دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ١٤٨٤
بغداد
١) پیشینه . شهری در عراق . این شهر در دو سوی دجله ، در ٣٣ درجه Ùˆ ١٨ ØŒ ٢٦ دقیقه عرض شمالی Ùˆ ٤٤ درجه Ùˆ ٩ ØŒ ٢٣ دقیقه طول شرقی قرار دارد. بغداد Ú©Ù‡ در قرن دوم بنا شده ،تا انقراض سلسلة عباسیان مرکز خلاÙت ایشان بود Ùˆ قرنها مرکز Ùرهنگی جهان اسلام به شمار Ù…ÛŒ رÙت . پس از ٦٥٦ØŒ به مرکز «ولایت » تبدیل گردید Ùˆ در عهد عثمانیها نیز به صورت مرکز ولایت بغداد باقی ماند. در ١٣٣٩/١٩٢١ پایتخت عراق جدید شد.بغداد، واژه ای پیش از اسلامی است Ùˆ با اقامتگاههای پیشین در این Ù…Øلّ ارتباط دارد. مؤلّÙان مسلمان با آگاهی ازاین نکته ØŒ در Ù¾ÛŒ یاÙتن منشأ ایرانی برای نام این شهرند ( رجوع کنید به مطهرمقدسی ØŒ ج ٤ØŒ ص ١٠١Ø› ابن رسته ØŒ ص ١٠٨). آنان تبیینهای Ùرضی گوناگونی عنوان Ù…ÛŒ کنند، Ú©Ù‡ معمولترین آنها «خداداد» یا «هدیة خداوند» (یا «بت ») است ( رجوع کنید به خطیب بغدادی ØŒ ج ١ØŒ ص ٥٨Ù€٥٩Ø› یاقوت Øموی ØŒ ج ١ØŒ ص ٦٧٨Ù€٦٧٩Ø› ابوالÙداء، ج ١ØŒ ص ٢٩٢Ø› ابن جوزی ØŒ مناقب ØŒ ص ٦Ø› بکری ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٦٢Ø› ابن Ùقیه ØŒ نسخة خطی ØŒ Ú¯ ٢٩ Ù¾ ). نویسندگان معاصر عموماً به طرÙداری از این اشتقاق Ùارسی گرایش دارند ( رجوع کنید به سالمن ØŒ ص ٢٣Ù€٢٤Ø› لسترنج ØŒ ص ١٠Ù€١١Ø› اشترک ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٩Ù€٥٠Ø› هرتسÙلد ØŒ ص ١٥٣Ø› باج ØŒ ج ١ØŒ ص ١٧٨).
بعضی دیگر منشأ آن را آرامی Ùˆ به معنای «جایگاه یا Ù…Øلّ گوسÙندان » Ù…ÛŒ دانند (ÛŒ . غنیمه Ùˆ ا. کرملی در لغة العرب ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٧ØŒ ج ٦ØŒ ص ٧٤٨Ø› اشارة طبری ØŒ سلسلة سوم ØŒ ص ٢٧٧ØŒ به سوق البقر در Ù…ØÙ„ بغداد ملاØظه شود). دلیچ (ص ٢٠٦ØŒ ٢٣٨)ØŒ بدون اینکه به معنای آن اشاره کند طرÙدار منشأ آرامی برای آن است .
در یک سند قضایی عهد Øمورابی (١٨٠٠ پیش از میلاد)ØŒ نام شهر بگدادو آمده است (شر ØŒ Ø´ ١٩٧) Ú©Ù‡ نشان Ù…ÛŒ دهد این نام پیش از Øمورابی Ùˆ قطعاً پیش از هرگونه Ù†Ùوذ ایرانی به کار Ù…ÛŒ رÙته است . بَغ Ùˆ ØÙÙˆ را با یک علامت نشان داده اند. اما در یک سنگ مرزی متعلق به زمان نَزیماروتّاش (١٣٤١Ù€ ١٣١٦ Ù‚ Ù… )ØŒ پادشاه کاسی ØŒ از شهر پلاری در ساØÙ„ «نهر شَرّی » در ناØیة بگدادی نام برده شده است (مورگان ،ج ١ØŒ ص ٨٦ Ù€ ٩٢). این نکته با ذکر مکرّر بگدثا در تلمود، قرائت «بگ » را قابل قبولتر Ù…ÛŒ سازد (اوبرمایر ØŒ ص ١٤٧
به بعد؛ جودائیکا ØŒ ذیل ماده ). سنگ مزار دیگری متعلق به عهد سلطنت مردوک بلادان ØŒ پادشاه بابل (١٢٠٨Ù€ ١١٩٥Ù‚ Ù… )،از شهر بغداد یاد Ù…ÛŒ کند (مورگان ØŒ ج ٣ØŒ ص ٣٢Ù€٣٩). اَدَد Ù€ Ù†Ùراری دوم (٩١١Ù€٨٩١Ù‚ Ù… ) چندین Ù…ØÙ„ از جمله بگدا(دو)را غارت کرد. در قرن هشتم پیش از میلاد، بغداد تبدیل به اقامتگاهی آرامی شد. تÙگلات Ù¾Ùلاسر سوم (٧٤٥Ù€٧٢٧ Ù‚ Ù… ) از بگدادو در پیوند با قبیله ای آرامی یاد Ù…ÛŒ کند (دلیچ ،ص ٢٣٨).
بنابراین ØŒ منشأ این نام روشن نیست . اینکه ایرانیان درØدود قرن هشتم پیش از میلاد بغ را به معنای خدا به کار Ù…ÛŒ برده اند، یا در نام اÙراد به کار Ù…ÛŒ رÙته ØŒ وضع را تغییر نمی دهد ( > دایرة المعار٠تخصصی آشورشناسی < ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٤١).منصور (ØÚ© : ١٣٦Ù€ ١٥٨) شهر خود را مدینة السّلام (شهر ØµÙ„Ø ) نامید، Ú©Ù‡ اشاره ای به بهشت است (انعام : ١٢٧Ø› یونس : ٢٥). این نامی رسمی بود Ú©Ù‡ در اسناد، سکّه ها Ùˆ اوزان Ùˆ مانند آنها ظاهر Ù…ÛŒ شد. صورتهای دیگر این نام بویژه بÙغدان Ùˆ نامهایی مانند مدینة ابی جعÙر، مدینة المنصور، مدینة الخلÙاء Ùˆ الزوراء نیز به کار Ù…ÛŒ رÙته است (ابن Ùقیه ØŒ Ú¯ ٢٩ Ù¾ Ø› یاقوت Øموی ØŒ ج ١ØŒ ص ٦٧٨Ø› ابن رسته ØŒ همانجا). ظاهراً زوراء، همان گونه Ú©Ù‡ در الÙخری آمده ØŒ نامی قدیمی بوده است (ابن طقطقی ØŒ ص ١٤٥Ø› رجوع کنید به Øمدالله مستوÙÛŒ ØŒ ص ٤١. برای توضیØات بعدی رجوع کنید به مسعودی ØŒ التنبیه ØŒ ص ٣١٢Ø› یاقوت Øموی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٩٥٤). مؤلّÙان مسلمان Ù…ÛŒ نویسند Ú©Ù‡ منصور شهر خود را در Ù…ØÙ„ÛŒ ساخت Ú©Ù‡ از دورة پیش از اسلام سکونتگاههای بسیاری در آنجا وجود داشته Ùˆ مهمترین آنها دهکدة بغداد ( رجوع کنید به طبری ØŒ سلسلة اول ØŒ ص ٢٠٦٧ØŒ سلسلة سوم ØŒ ص ٢٧٧Ø› ابن جوزی ØŒ مناقب ØŒ ص ٧Ø› یعقوبی ØŒ ١٨٩٢ØŒ ص ٢٣٧)ØŒ در ساØÙ„ غربی دجله
در شمال صَراة (طبری ØŒ سلسلة سوم ØŒ ص ٢٧٧) بوده است . بعضی آن را همان روستای بادوریا Ù…ÛŒ دانند Ùˆ به بازار سالانة آن اشاره Ù…ÛŒ کنند (خطیب بغدادی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٥Ù€٢٧Ø› ابن جوزی ØŒ همان ØŒ ص ٦Ø› یعقوبی ØŒ همان ØŒ ص ٢٧٥) Ú©Ù‡ روشن Ù…ÛŒ سازدچرا کرخ بعدها Ù…Øلّة بازرگانان شد. شماری از سکونتگاههای پیشین ØŒ بویژه آرامی ØŒ در بخش غربی در مجاورت کرخ قرار داشت . در میان اینها، خَطّابیه (نزدیک باب الشام ) Ùˆ شَرَÙانیّه Ùˆ در شمال آن وَرْدانیّه بود Ú©Ù‡ در Ù…Øلّة Øربیّه قرار داشت ،و صونایا نزدیک ملتقای صراة با دجله (بعداً العتیقه )ØŒ Ùˆ Ù‚ÙŽØ·ÙÙتادر گوشه ای Ú©Ù‡ نهر رÙÙَیل به دجله Ù…ÛŒ ریزد، Ùˆ بَراثا * در جایی Ú©Ù‡ نهر کَرخایه از نهر عیسی منشعب Ù…ÛŒ شود واقع بود. سه Ú©ÙˆÚ† نشین Ú©ÙˆÚ†Ú© ØŒ یعنی سال ØŒ وَرْثالا (بعدها Ù…Øلّة قَلاّ عین )Ùˆ بَناوْرا، در میان شهر کرخایه Ùˆ صراة قرار داشت . نام کرخ (در آرامی کرخه به معنای شهر مستØÚ©Ù… است ) خود از نام دهکده ای کهن گرÙته شده است Ú©Ù‡ بنابه روایات ایرانی به شاپور دوم (٣٠٩Ù€٣٧٩ میلادی ) نسبت داده Ù…ÛŒ شود (Øمدالله مستوÙÛŒ ØŒ ص ٤٠Ø› رجوع کنید به طبری ØŒ سلسلة سوم ØŒ ص ٢٧٨Ù€٢٧٩Ø› ابن اثیر، ج ٢ØŒ ص ٣٤٢Ù€٣٤٣Ø› یاقوت Øموی ØŒ ج ٣ØŒ ص ٦١٣Ø› ابن جوزی ØŒ همان ØŒ ص ٧).
