بیگدلی ، دورمیش خان ، از سرداران شاه اسماعیل صفوی (حک : ٩٠٧ـ٩٣٠). پدرش ، عبدی بیک ، از سران قزلباش بود که از نخستین روزهای قیام اسماعیل میرزا، با مردان طایفة خود به او پیوست (روملو، ج ١٢، ص ٦١). از آغاز زندگی و چگونگی پیوستن او به شاه اسماعیل ، اطلاع دقیقی در دست نیست . احتمالاً پیوستن عبدی بیک به شاه و همچنین ازدواج شاه اسماعیل با تاجلوبیگم ، خواهر تنی دورمیش خان ( عالم آرای شاه اسماعیل ، ص ٨٠ـ ٨٢)، موجب استحکام مناسبات وی با شاه بوده است .

در ٩٠٨، شاه اسماعیل اصفهان را تصرف کرد و دورمیش خان را به حکومت آنجا برگماشت . اما او میرزاشاه حسین اصفهانی را به وزیری برگزید و خود در اردوی شاهی باقی ماند ( جهانگشای خاقان ، ص ١٨٤).

دورمیش خان در تمام لشکرکشیهای شاه اسماعیل حضور داشت و، به سبب نزدیکی با شاه ، لقب «انیس الحضرة البهیّه و جلیس الحضرة العلیه » گرفت (غیاث الدین خواندمیر، ج ٤، ص ٥٥٥). او در شورای جنگی چالدران ، با رد نظر محمدخان استاجلو دایر بر جلوگیری از آرایش نظامی عثمانیها در دشت چالدران * جنگ رویاروی را پیشنهاد کرد. شاه نظر او را پذیرفت و جنگ درگرفت که با وجود رشادتهای دورمیش ، به شکست انجامید ( عالم آرای شاه اسماعیل ، ص ٥٢٠ـ٥٢١؛ روملو، ج ١٢، ص ١٨٩؛ اسکندر منشی ، ج ١، ص ٤٢؛ جهانگشای خاقان ، ص ٤٩٣؛ منشی قمی ، ج ١، ص ١٣٠). در ٩٢٢، دورمیش خان در جنگ دیار بکر به یاری قراخان رفت ، اما در آستانة پیروزی ، قراخان کشته شد و سپاهیان وی شکست خوردند (اسکندرمنشی ، ج ١، ص ٤٣). این شکستها از منزلت دورمیش در نزد شاه نکاست و در ٩٢٣، با تولد سام میرزا، به امر شاه به للگی او منصوب شد (غیاث الدین خواندمیر، همانجا؛ نویدی ، ص ٥٨). او در ٩٢٤/٩٢٥ به مازندران رفت و بعد از سرکوبی والیان آنجا، که از پرداخت مالیات خودداری می کردند، و تصرف این ناحیه و هزار جریب ، به اردوی شاه در اصفهان پیوست (روملو، ج ١٢، ص ٢١٨؛ غیاث الدین خواندمیر، ج ٤، ص ٥٥٨ ـ٥٦١؛ هدایت ، ج ٨، ص ٣٧).

در ٩٢٧ امیرخان موصلو، امیر غیاث الدین ـ حاکم خراسان ـ را به قتل رسانید که موجب ناآرامی در خراسان شد. بدین جهت شاه سام میرزا را به حکومت آنجا برگماشت و دورمیش خان را نیز امیرالامرای او، و مأمور بازگرداندن امیرخان به دربار کرد (روملو، ج ١٢، ص ٢٢٧؛ هدایت ، ج ٨، ص ٣٩؛ غیاث الدین خواندمیر، ج ٤، ص ٥٨٧). دورمیش خان ، با تدبیر، از بروز جنگ داخلی در هرات جلوگیری و در صفر همان سال امیرخان موصلو را روانة تبریز کرد. با مرگ شاه اسماعیل در ٩٣٠، ازبکها به قصد تسخیر خراسان به سوی هرات آمدند، اما دورمیش خان آنان را شکست داد (اسکندرمنشی ، ج ١، ص ٥٠ ـ٥١؛ محمود خواندمیر، ص ١٢٨ـ١٢٩). او پس از این پیروزی ، بیمار شد و در ٩٣١ در هرات درگذشت (محمود خواندمیر، ص ١٣٢؛ روملو، ج ١٢، ص ٢٤٨). هرچند شاه طهماسب پیشنهاد نسنجیدة او را یکی از علل شکست چالدران می دانست (طهماسب صفوی ، ص ٢٩) اما به پاس بزرگداشت دورمیش خان حکومت خراسان را پس از مرگ او به برادرش حسین خان واگذار کرد (نویدی ، ص ٦٢؛ طهماسب صفوی ، ص ١٠).

در زمان زمامداری دورمیش خان و وزیرش حبیب الله ساوجی در خراسان ، مالیاتها و عوارض ظالمانه برداشته شد و امنیت در این ناحیه برقرار گردید و، بدین سبب ، در آن مدت ، خراسان مکانی امن برای دانشمندان و هنرمندان بود (اسکندر منشی ، ج ١، ص ٤٤؛ روملو، ج ١٢، ص ٦٨٨؛ محمود خواندمیر، ص ١١٨). کسانی چون مولانا امیدی ، عارف و شاعر و امیر عبدالحی رازی ، فقیه و مدرس ، در هنگام امیرالامرایی وی در هرات می زیستند (غیاث الدین خواندمیر، ج ٤، ص ٦١٢، ٦١٥).

منابع :
(١) اسکندر منشی ، تاریخ عالم آرای عباسی ، تهران ١٣٥٠ ش ؛
(٢) جهانگشای خاقان : تاریخ شاه اسماعیل اول ، چاپ الله دتّا مضطر، اسلام آباد ١٣٦٤ ش ؛
(٣) غیاث الدین بن همام الدین خواندمیر، تاریخ حبیب السیر ، چاپ محمد دبیرسیاقی ، تهران ١٣٥٣ ش ؛
(٤) محمودبن غیاث الدین خواندمیر، تاریخ شاه اسماعیل و شاه طهماسب صفوی ، چاپ محمدعلی جراحی ، تهران ١٣٧٠ش ؛
(٥) حسن روملو، احسن التواریخ ، چاپ عبدالحسین نوائی ، ج ١٢، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٦) طهماسب صفوی اول ، شاه ایران ، تذکرة شاه طهماسب : شرح وقایع و احوالات زندگانی شاه طهماسب صفوی بقلم خودش ، برلن ١٣٤٣؛
(٧) عالم آرای شاه اسماعیل ، چاپ اصغر منتظر صاحب ، تهران ١٣٤٩ ش ؛
(٨) احمدبن حسین منشی قمی ، خلاصة التواریخ ، چاپ احسان اشراقی ، تهران ١٣٥٩ـ ١٣٦٣ش ؛
(٩) زین العابدین عبدالمؤمن نویدی ، تکملة الاخبار: تاریخ صفویه از آغاز تا ٩٧٨ هجری قمری ، چاپ عبدالحسین نوائی ، تهران ١٣٦٩ش ؛
(١٠) رضاقلی بن محمدهادی هدایت ، ملحقات تاریخ روضة الصفای ناصری در میرخواند، تاریخ روضة الصفا ، ج ٨ ـ١٠، تهران ١٣٣٩ ش .

/ مهین فهیمی /