستانهای کرفتو، تخت سلیمان ، افشار، انصار و ساروق در شهرستان میاندوآب تشکیل شد. در همان سال ، این بخش به

مرکزیت شهر تکاب به شهرستان تبدیل گردید (ایران . قوانین و احکام ، ص ٨٠٢ ـ٨٠٣؛
ایران . وزارت کشور، ص ( ٩ ) ).

٢) شهر تکاب ، مرکز شهرستان . این شهر در ارتفاع حدود ٨٤٠ ، ١ متری در ٢٧٠ کیلومتری جنوب شرقی ارومیه (مرکز استان ) قرار دارد و بلندترین نقطة شهری استان به شمار می آید. تپه های موسی تپه سی معروف به تپة کلیمیها در شمال شهر، بیوک تپه در شمال غربی ، بچه میرزا که مرتفعترین تپه در جنوب غربی است ، و کوره بلاغ در جنوب شهر واقع شده است . رود ساروق از وسط شهر می گذرد. بیشترین دمای شهر در تابستانها ْ٣٢، کمترین آن در زمستانها ْ٢٧-، و میانگین بارش سالانة آن حدود ٣٣١ میلیمتر است .

شهر تکاب از طریق شاهین دژ به میاندوآب و از طریق بیجار ـ قروه (در استان کردستان ) به همدان مرتبط می شود. از آثار شهر، مسجد جامع آن است که بیش از دو قرن قدمت دارد (محبوبی ، ص ٤٦٨). طبق سرشماری ١٣٧٥ش ، جمعیت شهر ٥٦٩ ، ٤٢ تن بوده است .

تکاب یا تک آب به معنای آب کم و باریکی است که در زمینی جریان داشته باشد و چون شهر فقط یک رود دارد (رود ساروق )، به این نام خوانده شده است . این شهر تا قبل از ١٣١٧ش به سبب وجود خار در تپه های اطراف شهر، «تیکان تپه » (خارتپه ) نامیده می شد، سپس ، بنا به تصویب فرهنگستان زبان ایران ، نام آن به تَکاب تغییر یافت (نوبان ، ص ١٤٧، ١٥٢؛
فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٢٤، ص ٨٥؛
فرهنگستان زبان ایران ، ص ٢٥).

علی رزم آرا در جغرافیای نظامی ایران در مجلد آذربایجان باختری که در ١٣٢٠ش منتشر شده جمعیت قصبة تکاب را بالغ بر چهار هزار تن ذکر کرده و آن را یکی از پرجمعیت ترین آبادیهای محالّ افشار دانسته است (ص ٩٥). ناحیة تکاب به سبب داشتن آثار باستانی و تاریخی بسیار، برای سیاحان ، محققان و باستان شناسان اروپایی جاذبه داشته و تحقیقات بسیاری بر روی آثار تاریخی این ناحیه صورت گرفته است ( رجوع کنید به دیباج ، ص ١٣ـ١٤؛
ناومان ، ص ١٢١ـ١٢٣، ١٢٥).

منابع :
(١) ابن خرداذبه ؛
(٢) اسکندر منشی ؛
(٣) ایران . قانون تقسیمات کشوری آبان ١٣١٦، قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران ، مصوب ١٦ آبانماه ١٣١٦ ، چاپ دوم ، تهران ( بی تا. ) ؛
(٤) ایران . قوانین و احکام ، مجموعة قوانین و مقررات مربوط به وزارت کشور: از آغاز پیروزی انقلاب اسلامی تا پایان سال ١٣٦٩ ، تهران ١٣٧٠ش ؛
(٥) ایران . وزارت کشور، معاونت سیاسی و اجتماعی . دفتر تقسیمات کشوری ، نشریة تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتی به همراه شمارة مصوبات آن ، تهران ١٣٨٢ ش ؛
(٦) واسیلی ولادیمیروویچ بارتولد، تذکرة جغرافیای تاریخی ایران ، ترجمة حمزه سردادور، تهران ١٣٧٢ش ؛
(٧) شرف الدین بن شمس الدین بدلیسی ، شرفنامه : تاریخ مفصّل کردستان ، چاپ محمدعباسی ، چاپ افست تهران ( ? ١٣٤٣ش ) ؛
(٨) عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، ج ١: کوهها و کوهنامة ایران ، ج ٢: رودها و رودنامة ایران ، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٦ش ؛
(٩) عبداللّه بن لطف اللّه حافظ ابرو، ذیل جامع التواریخ رشیدی ، بخش ١، چاپ خانبابا بیانی ، تهران ١٣١٧ش ؛
(١٠) خواندمیر؛
(١١) د.فارسی ؛
(١٢) میخائیل میخائیلوویچ دیاکونوف ، اشکانیان ، ترجمة کریم کشاورز، تهران ١٣٥١ش ؛
(١٣) اسماعیل دیباج ، آثار باستانی و ابنیة تاریخی آذربایجان ، ( تهران ) ١٣٤٦ش ؛
(١٤) حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیائی ایران ( آبادیها )، ج ٤: استان سوم و چهارم ( آذربایجان )، تهران ١٣٣٠ش ، ١٣٥٥ ش ؛
(١٥) علی رزم آرا، جغرافیای نظامی ایران : آذربایجان باختری ، تهران ١٣٢٠ ش ؛
(١٦) فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ٢٤: شاهین دژ ، تهران : سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ١٣٧٤ش ؛
(١٧) فرهنگستان زبان ایران ، واژه های نو که تا پایان سال ١٣١٩ در فرهنگستان ایران پذیرفته شده است ، تهران ١٣٥٤ش ؛
(١٨) جمشید محبوبی ، نگاهی به تاریخ و جغرافیای میاندوآب و تکاب و شاهین دژ ، ( تهران ) ١٣٧٠ش ؛
(١٩) علی محمدی ، تکاب افشار ، تهران ١٣٦٩ش ؛
(٢٠) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: شناسنامة آبادیهای کشور، استان آذربایجان غربی ، شهرستان تکاب ، تهران ١٣٧٦ش الف ؛
(٢١) همو، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: نتایج تفصیلی کل کشور ، تهران ١٣٧٦ش ب ؛
(٢٢) احمد معرفت ، کوهها و غارهای ایران ، تهران ١٣٧٣ش ؛
(٢٣) رودلف ناومان ، ویرانه های تخت سلیمان و زندان سلیمان ، ترجمة فرامرز نجد سمیعی ، تهران ١٣٧٤ ش ؛
(٢٤) نقشة تقسیمات کشوری ایران ، تهران : گیتاشناسی ، ١٣٧٧ش ؛
(٢٥) مهرالزمان نوبان ، نام مکانهای جغرافیایی در بستر زمان ، تهران ١٣٧٦ش ؛
(٢٦) تئودور نولدکه ، تاریخ ایرانیان و عربها در زمان ساسانیان ، ترجمة عباس زریاب ، تهران ?( ١٣٥٨ش ) ؛
(٢٧) یاقوت حموی ؛

(٢٨) Richard N.Frye, The history of ancient Iran , Mدnchen ١٩٨٤;
(٢٩) Roman Ghirshman, Iran: from the earliest times to the Islamic conquest , Middlesex, Engl. ١٩٧٨.

/ معصومه بادنج /