به Ú¯Ùتة گزنÙون ØŒ هخامنشیان باغهای وسیعی در ناØیة بغداد (در سÙتّاکه ) داشته اند. مؤلّÙان مسلمان به دو باغ از این باغها اشاره Ù…ÛŒ کنند ( رجوع کنید به Øمدالله مستوÙÛŒ ØŒ همانجا). نزدیک دهانة نهرعیسی ØŒ قصری ساسانی (قصر شاپور) قرار داشت ØŒ Ùˆ منصور بعدها پلی در آنجا ساخت . قنطرة قدیمی (القنطرة العتیقة )بر روی نهرصراة ØŒ در جنوب غربی دروازة Ú©ÙˆÙÙ‡ ØŒ متعلق به دورة ساسانی بود. در بخش شرقی ØŒ سوق الثلاثا Ùˆ قبرستان خیزران متعلّق به دورة قبل از اسلام بود؛ در این منطقه تعدادی دیر قرار داشت Ú©Ù‡ متعلق به عصر جاهلی بود؛ مانند دیر مارÙثیون (الدیرالعتیق )،مØلّی Ú©Ù‡ قصر خالد در آنجا بنا شد، دیر بستان القّÙس ØŒ Ùˆ دیرالجاثلیق * Ú©Ù‡ معرو٠کرخی در مجاورت آن مدÙون شد (طبری ØŒ سلسلة سوم ØŒ ص ٢٧٤ØŒ ٢٧٧Ø› ابن Ùقیه ØŒ Ú¯ ٣٦Ù€٣٧ ر؛ خطیب بغدادی ØŒ ج ١ØŒ ص ٩٦ØŒ ١٢١ØŒ ١٢٥Ø› مسعودی ØŒ التنبیه ØŒ همانجا؛ ذهبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٧٦Ø› Øمدالله مستوÙÛŒ ØŒ همانجا).
هیچیک از این سکونتگاههای قدیمی اهمیّت سیاسی یا بازرگانی نداشت Ø› بنابراین ØŒ Ù…ÛŒ توان شهر منصور را نوبنیاد به شمار آورد. جهانگردان اروپایی در قرون وسطی غالباً بغداد را با بابل Ùˆ گاهی با سلوکیه یکی Ù…ÛŒ دانستند، Ùˆ آن را در گزارشهای خود بابل ØŒ بابلونیا Ùˆ مانند آن Ù…ÛŒ خواندند. به کار بردن نادرست نام اخیر در مورد بغداد در تÙسیرهای تلمودی گئونیم بابل (در دورة عبّاسی ) Ùˆ همچنین در نوشته های یهودیان بعدی نیز معمول بوده است . پیترو دلاّ واله * Ú©Ù‡ در ١٠٢٥Ù€١٠٢٦/ ١٦١٦Ù€١٦١٧ در بغداد به سر Ù…ÛŒ برد، نخستین کسی بود Ú©Ù‡ به این اشتباه رایج عهد خود Ù¾ÛŒ برد. تا قرن یازدهم /Ù‡Ùدهم ØŒ نام بغداد معمولاً در غرب به صورت تØری٠شدة بلدخ (بَلدَکو ) شناخته شده بود Ú©Ù‡ ممکن است از صورت چینی آن نام مشتق شده باشد ( رجوع کنید به برتشنایدر ØŒ ج ١ØŒ ص ١٣٨ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٢٤Ø› پولو، ص ٢٩ØŒ ١٢٦).
عباسیان متوجه شرق شدند Ùˆ برای نشان دادن شکوه دولت خویش در جستجوی پایتخت جدیدی برآمدند. سÙÙ‘Ø§Ø ØŒ نخستین خلیÙØ© عباسی ØŒ از Ú©ÙˆÙÙ‡ به انبار تغییر مکان داد. منصور به هاشمیّه نزدیک Ú©ÙˆÙÙ‡ نقل مکان کرد، ولی بزودی دریاÙت Ú©Ù‡ Ú©ÙˆÙÙ‡ با جمعیّتی آشوبگر Ùˆ طرÙدار علی علیه السّلام ØŒ تأثیر نامطلوبی بر سپاه او خواهد داشت Ø› Ùˆ هاشمیّه نیز، همان گونه Ú©Ù‡ شورش راوَندیه نشان داد، آسیب پذیر بود ( رجوع کنید به یاقوت Øموی ØŒ ج ١ØŒ ص ٦٨٠Ù€٦٨١Ø› طبری ØŒ سلسلة سوم ØŒ ص ٢٧١Ù€٢٧٢Ø› ابن طقطقی ØŒ ص ١٤٣). بنابراین ØŒ در صدد یاÙتن Ù…ØÙ„ÛŒ سوق الجیشی برآمد. ÙˆÛŒ پس از تجسّس دقیق ØŒ با توجّه به ملاØظات نظامی Ùˆ اقتصادی Ùˆ اقلیمی ØŒ Ù…Øلّ بغداد را برگزید. این Ù…ØÙ„ در دشتی Øاصلخیز واقع بود Ú©Ù‡ در آنجا کشت Ùˆ زرع در دو سوی
رودخانه رونق داشت ØŒ بر سر راه خراسان واقع Ùˆ Ù…ØÙ„ تلاقی راههای کاروانرو بود، Ùˆ بازارهای ماهانه در آن Ù…ØÙ„ تشکیل Ù…ÛŒ یاÙت Ø› بنابراین در آنجا آذوقه برای ارتش Ùˆ مردم بوÙور به دست Ù…ÛŒ آمد. شبکه ای از نهرهای متعدد وجود داشت Ú©Ù‡ در کشاورزی از آنها استÙاده Ù…ÛŒ شد Ùˆ به منزلة استØکامات شهر نیز بود. بغداد در وسط بین النهرین قرار داشت Ùˆ ازآب Ùˆ هوایی معتدل Ùˆ سالم برخوردار Ùˆ نسبتاً بدون پشه بود (یعقوبی ØŒ ١٨٩٢ØŒ ص ٢٣٥Ù€ ٢٣٨Ø› همو، ١٨٨٣ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٤٩Ø› طبری ØŒ سلسلة سوم ØŒ ص ٢٧٢Ù€٢٧٥Ø› یاقوت Øموی ØŒ ج ١ØŒ ص ٦٧٩Ù€ ٦٨٠Ø› ابن جوزی ØŒ مناقب ØŒ ص ٧Ù€ ٨Ø› Ù…Øمد مقدسی ØŒ ص ١١٩Ù€ ١٢٠Ø› ابن اثیر، ج ٥ØŒ ص ٤٢٦Ù€٤٢٧Ø› ابن طقطقی ØŒ ص ١٤٣Ù€ ١٤٥). دربارة امتیازات بغداد Ùˆ اینکه مقدّر بود به دست منصور ساخته شود بعدها Øکایاتی جعلی رواج یاÙت ( رجوع کنید به یعقوبی ØŒ ١٨٩٢ØŒ ص ٢٣٧Ø› ابن طقطقی ØŒ ص ١٤٤Ø› طبری Ø› ابن جوزی ØŒ همانجاها).
