دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٣٥٧
بَسوس تمیمیّه بنت مُنقذبن سلمان ، از چهره های افسانه ای داستانهای جنگاوریِ قبایل عرب («ایام العرب ») در عصر جاهلی که گویند مسبب قتل کُلیب بن ربیعه تَغلبِی و نیز جنگی (حرب البسوس ) بوده است که در پی آن میان قبایل بَکربن وائل و تغلب بن وائل رخ داد (برای پیشینة تاریخی این جنگ رجوع کنید به کلیب بن ربیعه * ). در افسانه ها، کلیب جباری است که عادات و رسوم بدویان را زیر پا می گذارد و حق چرا و شکار را در مناطقی که قُرُق اعلام کرده غصب می کند. روزی بسوس که با خواهرزادة خود جَساس (برادر زن کلیب ) بود، ناقة خود را (به روایت دیگر، ناقة سَعدالجَرمی شوهر یا به قولی دیگر، حمایت شدة خود را) در چراگاه کلیب چرانید و کلیب آن ناقه را کشت (به روایت دیگر، شتر بچه را کشت و پستان مادر را زخمی کرد). این تخطی از تکالیف مهمانوازی ، چنان جساس را به خشم آورد که کلیب را کشت (به روایت دیگر، او با پسر عمش کلیب را کشتند) و همین امر به جنگ میان دو قبیله انجامید. نابغة جَعدی (متوفی ح ٦٥/٦٥٨) از کشته شدن آن ناقه و مرگ کلیب یاد کرده است ، اما اشاره ای به بسوس ندارد ( رجوع کنید به ابوالفرج اصفهانی ، ج ٤، ص ١٢٧، ١٤٠؛ و نالینو ، ج ١٤، ص ٤٠٥ به بعد). نام بسوس نخستین بار در ضرب المثل «أشأم مِن ناقة البسوس » آمده است ( رجوع کنید به مفضل بن سلمه ، ص ٩٣ـ٩٤). همة این حکایت ، از قول ابوعُبیده (ص ٩٠٥ـ٩٠٧) نقل کرده است ، و دیگر گردآورندگان «ایام العرب » نیز همان را با اندک اختلافی روایت کرده اند. در فاخر (همانجا)، شرح خطیب تبریزی بر حماسه (ص ٤٢٠؛ به نقل از ابوریاش متوفی ٣٣٩/٩٥٠) و جای دیگر، چهار بیت به بسوس نسبت داده اند که گویند خطاب به سعد سروده و غیر مستقیم جساس را به گرفتن انتقام از کلیب برانگیخته است . این ابیات نمونة روشن از «تحریض » به شمار می رود و در رسائل اخوان الصفا (ج ١، ص ١٣٣) برای تأثیر عظیمی که شعر می تواند در اعمال انسان داشته باشد شاهد آورده شده است . به گمان برخی از دانشمندان ، در ضرب المثل یاد شده ، مراد از بسوس چهرة شورانگیز عصر شجعان عرب نیست ، بلکه مراد زنی یهودی و همنام اوست که ، به حماقت ، سه آرزویی را که خداوند اجابتش را به شوهر او وعده فرموده بود بر باد داد.
منابع :
(١) ابن اثیر، الکامل فی التاریخ ، چاپ تورنبرگ ، لیدن ١٨٥١ـ١٨٧٦، ج ١، ص ٣٨٥ به بعد؛
(٢) ابن عبدربه ، العقد الفرید، قاهره ١٣١٦، ج ٣، ص ٦٦ به بعد؛
(٣) ابن منظور، لسان العرب ، بیروت ( تاریخ مقدمه ١٣٠٠ ) ، ذیل «بسس »، (دربارة بسوس ، زن یهودی )؛
(٤) علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی ، الاغانی ، بولاق ١٢٨٥؛
(٥) معمربن مثنی ابوعبیدة ، نقائض جریر و الفرزدق ؛
(٦) اخوان الصفا، رسائل اخوان الصفا ، قاهره ١٣٤٧؛
(٧) خزانة الادب ، ج ١، ص ٣٠٠ به بعد؛
(٨) محمدبن محمد مرتضی زبیدی ، تاج العروس من جواهر القاموس ، چاپ عبدالستار احمد فراج ... ( و دیگران ) ،کویت ١٣٨٥/١٩٦٥، ذیل «بسس » (دربارة بسوس ، زن یهودی )؛
(٩) ( مفضل بن سلمه ، الفاخر ، چاپ عبدالعلیم طحاوی و محمد علی بخار، الجمهوریة العربیة المتحدة ١٣٨٠/ ١٩٦٠؛
(١٠) احمدبن محمد میدانی ، مجمع الامثال ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧، ج ٢، ص ١٨١ـ١٨٢ ) ؛
(١١) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ دوستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، ج ١، ص ١٥٠ـ١٥١؛
J. Bolte and G. Polivka, Anmerkungen zu den Kinder-
und Hausmarchen der Bruder Grimm , II (١٩١٥) ٢٢٣
(١٢) (برای موضوع سه آرزو) ;
W. Caskel, Aijyam al-Arab
(= Islamica , vol. III, suppl), ٧٦, ٩٧
(ترجمة آلمانی از النقائض ، ص ٩٠٥، س ١٠ـ٩٠٦، س ٣)
Dam r H ¤ aya t al Hayawan , tr. R. Basset, ١٠٠١ contes, vol.٢, ١٨, s.v. "Kalb"
(حکایت را می گوید اما اشاره ای به نام زوجه ندارد)
(١٣) Freytay, Proverbia Arabum I , ٦٨٧;
(١٤) M. Nallino, RSO , xiv, ٤٠٥f.
/ فوک ( د. اسلام ) /