دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١١١١
برهان الدّین ساغَرچی (صاغَرجی ) ، عارف قرن هشتم . نام او در بیشتر تذکره ها ذکر نشده و نام پدر و زادگاه و تاریخ ولادت و وفات او نیز معلوم نیست . براساس شرح احوال و کرامات او در رسالة قندیّه ، نَسَبش به عمربن خطاب می رسد و نسبت ساغرچی نیز بدین سبب به او داده شده که مدتی حاکمِ قصبة ساغَرچِ سمرقند بوده است (محمد سمرقندی ، ص ١٠٣(.
برهان الدّین در بغداد نزد شیخ نورالدّین عبدالرحمان اسفراینی (٣٩ـ٧١٧) رفت و از مریدان محبوب او شد؛ چنانکه شیخ او را بر جانشین خود، علاءالدوله سمنانی (٦٥٩ـ٧٣٦)، برتری می داد (همان ، ص ١٠٤ـ١٠٧). سپس مدتی در مکه اقامت کرد و در آنجا خوارق عاداتی از او ظاهر شد. همچنین گفته اند که پس از یک «معراج اولیایی » به مقام قطبیّت رسید و سپس به خَتا، چین شمالی ، رفت (همان ، ص ١٠٧ـ١٠٨).
ابن بطوطه (٧٠٣ـ٧٧٩) که در خَتا چندین بار با او ملاقات کرده بود، وی را یکی از بزرگان وعّاظ و مردی کریم و گشاده دست خوانده که گاه وام می گرفته و به مردم می بخشیده است . چون سلطان هند شرح احوال او را شنید، ٠٠٠ ، ٤٠ دینار برایش فرستاد و به دهلی دعوتش کرد. ولی برهان الدین با دینارها قروض خود را پرداخت و از رفتن به هندوستان خودداری کرد و گفت که نمی خواهد نزد پادشاهی برود که دانشمندان در محضر او باید بایستند (ابن بطوطه ، ج ٢، ص ٤٦٨). پس به چین رفت و به فرمان خان ، پیشوای مسلمانان آنجا شد و لقب «صدر جهان » گرفت (همان ، ج ٢، ص ٦٥٥). در آنجا در حضور شاه ، کاهنی بت پرست را مغلوب خوارق عادات خود ساخت ؛ ازینرو، پادشاه با او بیعت کرد و دخترش را به عقد وی درآورد و همة فرزندان شیخ از این همسرند (محمد سمرقندی ، ص ١١٤ـ١١٥).
برهان الدین از جملة مشایخی است که به میر سید علی همدانی * (ابن کربلائی ، ج ١، ص ١٠٨ـ١٠٩؛ اذکائی ، ص ٥٨ ـ ٥٩) و شیخ ناصرالدین عمربن محمدبن عمربن احمدالکبری ' اجازة ارشاد داده اند (جنید شیرازی ، ص ١٢٣(.از شیخ برهان الدین پنج سطر مناجات باقی مانده است (منزوی ، ج ٢، بخش ١، ص ١٤١٨)
بنابه وصیّت برهان الدین ،او را در سمرقند نزدیک دیوار جنوبی ارگ در کنار مزار شیخ نورالدین بصیر (متوفی ٦٤٦) به خاک سپردند (محمد سمرقندی ، ص ١٢١؛ ابوطاهر سمرقندی ، ص ١٧٣).
گنبد مقبرة او را امیرتیمور (٧٣٦ـ٨٠٧) ترمیم کرد (ابوطاهر سمرقندی ، همانجا). به گفتة ابوطاهر سمرقندی (همانجا) از سقف مقبرة برهان الدین ظرفی مسی آویخته شده است که تار مویی از حضرت رسول اکرم صلی اللّه علیه وآله وسلّم در آن قرار دارد.
منابع :
(١) ابن بطوطه ، رحلة ابن بطوطة ، چاپ محمد عبدالمنعم عریان ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٢) ابن کربلائی ، روضات الجنان و جنات الجنان ، چاپ جعفر سلطان القرائی ، تهران ١٣٤٤ـ١٣٤٩ ش ؛
(٣) پرویز اذکائی ، مروج اسلام در ایران صغیر: احوال و آثار میرسید علی همدانی ، همدان ١٣٧٠ ش ؛
(٤) معین الدین جنیدبن محمود جنید شیرازی ، شدّالازار فی حطّ الاوزار عن زوار المزار ، چاپ محمد قزوینی و عباس اقبال ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٥) ابوطاهربن ابوسعید سمرقندی ، سمریّه ، در قندیّه و سمریّه ، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٦٧ ش ؛
(٦) محمدبن عبدالجلیل سمرقندی ، قندیّه ، در قندیّه و سمریّه ، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٦٧ ش ؛
(٧) احمد منزوی ، فهرست نسخه های خطی فارسی ، تهران ١٣٤٨ـ١٣٥٣ ش .
/ پروانه عروج نیا /