بغداد جانشین بابل Ùˆ سلوکیه Ùˆ تیسÙون شد Ùˆ همة آنها را تØت الشعاع قرار داد. یعقوبی (در ٢٧٨) Ùˆ ابن Ùقیه (در ٢٩٠) نخستین توصیÙهای Ù…Ùصّل از بغداد را به دست Ù…ÛŒ دهند، Ùˆ سهراب (در Øدود ٢٨٧) نیز شبکة نهرهای آن ناØیه را وص٠می کند. این شهر با استØکامات Ùˆ Ø·Ø±Ø Ø¯Ø§Ø®Ù„ÛŒ آن شبیه قلعه ای بزرگ است . در آغاز خندقی عمیق به عرض ٤٠ ذراع (=٢٧ر٢٠ متر) وجود داشت Ú©Ù‡ شهر را دربر Ù…ÛŒ گرÙت Ùˆ سپس باراندازی آجری Ùˆ آنگاه نخستین دیوار به قاعدة ١٨ ذراع (= ٩ متر) Ùˆ بعد Ùضایی خالی به عرض ١٠٠ ذراع (٩ر٥٦ متر) (در مورد اندازه ها رجوع کنید به رَیّÙس ØŒ الخراج ) Ú©Ù‡ برای مقاصد دÙاعی به کار Ù…ÛŒ رÙت . سپس دیوار اصلی قرار داشت Ú©Ù‡ از خشت ساخته شده بود Ùˆ دارای ١٤ر٣٤ متر ارتÙاع ØŒ ٢ر٥٠ متر عرض پایه Ùˆ ٢٢ر١٤ متر عرض بالا بود. بین هر دو دروازة این دیوار ٢٨ برج بزرگ واقع بود، جز میان دروازه های Ú©ÙˆÙÙ‡ Ùˆ بصره Ú©Ù‡ دارای ٢٩ برج بود. بر Ùراز هر یک از دروازه ها، قبّه ای ساخته بودند Ú©Ù‡ مشر٠بر شهر بود
Ùˆ در پایین آنها اقامتگاههایی برای نگهبانان بنا شده بود.سپس نوبت به Ù…Øوطّه ای Ù…ÛŒ رسید به عرض ٧ر١٧٠ متر Ú©Ù‡ در آن خانه هایی ساخته بودند Ùˆ تنها صاØب منصبان Ùˆ نزدیکان (موالی ) اجازه داشتند Ú©Ù‡ در آنجا خانه بسازند. با وجوداین ØŒ هر راه دارای دو دروازة مستØÚ©Ù… بود Ú©Ù‡ Ù…ÛŒ توانستند آنها را Ù‚ÙÙ„ کنند. آنگاه دیوار سادة سومی دیده Ù…ÛŒ شد Ú©Ù‡ Ù…Øوّطة وسیع داخلی را دربر Ù…ÛŒ گرÙت ØŒ Ùˆ جایی بود Ú©Ù‡ Ùقط قصر خلیÙÙ‡ (باب الذّهب )ØŒ مسجد جامع ØŒ دیوانها Ùˆ خانه های Ùرزندان خلیÙÙ‡ Ùˆ دو سقیÙÙ‡ یکی برای رئیس نگهبانان ( صاØب Øرس ) Ùˆ دیگری برای صاØب شرطه ØŒ در آنجا ساخته شده بود. به منظور نظارت بر شهر Ùˆ تسهیل ارتباط در داخل Ùˆ مراقبت از راههای کاروانرو در خارج ØŒ شهر به چهار بخش مساوی تقسیم Ù…ÛŒ شد Ùˆ هر بخش را نیز دو راه Ú©Ù‡ از دروازه های متساوی البÙعد آن آغاز Ù…ÛŒ شد تقسیم Ù…ÛŒ کرد. دروازة خراسان (Ú©Ù‡ آن را باب الدّوله نیز Ù…ÛŒ نامیدند) در شمال شرقی ØŒ دروازة بصره در جنوب غربی ØŒ دروازة سوریّه در شمال غربی ØŒ Ùˆ دروازة Ú©ÙˆÙÙ‡ در جنوب شرقی قرار داشت . برای راه یاÙتن به دایرة داخلی ØŒ Ù…ÛŒ بایست از خندق عبور کرد Ùˆ از پنج در گذشت : دو در در دیوار خارجی Ùˆ دو در٠عظیم در دیوار بزرگ Ùˆ دری دیگر در دیوار داخلی ( رجوع کنید به یعقوبی ØŒ ١٨٩٢ØŒ ص ٢٣٨Ù€٢٤٢Ø› همو، ١٨٨٣ØŒ همانجا؛ طبری ØŒ سلسلة سوم ØŒ ص ٣٢٢Ù€٣٢٣Ø› ابن جوزی ØŒ مناقب ØŒ ص ٩Ù€١٠Ø› خطیب بغدادی ØŒ ج ١ØŒ ص ٧٢Ù€٧٤Ø› ابن اثیر، ج ٥ØŒ ص ٤٢٧ Ù€ ٤٢٨ØŒ ٤٣٩Ø› ابن Ùقیه ØŒ Ú¯ ٣٣ ر).
سنتهای باستانی امپراتوری نیز در این Ø·Ø±Ø Ù‚Ø§Ø¨Ù„ ملاØظه است . جدایی خلیÙÙ‡ از مردم ØŒ Ø·Ø±Ø Ø¨Ø§ شکوه قصر Ùˆ مسجد برای نشان دادن عظمت دولت جدید، Ùˆ تقسیم مردم در Ù…Øلاّ ت جداگانه ای Ú©Ù‡ دروازه های آنها را Ù…ÛŒ بستند Ùˆ Ù…ØاÙظت Ù…ÛŒ کردند، همگی گواه این مطلب است .
مظهر شکوه این شهر مدوّر، «قبة الخضرا» بود Ú©Ù‡ ٣٦ر٦٨ متر ارتÙاع داشت Ùˆ مشر٠بر قصر بود Ùˆ بر Ùراز آن پیکرة سواری به چشم Ù…ÛŒ خورد. این سوار در ٣٢٩ در شبی طوÙانی ØŒ شاید براثر اصابت صاعقه ØŒ سرنگون شد (صولی ØŒ ص ٢٢٩Ø› ابن جوزی ØŒ المنتظم ØŒ ج ٦ØŒ ص ٣١٧ Ù€ ٣١٨Ø› همو، مناقب ØŒ ص ١١Ø› ابن تغری بردی ØŒ ج ٣ØŒ ص ٢٧٠Ø› خطیب بغدادی ØŒ ج ١ØŒ ص ٧٣). اما دیوارهای آن مدتی بیشتر باقی ماند Ùˆ سرانجام در ٦٥٣ Ùروریخت (ابن ÙÙÙˆÙŽØ·ÛŒ ØŒ ص ٣٠٣Ø› سبط ابن جوزی ØŒ ج ٨ØŒ ص ٦٧). در ساختمان اب الذّهب ØŒ مرمر Ùˆ سنگ به کار بردند Ùˆ دروازة آن را با طلا آراستند. این Ù…Øلّ تا نیم قرن اقامتگاه رسمی بود Ùˆ اگرچه هارون الرشید به آن اعتنایی نکرد، امین ØŒ Ø¬Ù†Ø§Ø Ø¬Ø¯ÛŒØ¯ÛŒ به آن اÙزود Ùˆ در پیرامون آن «میدانی » ساخت . در Ù…Øاصرة بغداد در ١٩٨ ( توسط طاهر، سردار مأمون ) این ساختمان آسیب بسیار دید Ùˆ از آن پس ØŒ اقامتگاه رسمی نبود Ùˆ به آن توجهی نمی شد ( رجوع کنید به ابن Ùوطی ØŒ همانجا).
مسجد (جامع المنصور) پشت قصر ساخته شد Ùˆ لذا قدری نسبت به قبله انØرا٠داشت ( رجوع کنید به طبری ØŒ سلسلة سوم ØŒ ص ٣٢١Ù€٣٢٢Ø› ابن اثیر، ج ٥ØŒ ص ٤٣٩). در ١٩١ هارون الرشید آن را خراب کرد Ùˆ با آجر ساخت . در ٢٦٠Ù€٢٦١ Ùˆ در ٢٨٠آن را توسعه دادند. معتضد Øیاط دیگری به آن اÙزود Ùˆ بخشهایی از آن را تعمیر کرد (ابن جوزی ØŒ المنتظم ØŒ ج ٥،ص ٢١ØŒ ١٤٣Ø› خطیب بغدادی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٠٧Ù€ ١٠٨). مسجد دارای مناره ای (خطیب بغدادی ØŒ ج ٥ØŒ ص ١٢٥) بود Ú©Ù‡ در٣٠٣ طعمة Øریق گشت (ابن جوزی ØŒ همان ØŒ ج ٦ØŒ ص ١٣٠)ØŒ ولی دوباره ساخته شد ( رجوع کنید به همان ØŒ ج ٧ØŒ ص ٢٨٤). این بنا در دوران خلاÙت ØŒ همچنان مسجد جامع بغداد بود. در ٦٥٣ سیلاب آن را ÙراگرÙت ØŒ Ùˆ این واقعه Ùˆ Øملة مغول را نیز پشت سر نهاد.
نقشة شهر بغداد منعکس کنندة اندیشه های اجتماعی است . مسؤولیت هر Ù…Øلّه را شخصیّتی برجسته برعهده داشت ØŒ Ùˆ Ù…Øله ها معمولاً از Ù„Øاظ قومی (ایرانی ØŒ عرب ØŒ خوارزمی ) یا شغلی ØŒ همگن بودند. خانه های سربازان در خارج از Ù…Øوّطة دیوارها Ùˆ معمولاً در شمال غرب شهر بود، Ùˆ Øال آنکه مراکز بازرگانان Ùˆ صنعتگران در جنوب صراة در کرخ قرار داشت ( رجوع کنید به ابن Ùقیه ØŒ Ú¯ ٢٩ Ù¾ ØŒ ٣٣ Ù¾ ØŒ ٣٧ Ù¾ ).
بازارها در نقشة بغداد سهمی عمده داشتند. در آغاز، در طول هر یک از چهار راهها، از دیوار بزرگ تا دیوار داخلی ،اتاقهایی با طاقهای بلند (طاقات ) قرار داشت Ú©Ù‡ در آنها دکانهایی تعبیه کرده Ùˆ بدین ترتیب چهار بازار به وجود آورده بودند ( رجوع کنید به طبری ØŒ سلسلة سوم ØŒ ص ٣٢٢). گذشته از این ØŒ خلیÙÙ‡ دستور داد Ú©Ù‡ هر یک از چهار بخش خارج دیوار Ùضای کاÙÛŒ برای بازار داشته باشد، به طوری Ú©Ù‡ هر بخش دارای بازاری بزرگ باشد (یعقوبی ØŒ ١٨٩٢ØŒ ص ٢٤٢). ملاØظات امنیّتی منصور را در ١٥٧ بر آن داشت تا دستور دهد Ú©Ù‡ بازارها از شهر مدوّر به کرخ انتقال یابند. ÙˆÛŒ Ù…ÛŒ خواست بدین وسیله آشوبگران را از شهر دور نگاه دارد Ùˆ اطمینان یابد Ú©Ù‡ شبها دروازة Ù…Øله ها برای بازارها باز نماند، Ùˆ از ورود جاسوسان اØتمالی به شهر جلوگیری به عمل آید. ÙˆÛŒ نقشه ای Ø·Ø±Ø Ú©Ø±Ø¯ Ú©Ù‡ بازارها در Øدّ Ùاصل صراة Ùˆ نهرهای عیسی ساخته شود (طبری ØŒ سلسلة سوم ØŒ ص ٣٢٤Ù€٣٢٥Ø› ابن جوزی ØŒ مناقب ØŒ ص ١٣Ù€١٤Ø› یاقوت Øموی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٥٤).
بنابر روایتی Ú©Ù‡ در دست است منصور Ù…ÛŒ خواست بخشی از دیوار کاخ سÙید تیسÙون را خراب کند Ùˆ آجرهای آن را در ساختمانهای خود به کار برد، ولی به دلیل هزینة بسیار از این اقدام چشم پوشید. بنابر روایتی دیگر، منصور قصد داشت آن کاخ را تعمیر کند ولی Ùرصت این کار را نیاÙت . این هر دو روایت یادآور مناقشات شعوبیه است . ( به هر Øال ) بیشتر شهر از خشت ساخته شد.
یعقوبی اشاره Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ نقشة شهر در ١٤١ کشیده شد (١٨٩٢ØŒ ص ٢٣٨) ولی کار در اول جمادی الاولی ١٤٥ آغاز گشت (گزارش خوارزمی در خطیب بغدادی ØŒ ج ١ØŒ ص ٧ØŒ ٦٦Ù€٦٧). چهار معمار نقشة شهر را کشیدند. Øَجّاج بن ارطاة معمار مسجد بود (طبری ØŒ سلسلة سوم ØŒ ص ٢٧٦Ø› یعقوبی ØŒ همان ØŒ ص ٢٤١). منصور صدهزار کارگر Ùˆ صنعتگر جهت ساختمان آن گرد آورد (یعقوبی ØŒ همان ØŒ ص ٢٣٨Ø› طبری ØŒ سلسلة سوم ØŒ ص ٢٧٧). از نهر کرخایه نهری به آن Ù…ØÙ„ کشیده شد تا آب لازم برای آشامیدن Ùˆ کارهای ساختمانی در دسترس باشد (یعقوبی ØŒ همانجا). ظاهراً در ١٤٦ لااقل ساختمان قصر Ùˆ مسجد Ùˆ دیوانها به پایان رسید Ùˆ منصور به بغداد نقل مکان کرد (طبری ØŒ سلسلة سوم ØŒ ص ٣١٣Ø› خطیب بغدادی ØŒ ج ١ØŒ ص ٦٧). پیش از ١٤٩ ساختمان شهر مدوّر به پایان رسید (طبری ØŒ سلسلة سوم ØŒ ص ٣٥٣Ø› خطیب بغدادی ØŒ همانجا).
شهر مدوّر منصور نمونة جالبی از شهرسازی است Ø› بغداد چنان مدوّر بود Ú©Ù‡ مرکز آن نسبت به بخشهای مختل٠، دارای Ùاصلة مساوی بود Ùˆ بسهولت از آن مراقبت یا دÙاع Ù…ÛŒ شد. اØتمالاً معماران شهر مدوّر از Ø·Ø±Ø Ø´Ù‡Ø±Ù‡Ø§ÛŒ مدور آگاهی داشته اند. ابن Ùقیه خاطرنشان Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ باید از میان Ø·Ø±Ø Ù…Ø±Ø¨Ù‘Ø¹ Ùˆ Ø·Ø±Ø Ù…Ø¯ÙˆÙ‘Ø± یکی انتخاب Ù…ÛŒ شد، Ùˆ Ø·Ø±Ø Ø§Ø®ÛŒØ± کاملتر بود (Ú¯ ٣٣ Ù¾ ). اما اØتمال قویتر آن است Ú©Ù‡ Ø·Ø±Ø Ù‚Ù„Ø¹Ø© مدوّر بر نقشة شهر اثر گذاشته باشد. طبری (سلسلة سوم ØŒ ص ٢٧٦) Ù…ÛŒ گوید «منصور چهار دروازه (برای شهر) به اقتباس از اردوگاههای نظامی ساخت ».
دربارة ابعاد شهر منصور روایات متÙاوتی در دست است . Ø±ÙŽØ¨Ø§Ø ØŒ یکی از معماران شهر، Ùاصلة هر یک از دو دروازه را یک میل (یا ٠٠٠ ØŒ ٤ ذراع Ù…Ùرسَله یا ٨٤٨ ØŒ ١ متر؛ رَیّÙس ØŒ ص ٢٧٨Ø› خطیب بغدادی ØŒ ج ١ØŒ ص ٧١) آورده است (این تخمین در ابن جوزی ØŒ مناقب ØŒ ص ٩Ø› یاقوت Øموی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٣٥Ø› ابن تغری بردی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٤١Ø› Ùˆ اربلی ØŒ ص ٥٤ آمده است ). این تخمین با اندازه گیریی Ú©Ù‡ به Ùرمان معتضد صورت گرÙت Ùˆ بدرالمعتضدی به آن اشاره کرده است مطابقت دارد (خطیب بغدادی ØŒ ج ١ØŒ ص ٦٩Ø› ابن تغری بردی ØŒ همانجا). این امر نشان Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ قطر شهر ٣٥٢ ØŒ ٢ متر بوده است . تخمین یعقوبی در بارة Ùاصلة میان هریک از دو دروازة خارج از خندق ØŒ یعنی ٠٠٠ ØŒ ٥ «ذراع سَوْداء» (یا ٥ر٢٥٣٤ متر)ØŒ با توجه به این نکته Ù…Øتمل Ù…ÛŒ نماید (١٨٩٢ØŒ ص ٢٣٨Ù€٢٣٩).
روایات گوناگونی دربارة مخارج منصور برای این شهر نقل شده است . اما بنا به گزارش رسمی Ùˆ مستند دستگاه خلاÙت ØŒ منصور چهار میلیون Ùˆ هشتصد Ùˆ هشتاد Ùˆ سه درهم برای «شهر مدوّر» خرج کرد (طبری ØŒ سلسلة سوم ØŒ ص ٣٢٦Ø› Ù…Øمد مقدسی ØŒ ص ١٢١Ø› خطیب بغدادی ØŒ همانجا، نیز رجوع کنید به ابن اثیر، ج ٥ØŒ ص ٤١٩Ø› ابن جوزی ØŒ مناقب ØŒ ص ٣٢). اگر میزان پایین دستمزد Ùˆ هزینة اندک Ù…ØµØ§Ù„Ø Ø³Ø§Ø®ØªÙ…Ø§Ù†ÛŒ Ùˆ سختگیری منصور را در نظارت بر Ù…Øاسبات در نظر بگیریم ØŒ این رقم قابل قبول خواهد بود.
در ١٥٧ منصور قصری در کنار دجله Ùˆ پایینتر از دروازة خراسان با باغهای وسیع ساخت Ùˆ آن را Ø®Ùلد نامید. این Ù…ØÙ„ بدون پشه بود Ùˆ به سبب خنکی هوایش شهرت داشت . این نام یادآور بهشت بود (طبری ØŒ سلسلة سوم ØŒ ص ٣٧٩Ø› خطیب بغدادی ØŒ ج ١ØŒ ص ٧٥Ø› یاقوت Øموی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٧٨٣Ø› ابن جوزی ØŒ همان ØŒ ص ١٢Ø› ابن اثیر، ج ٦ØŒ ص ٧١Ø› ابن Ùقیه ØŒ Ú¯ ٣٧ Ù¾ ).
ملاØظات سوق الجیشی Ùˆ سیاست منصور در مورد تقسیم لشکر Ùˆ کمبود Ùضا بزودی خلیÙÙ‡ را بر آن داشت Ú©Ù‡ اردوگاهی برای وارث خود مهدی در بخش شرقی دجله بسازد. اردوگاه مهدی در بخش مرکزی قرار داشت (بعدها به تقلید از قصری Ú©Ù‡ هارون ساخت رÙصاÙÙŽÙ‡ نامیده شد)ØŒ Ùˆ قصر او Ùˆ مسجد نیز در همان جا ساخته شد، Ùˆ پیرامون آنها را منازل صاØب منصبان Ùˆ ملتزمان اØاطه کرده بود. بخش بازرگانی بزودی در سوقهای مشهور باب الطاق Ø´Ú©Ù„ گرÙت . دیوار Ùˆ خندق پیرامون اردوگاه مهدی بخش نظامی را آشکار Ù…ÛŒ ساخت . کار در ١٥١ آغاز شد
Ùˆ در ١٥٧ به پایان رسید. رصاÙÙ‡ تقریباً مقابل شهر منصوربود (یعقوبی ØŒ ١٨٩٢ØŒ ص ٢٥١Ù€٢٥٣Ø› اصطخری ØŒ ص ٨٣ Ù€ ٨٤Ø› خطیب بغدادی ØŒ ج ١ØŒ ص ٨٢ Ù€٨٣ØŒ ابن جوزی ØŒ همان ØŒ ص ١٢Ù€ ١٣Ø› Ù…Øمد مقدسی ØŒ ص ١٢١Ø› ابن تغری بردی ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٦Ø› یاقوت Øموی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٧٨).
بغداد از Øیث بناها، Ùعالیتهای بازرگانی ØŒ ثروت ØŒ Ùˆ جمعیّت بسرعت توسعه یاÙت . تراکم جمعیت در شرق بغداد بود، زیرا مردم بر اثر هدایای مهدی Ùˆ بعدها برمکیان Ú©Ù‡ Ù…Øلّه ای مخصوص در دروازة شمّاسیّه داشتند، به سوی آنجا جذب Ù…ÛŒ شدند (یعقوبی ØŒ همان ØŒ ص ٢٥١Ø› ابوالÙرج اصÙهانی ØŒ ج ٥ØŒ ص ٨ØŒ ج ٦ØŒ ص ٧٨Ø› ابن خلّکان ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٧٤). ÛŒØیی برمکی قصری باشکوه ساخت Ùˆ نام Ùروتنانة قصرالطّین بر آن نهاد (ابوالÙرج اصÙهانی ØŒ ج ٥ØŒ ص ٨). جعÙر قصر عظیم Ùˆ مجللی در پایین بغداد شرقی ساخت Ú©Ù‡ بعدها به مأمون داده شد. در زمان هارون الرشید، بخش شرقی از دروازة شمّاسیّه (مقابل دروازة قَطْرَبّÙÙ„ ) تا Ù…ÙخَرّÙÙ… (Ú©Ù‡ Øدّ جنوبی آن ØŒ پل جدید مأمون است ) امتداد یاÙت (یعقوبی ØŒ همان ØŒ ص ٢٥٣Ù€٢٥٤). از سوی دیگر، امین از قصر خلد Ú©Ù‡ اقامتگاه رشید بود به باب الذّهب بازگشت Ùˆ آن را تعمیر کرد Ùˆ جناØÛŒ به آن اÙزود Ùˆ در پیرامون آن Øیاطی ساخت ( رجوع کنید به جهشیاری ØŒ ص ١٩٣Ø› ابن اثیر، ج ١١ØŒ ص ١٥٢). ملکه زÙبَیده مسجدی در کنار دجله Ùˆ نزدیک قصرهای سلطنتی (Ú©Ù‡ به نام او شهرت یاÙت ) Ùˆ همچنین مسجد باشکوه دیگری در قطیعة خود در شمال شهر بنا کرد (ابشیهی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٨٩). ÙˆÛŒ قصری نیز به نام القرار در نزدیکی خلد ساخت . بخش غربی میان دروازة قَطرَبّÙÙ„ در شمال Ùˆ Ù…Øلّة کرخ توسعه یاÙت ØŒ Ú©Ù‡ به نوبة خود تا نهر بزرگ عیسی امتداد داشت (این نهر در تÙلول خَشْم الدَّورة کنونی به دجله Ù…ÛŒ ریخت )Ø› این بخش در غرب تقریباً تا Ù…ÙØَوَّل ادامه داشت ( المشرق ØŒ ١٩٣٤ØŒ ص ٨٩Ø› رجوع کنید به شعری در یاقوت Øموی ØŒ ج ١ØŒ ص ٦٨٦Ø› مسعودی ØŒ مروج ØŒ ج ٦ØŒ ص ٤٥٤Ø› طبری ØŒ سلسلة سوم ØŒ ص ٨٧٤ ØŒ ٨٧٦). شاعران ØŒ زیبایی بغداد را ستوده Ùˆ آن را «بهشت روی زمین » نامیده اند. باغهای Ø´Ú¯Ùت انگیز Ùˆ Øومة سرسبز Ùˆ قصرهای مرتÙع Ùˆ باشکوه آن با تزیینات مجلل در دروازه ها Ùˆ تالارها Ùˆ لوازم گرانبها Ùˆ Ù†Ùیس آنها شهرت داشت ( رجوع کنید به طبری ØŒ سلسلة سوم ØŒ ص ٨٧٣ Ù€ ٨٧٤Ø› قالی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٣٧Ø› یاقوت Øموی ØŒ ج ١ØŒ ص ٦٨٦).
بغداد در کشمکش میان امین Ùˆ مأمون آسیب بسیار دید. پس از چهارده ماه Ù…Øاصرة شهر، جنگ به داخل آن کشیده شد (مسعودی ØŒ همانجا). طاهر Ú©Ù‡ از سرسختی مداÙعان به خشم آمده بود دستور تخریب خانه های آنها را صادر کرد، Ùˆ بسیاری از Ù…Øلاّ ت «میان دجله ØŒ دارالرقیق (در شمال دروازة خراسان )ØŒ دروازة سوریه ØŒ دروازة Ú©ÙˆÙÙ‡ تا صراة ØŒ نهر کرخایه Ùˆ Ú©Ùناسه » ویران شد (طبری ØŒ سلسلة سوم ØŒ ص ٨٨٧). کار تخریب به دست عوام ØŒ قانون شکنان ØŒ Ùˆ عیاران تکمیل شد. قصر خلد Ùˆ سایر قصرها، کرخ Ùˆ بعضی از Ù…Øله های بخش شرقی ØŒ سخت آسیب دید. طبری Ùˆ مسعودی Ù…ÛŒ نویسند «خرابی Ùˆ ویرانی چندان شدید بود Ú©Ù‡ عظمت بغداد از میان رÙت » ( رجوع کنید به طبری ØŒ سلسلة سوم ØŒ ص ٨٧٠ Ù€٨٧٩ØŒ ٩٢٥Ù€ ٩٢٦Ø› مسعودی ØŒ همان ØŒ ج ٦ØŒ ص ٤٥٤Ù€ ٤٥٩Ø› ابن اثیر، ج ٦ØŒ ص ١٨٨ به بعد). هرج Ùˆ مرج Ùˆ آشوب تا ٢٠٤ Ú©Ù‡ مأمون از مرو بازگشت ØŒ کماکان در بغداد ادامه داشت . مأمون در قصر خود اقامت گزید Ùˆ آن را بسیار گسترش داد، Ùˆ یک میدان اسب دوانی Ùˆ یک باغ ÙˆØØ´ به آن اÙزود Ùˆ Ù…Øلهایی در آنجا برای ملتزمان ÙˆÙادار خود ساخت (یاقوت Øموی ØŒ ج ١ØŒ ص ٨٠٧). سپس این قصر را به Øسن بن سهل بخشید Ù€ Ú©Ù‡ به قصرالØسنی شهرت یاÙت Ù€ ÙˆÛŒ نیز آن را برای دختر خود پوران به ارث نهاد. بغداد در زمان مأمون دوباره رونق خود را بازیاÙت . معتصم قصری در بخش شرقی ساخت (یعقوبی ØŒ ١٨٩٢ØŒ ص ٢٥٥Ø› رجوع کنید به خطیب بغدادی ØŒ ج ١ØŒ ص ٩٨). سپس درصدد یاÙتن پایتخت جدیدی برای ارتش نوین ترک خود برآمد. بغداد برای استقرار سربازانش شهر شلوغی بود، Ùˆ مردم Ùˆ گروههای قدیمی ارتش با سپاهیان ترک او مخال٠بودند، Ùˆ ÙˆÛŒ از آشوب بیم داشت . در دورة سامرّا (٢٢٠Ù€ ٢٧٨) بغداد دیگر کانون توجه خلÙا نبود ( رجوع کنید به اربلی ØŒ ص ١٦١)ØŒ ولی مرکز عمدة تجارت Ùˆ Ùعالیتهای Ùرهنگی باقی ماند.
هنگامی Ú©Ù‡ مستعین از سامرّا به بغداد نقل مکان کرد بار دیگر بغداد از آشوب ترکان آسیب دید Ùˆ در سراسر سال ٢٥١ در Ù…Øاصرة قوای معتزّ قرار داشت . در این دوره ØŒ رصاÙÙ‡ تا سوق الثلاثاء (تا شارع سموئل امروزی ) امتداد یاÙت . مستعین بغداد را مستØÚ©Ù… کرد؛ Øصار بخش شرقی از دروازة شمّاسیّه تا سوق الثلاثاء ادامه پیدا کرد، Ùˆ از طر٠غرب از قطیعة اÙمّجعÙر در پیرامون Ù…Øلاّ ت تا صراة توسعه یاÙت Ùˆ خندق مشهور طاهر در پیرامون آن ØÙر شد (طبری ØŒ سلسلة سوم ØŒ ص ١٨٥١). در طول Ù…Øاصره ØŒ خانه ها، دکانها، Ùˆ باغهای بیرون Øصار شرقی را بنا به ضرورتهای دÙاعی خراب کردند (همان ØŒ سلسلة سوم ØŒ ص ١٥٧١) Ùˆ Ù…Øلاّ ت شرقی شمّاسیّه ØŒ رÙصاÙÙ‡ Ùˆ Ù…ÙخَرّÙÙ… بسختی آسیب دید.
در ٢٧٨ معتمد سرانجام به بغداد بازگشت . ÙˆÛŒ قصر Øسنی را از پوران خواسته بود، Ùˆ پوران آن را تعمیر کرد Ùˆ به شیوه ای Ú©Ù‡ در خور خلیÙÙ‡ بود آراست Ùˆ سپس به ÙˆÛŒ تقدیم کرد ( رجوع کنید به ابن جوزی ØŒ المنتظم ØŒ ج ٥ØŒ ص ١٤٤). سپس معتضد در ٢٨٠ قصر را بازسازی کرد، اراضی آن را توسعه داد Ùˆ ساختمانهای جدیدی به آن اÙزود Ùˆ در زمینهای مطامیر (سیاه چال ) آن زندانهایی ساخت . ÙˆÛŒ یک میدان اسب دوانی به آن اضاÙÙ‡ کرد Ùˆ سپس Øصار مخصوصی در پیرامون آن Ù…Øوطه ساخت Ú©Ù‡ به دارالخلاÙÙ‡ شهرت یاÙت Ùˆ با ملØقاتش به عنوان اقامتگاه رسمی باقی ماند (خطیب بغدادی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٠٩Ø› ابن جوزی ØŒ المنتظم ØŒ ج ٦ØŒ ص ٥٣Ø› همو، مناقب ØŒ ص ١٥Ø› تنوخی ØŒ نشوار ØŒ ج ٨ØŒ ص ١٥Ø› ابن تغری بردی ØŒ ج ٣ØŒ ص ٨٥Ø› اربلی ØŒ ص ١٧٣). آنگاه بنای قصر تاج را در Øوالی دجله آغاز کرد، ولی بعدها چون دود Ùراوانی از سوی شهر مشاهده کرد، تصمیم به ساختن قصر دیگری دو میل دورتر در شمال شرقی گرÙت Ùˆ قصر مجلّل Ùˆ مرتÙع ثریّا را ساخت Ùˆ آن را با دهلیزی زیرزمینی به قصر Øسنی مرتبط کرد Ùˆ باغهایی در پیرامون آن ساخت Ùˆ آبراهه ای از نهر موسی به سوی آن کشید ( رجوع کنید به وص٠ابن معتز، ص ١٣٨Ù€ ١٣٩). همچنین به منظور پاک نگاه داشتن هوا دستور داد Ú©Ù‡ برنج Ùˆ نخل در اطرا٠بغداد کاشته نشود ( رجوع کنید به ابن جوزی ØŒ المنتظم ØŒ ج ٥ØŒ ص ١٤٢). ثریّا تا ٤٦٩ در وضع خوبی باقی بود، Ùˆ در این تاریخ بر اثر طغیان آب ویران شد (ابن جوزی ØŒ مناقب ØŒ همانجا؛ یاقوت Øموی ØŒ ج ١ØŒ ص ٨٠٨). خرابی شهر مدوّر در این زمان آغاز گردید، Ùˆ معتضد دستور تخریب Øصار شهر را صادر کرد؛ ولی هنگامی Ú©Ù‡ بخش Ú©ÙˆÚ†Ú©ÛŒ از آن را خراب کردند هاشمیان لب به شکایت گشوده Ú¯Ùتند Ú©Ù‡ این Øصار یادگار عظمت عباسیان است ØŒ ازینرو معتضد دست از تخریب کشید. اما مردم بتدریج خانه های خود را به قیمت خراب کردن Øصار Ùˆ ویرانی شهر توسعه دادند (تنوخی ØŒ نشوار ØŒ ج ١ØŒ ص ٧٤Ù€٧٥).
مکتÙÛŒ (ØÚ© : ٢٨٩Ù€ ٢٩٥) تاج را با تالارها Ùˆ قبّه های آن ساخت Ùˆ باراندازی در کنار دجله بنا کرد، Ùˆ در زمینهای آن منطقه گنبدی نیمدایره ساخت به ارتÙاع مردی Ú©Ù‡ بر الاغی سوار شده باشد (خطیب بغدادی ØŒ ج ١ØŒ ص ٩٩Ø› اربلی ØŒ ص ١٧٥Ø› یاقوت Øموی ØŒ ج ١ØŒ ص ٨٠Ø› ابن جوزی ØŒ المنتظم ØŒ ج ٥ØŒ ص ١٤٤). در ٢٨٩ مکتÙÛŒ زندانهای قصر را ویران Ùˆ مسجد جامعی (جامع القصر) ساخت Ú©Ù‡ تا زمان مقتدر، سومین مسجد جامع بود (ابن جوزی ØŒ همان ØŒ ج ٦ØŒ ص ٣Ø› خطیب بغدادی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٠٩).
مقتدر (ØÚ© :٢٩٥Ù€٣٢٠) ساختمانهای جدیدی به قصرهای سلطنتی اÙزود Ùˆ آن را به طرزی اعجاب انگیز مزیّن کرد، Ùˆ به باغ ÙˆØØ´ (ØَیْرالوØوش ) توجهی مخصوص مبذول داشت ( رجوع کنید به خطیب بغدادی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٠٠Ù€١٠٣). Ø´Ø±Ø Ù…Ùصّل خطیب دربارة سال ٣٠٥ جالب توجه است . Øصار مستØÚ©Ù… پیرامون قصرها، Ùˆ دهلیزی مخÙÛŒ از تالار بارعام مقتدر به یکی از دروازه ها، از جمله اقدامات دÙاعی لازم بود( رجوع کنید به همان ØŒ ج ١ØŒ ص ١٠١). در میان عجایب باید از دارالشجره نام برد Ú©Ù‡ عبارت بود از درختی سیمین در میان Øوضی بزرگ با هجده شاخه Ùˆ ترکه های متعدّد، Ùˆ گنجشکهای سیمین یا زرّینی Ú©Ù‡ گهگاه آواز Ù…ÛŒ خواندند. در دو سوی استخر، هجده مجسمة سوار بود Ú©Ù‡ در یک جهت Øرکت Ù…ÛŒ کردند، گویی در تعقیب یکدیگر بودند (همان ØŒ ج ١ØŒ ص ١٠٣). همچنین Øوضی از سیماب به وسعت ٣٠*٢٠ ذراع ØŒ با چهار قایق زرّین وجود داشت Ùˆ پیرامون آن را باغی اÙسانه ای ÙراگرÙته بود. باغ ÙˆØØ´ دارای انواع جانوران بود. Ú©Ùنام شیران یکصد شیر داشت . قصر Ùردوس از Ù„Øاظ سلاØهایش Ø´Ú¯Ùت انگیز بود. در داخل Ù…Øوّطة سلطنتی ٢٣ قصر ساخته شده بود ( رجوع کنید به همان ØŒ ج ١ØŒ ص ١٠٣Ù€١٠٤Ø› ابن جوزی ØŒ همان ØŒ ج ٦ØŒ ص ١٤٤).
بغداد در این دوره به کمال خود رسید. در قرن چهارم ،بخش شرقی از شمّاسیّه تا دارالخلاÙÙ‡ پنج میل (میل : ٨٤٨ ØŒ ١ متر) گسترش یاÙت (اصطخری ØŒ ص ٨٣). ابن ابی طاهر (متوÙÛŒ ٢٨٠) روایت Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ موÙّق قبل از ٢٧٩ دستور اندازه گیری بغدادرا صادر کرد؛ مساØت آن ٧٥٠ ØŒ ٤٣ جریب تعیین شد Ú©Ù‡ ٢٥٠ ØŒ ٢٦ جریب آن در شرق بغداد Ùˆ ٥٠٠ ØŒ ١٧ جریب در غرب بغدادقرار داشت (ابن Ùقیه ØŒ Ú¯ ٤٤ Ù¾ Ø› رجوع کنید به ابن Øوقل ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٤٣Ø› خطیب بغدادی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٢٠). بنابر روایتی از ابن ابی طاهر، شرق بغداد در زمان موÙّق ٧٥٠ ØŒ ١٦ جریب (جریب :١٣٦٦ مترمربّع ) Ùˆ غرب بغداد ٠٠٠ ØŒ ٢٧ جریب بوده است . این اندازه Ù…Øتمل است ØŒ زیرا غرب بغداد در آن زمان هنوزاهمیت بیشتری داشت . طبق روایت دیگری ØŒ مساØت آن ٧٥٠ ØŒ ٥٣ جریب بوده Ú©Ù‡ ٧٥٠ ØŒ ٢٦ جریب آن در شرق Ùˆ ٠٠٠ ØŒ ٢٧ جریب دیگر در غرب قرار داشته است . اØتمال Ù…ÛŒ رود Ú©Ù‡ رقم اخیر مربوط به دورة مقتدر باشد Ú©Ù‡ شرق بغداد توسعة Ùراوانی پیدا کرد. در همة این روایات ØŒ طول بغداد در هر دو سو تقریباً یکی بوده است .
وضع جغراÙیایی بغداد، اهالی Ùَعال آن ( رجوع کنید به جاØظ ØŒ البخلاء ØŒ ص ٣٩Ø› تنوخی ØŒ الÙرج ØŒ ج ٢ØŒ ص ١١)ØŒ تشویق دولت به تجارت ( رجوع کنید به یعقوبی ØŒ ١٨٨٣ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٩٠)ØŒ واعتبار خلاÙت بزودی این شهر را به صورت مرکز عمدة بازرگانی درآورد ( رجوع کنید به دوری ØŒ ص ١٤٣Ù€١٥٧). بازارها، در رÙصاÙÙ‡ وبویژه در کرخ ØŒ شاخص اصلی زندگی شدند. هر پیشه بازاری مخصوص داشت Ø› از جمله بازار میوه ØŒ بازار پارچه ØŒ بازار
پنبه ØŒ بازار کتابÙروشان با بیش از یکصد دکان ØŒ بازار صرّاÙان ،و بازار عطّاران در کرخ Ùˆ بازارهای تجّار خارجی در سوق باب الشام بود. در بخش شرقی ØŒ انواع Ùˆ اقسام بازارها شامل بازار عطرÙروشان (سوق الطیب )ØŒ بازار مواد غذایی ØŒ بازارزرگران ØŒ بازار گوسÙند Ùروشان ØŒ بازار کتابÙروشان Ùˆ بازارکالاهای چینی دیده Ù…ÛŒ شد (یعقوبی ØŒ ١٨٩٢ØŒ ص ٢٤١ØŒ ٢٤٦ØŒ ٢٤٨ØŒ ٢٥٤Ø› اصطخری ØŒ ص ٨٤Ø› خطیب بغدادی ØŒ ج ١ØŒ ص ٧٩Ù€ ٨١Ø› ابن جوزی ØŒ مناقب ØŒ ص ٢٦Ù€ ٢٨Ø› ابن Øوقل ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٤٢). از زمان منصور به بعد Ù…Øتسبی برای نظارت بر بازارها Ùˆ جلوگیری از تقلّب Ùˆ مراقبت بر اوزان Ùˆ مقادیر تعیین شد ( رجوع کنید به خطیب بغدادی ØŒ ج ١ØŒ ص ٨١Ø› ابراهیم صابی ØŒ ص ١١٤ØŒ ١٤١Ù€١٤٢Ø› ماوردی ØŒ ص ١٤١Ù€١٤٢). Ù…Øتسب بر گرمابه ها نیز نظارت Ù…ÛŒ کرد Ùˆ اØتمالاً ناظر مساجد هم بود (خطیب بغدادی ØŒ ج ١ØŒ ص ١١٧)Ø› گذشته از این ØŒ از اعمال خرابکارانه نیز جلوگیری Ù…ÛŒ کرد.
هر بازار یا ØرÙÙ‡ ØŒ رئیسی (عری٠) داشت Ú©Ù‡ از طر٠دولت تعیین Ù…ÛŒ شد. هر ØرÙÙ‡ دارای «صانع » Ùˆ «استاد»بود ( رجوع کنید به اخوان الصÙا، ج ١ØŒ ص ٢٥٥Ø› رجوع کنید به جاØظ ØŒ رسائل ØŒ ص ١٢٦). از بغداد پارچه های پنبه ای Ùˆ منسوجات ابریشمی ØŒ بویژه سربند (مندیل )ØŒ پیش بند، دستار، بلور تراشیده ØŒ شیشه آلات ØŒ روغنهای مختل٠، داروهای مایع ØŒ Ùˆ معجونهای مختل٠صادر Ù…ÛŒ شد ( Øدودالعالم ØŒ نسخة خطی ØŒ Ú¯ ١١ ر؛ Ù…Øمد مقدسی ØŒ ص ١٢٨). بغداد پیراهنهایی با رنگهای مختل٠، عمامه هایی از پارچة ظری٠و Øوله های مشهوری
نیز صادر Ù…ÛŒ کرد (دمشقی ØŒ ص ٢٦). پیراهنهای ظری٠و سÙیدش بی نظیر بود (ابن Ùقیه ØŒ ص ٢٥٤). سَقْلاطون (پارچة ابریشمی )ØŒ Ù…ÙلْØÙŽÙ… Ùˆ عَتّابی (پارچه ابریشمی Ùˆ پنبه ای ) بغداد شهرت داشت ( Øدودالعالم ØŒ ص ١٣٨Ø› نویری ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٦٩Ø› Ù…Øمد مقدسی ØŒ ص ٣٢٣Ø› ابن Øوقل ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٦١). در باب الطاق شمشیرهای بسیار مرغوبی ساخته Ù…ÛŒ شد (قرطبی ØŒ ص ٥٠). بغداد به سبب صنعت چرم سازی Ùˆ کاغذسازی خود شهرت داشت .
دلیل عمدة رونق تجارت Ùˆ صنعت در بغداد همانا توسعة بانکداری در این شهر بود، Ùˆ این امر از Ùعالیتهای صراÙان Ùˆ جَهْبَذان معلوم Ù…ÛŒ شود. صراÙان مخصوصاً در کرخ بازارهای مخصوص به خود داشتند ( رجوع کنید به جهشیاری ØŒ ص ٢٢٨)ØŒ Ùˆ در وهلة اول به مردم خدمت Ù…ÛŒ کردند، در Øالی Ú©Ù‡ جَهبَذها بیشتر در خدمت دولت Ùˆ کارکنان آن بودند.
بغداد از Øیث ( ترکیب ) جمعیت ØŒ بین المللی بود. ساکنانش آمیزه ای از ملتها Ùˆ رنگها Ùˆ مذاهب مختل٠بودند Ú©Ù‡ برای کار، تجارت ØŒ سپاهیگری ØŒ یا به عنوان برده به این شهر راه یاÙته بودند. جالب آنکه عوام النّاس رÙته رÙته نقش مهمّی در Øیات شهر بر عهده گرÙتند (ابن اثیر، ج ٨ØŒ ص ٨٥Ù€٨٦Ø› مسکویه ØŒ ج ١ØŒ ص ٧٤Ù€٧٥). در ٢٠١ تلاش کردند آشوبی را Ú©Ù‡ پس از قتل امین پیش آمده بود Ùرو بنشانند ( رجوع کنید به طبری ØŒ سلسلة سوم ØŒ ص ١٠٠٩Ù€١٠١٠Ø› ابن اثیر، ج ٦ØŒ ص ٢٢٨Ù€٢٢٩ØŒ ج ٧ØŒ ص ١٣Ù€ ١٤) Ùˆ در ٣٠٧ در اعتراض به بالا رÙتن قیمتها شوریدند Ùˆ Ùعالیتهای عیّاران * Ùˆ «شÙطّار» در این دوره آغاز شد ( رجوع کنید به طبری ØŒ سلسله سوم ØŒ ص ١٠٠٨ØŒ ١٥٨٦Ø› مسعودی ØŒ مروج ØŒ ج ٦ØŒ ص ٤٥٧Ù€٤٦١ به بعد).
جمعیت بغداد را بدشواری Ù…ÛŒ توان تخمین زد. در ٣٨٣ شمار گرمابه ها را ٥٠٠ ØŒ ١ باب اعلام کردند. بنابر روایاتی ØŒ هر گرمابه مورد استÙادة دویست خانوار بود (ابن Ùقیه ØŒ Ú¯ ٥٩ Ù¾ Ù€ ٦٠ ر؛ هلال صابی ØŒ ص ٢٩). هرگاه شمار متوسط هر خانوار پنج Ù†Ùر باشد، در این صورت جمعیت بغداد در Øدود یک میلیون Ùˆ نیم بوده است . مقتدر به سنان بن ثابت دستور داد Ú©Ù‡ طبیبان را امتØان کند Ùˆ Ùقط به اÙراد شایسته اجازة کار دهد، در نتیجه ØŒ به ٨٦٠ طبیب اجازة کار داده شد (ابن اثیر، ج ٨ØŒ ص ٨٥Ø› ابن ابی اصیبعه ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٢١ Ùˆ بعد، ٢٢٤ØŒ ٣١٠Ø› Ù‚ÙØ·ÛŒ ØŒ ص ١٩٤ Ùˆ بعد). هرگاه طبیبانی را Ú©Ù‡ در بیمارستانهای دولتی خدمت Ù…ÛŒ کردند Ùˆ کسانی را Ú©Ù‡ اجازة کار نداشتند به شمار آوریم ØŒ تعداد ایشان اØتمالاً به هزار Ù†Ùر Ù…ÛŒ رسد. تعداد کسانی را Ú©Ù‡ در آخرین جمعة ماه در مسجد منصور Ùˆ مسجد رÙصاÙÙ‡ نماز Ù…ÛŒ گزاردند Ù…ÛŒ توان با توجه به مساØت Ù…ØÙ„ نماز ٠٠٠ ØŒ ٦٤ Ù†Ùر تخمین زد (ابن Ùقیه ØŒ Ú¯ ٦٢ ر؛ رجوع کنید به طبری ØŒ سلسلة سوم ØŒ ص ١٧٣٠). تعداد قایقها را در اواخر قرن سوم ØŒ ٠٠٠ ØŒ ٣٠ دانسته اند (ابن جوزی ØŒ مناقب ØŒ ص ٢٤). با توجه به این ارقام Ùˆ مساØت بغداد، Ù…ÛŒ توان جمعیت بغداد را در قرن چهارم ØŒ یک میلیون Ùˆ نیم تخمین زد. اÙتلیدی ØŒ از معاصران آن دوره ØŒ نیز همین رقم را به دست Ù…ÛŒ دهد.
در بغداد Ù…Øلهّهای اشراÙÛŒ ØŒ مانند ظاهر، شماّسیّه ØŒ مأمونیّه Ùˆ درب عون ØŒ وجود داشت . Ù…Øلهّهایی چون قطیعة الکلاب Ùˆ نهرالدجّاج Ùقیرنشین بود. خانه ها دو طبقه بود ولی خانه های اÙراد معمولی یک طبقه داشت . خانه های توانگران دارای گرمابه بود Ùˆ معمولاً به سه قسمت تقسیم Ù…ÛŒ شد Ú©Ù‡ با دیواری از یکدیگر مجزّا بود Ù€ قسمت زنان ØŒ اتاقهای پذیرایی ØŒ Ùˆ قسمت مستخدمان . به باغ توجهی مخصوص Ù…ÛŒ شد (ابوالÙرج اصÙهانی ØŒ ج ٢ØŒ ص ٧٣ØŒ ج ٣ØŒ ص ٣١ØŒ ج ٥ØŒ ص ٣٨ØŒ ج ٩ØŒ ص ١٤٤ØŒ ج ١٧ØŒ ص ١٢٩Ø› هلال صابی ØŒ ص ٣٢). قالی ØŒ نیمکت ØŒ پرده ØŒ Ùˆ مخدّه بخش عمدة اثاث را تشکیل Ù…ÛŒ داد. در تابستان از بادبزن Ùˆ بویژه خانه های خنک Ùˆ سردابها استÙاده Ù…ÛŒ شد ( رجوع کنید به Ù…Ùدَوَّر، ص ٣٠ØŒ ١١٧). سردرها با کتیبه هایی از تصاویر جانوران ØŒ گیاهان ØŒ یا انسان آذین Ù…ÛŒ شد (همان ØŒ ص ٢٩). ویژگی چشمگیر Øیات بغداد، شمار بسیار مساجد Ùˆ گرمابه های آن بود.بغداد مرکز بزرگ Ùرهنگی به شمار Ù…ÛŒ رÙت Ùˆ موطن مکاتب Ùقهی ØÙ†ÙÛŒ Ùˆ Øنبلی بود. همچنین بیت الØکمه * Ùˆ خارج از آن مرکز ترجمه Ùˆ بعضی تجارب علمی بود. مساجد آن ØŒ بویژه امع المنصور، مراکز عمدة دانش پژوهی بود. تعداد Ùراوان کتابÙروشیهایی Ú©Ù‡ گاهی به صورت Ù…ØاÙÙ„ ادبی در Ù…ÛŒ آمد میزان Ùعالیتهای Ùرهنگی آن را نشان Ù…ÛŒ دهد. بغداد شاعران ØŒ تاریخنویسان Ùˆ دانشمندان بسیار داشت . با مراجعه به تاریخ بغداد ØŒ اثر خطیب ØŒ Ù…ÛŒ توان به شمار بسیار دانشمندان بغداد در هر زمینه Ù¾ÛŒ برد. نه تنها خلÙا، بلکه وزیران Ùˆ بزرگان نیز، از تشویق به علم اندوزی کوتاهی نمی کردند. دورة خلاّ قیت Ùرهنگ اسلامی با بغداد پیوند یاÙته است . بعداً در این دوره ØŒ کتابخانه های عمومی به عنوان مراکز مطالعه Ùˆ تØصیل تأسیس شد Ú©Ù‡ مشهورترین آنها دارالعلم ابونصر شاپوربن اردشیر بود. هنگامی Ú©Ù‡ «مدرسه » به وجود آمد، بغداد با مدارس نظامیّه Ùˆ مستنصریّة خود، شهری پیشرو شد Ùˆ بر برنامه ها Ùˆ سبک معماری مدارس تأثیر نهاد.
به بیمارستانها، بویژه در قرن سوم Ùˆ چهارم ØŒ توجه Ùراوان مبذول Ù…ÛŒ شد؛ از جمله بیمارستان سیّده (٣٠٦)ØŒ بیمارستان مقتدری (٣٠٦)ØŒ Ùˆ بیمارستان عضدی * (٣٧٢) مشهور بودند. وزیران Ùˆ دیگر بزرگان نیز بیمارستانهایی تأسیس کردند. در Ùواصل معیّن ØŒ کار طبیبان مورد بازدید Ùˆ نظارت قرار Ù…ÛŒ گرÙت ( رجوع کنید به سطور پیشین ).
در زمان هارون الرشید، سه پل در بغداد وجود داشت (یعقوبی ØŒ ١٨٨٣ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥١٠). از دو پل مشهور، یکی در کنار باب خراسان ØŒ Ùˆ دیگری در کرخ بود ( رجوع کنید به همان ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٤٢Ø› جهشیاری ØŒ ص ٢٥٤Ø› طبری ØŒ سلسلة سوم ØŒ ص ١٢٣٢). هارون دو پل در شمّاسیّه ساخت Ú©Ù‡ در نخستین Ù…Øاصره خراب شد (ابن جوزی ØŒ مناقب ØŒ ص ٢٠Ø› ابن Ùقیه ØŒ Ú¯ ٤٢ ر). سه پل تا پایان قرن سوم باقی بود (ابن Ùقیه ØŒ همانجا). ظاهراً پل شمال ویران شده بوده ØŒ زیرا اصطخری تنها از دو پل سخن به میان Ù…ÛŒ آورد (ابن جوزی ØŒ همانجا؛ اصطخری ØŒ ص ٨٤). در ٣٨٧ بهاءالدّوله پلی در سوق الثلاثاء ساخت (Ù…Ùشرَعة القطّانین ) Ú©Ù‡ سومین پل شد. این خود Øاکی از عط٠توجه از شمال بغداد به سوق الثلاثاء است (ابن جوزی ØŒ المنتظم ØŒ ج ٧ØŒ ص ١٧١Ø› رجوع کنید به ابن جوزی ØŒ مناقب ØŒ همانجا؛ خطیب بغدادی ØŒ ج ١ØŒ ص ١١٦).
زندگی در بغداد تا زمان امین از آرامش Ùˆ ثبات برخوردار بود. بر اثر نخستین Ù…Øاصره ØŒ عناصر آشوبگر٠«عامّه » پدید آمدند. از آخرین ربع قرن سوم ØŒ سیل Ùˆ آتش سوزی نیز در این امر سهیم شدند. سیل در ٢٧٠ØŒ تعداد ٠٠٠ ØŒ ٧ خانه را در کرخ ویران کرد. در ٢٩٢ Ùˆ ٣٢٨ØŒ بغداد از سیل آسیب Ùراوان دید (طبری ØŒ سلسلة سوم ØŒ ص ٢١٠٥Ø› ابن اثیر، ج ٨ØŒ ص ٣٧١Ø› ابن تغری بردی ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٥٧ØŒ ٢٦٦). در ٣٣٣ØŒ سیل از باب الکوÙÙ‡ گذشت Ùˆ وارد شهر شد (صولی ØŒ ص ٢٧٨Ø› خطیب بغدادی ØŒ ج ١ØŒ ص ٧٦). بی توجهی به نهرها، بویژه در دورة «امیرالامرائی » (٣٢٤Ù€٣٣٤)ØŒ سبب طغیان آب Ùˆ ویرانی ناØیة بادوریاگردید (مسکویه ØŒ ج ٢ØŒ ص ٩Ø› صولی ØŒ ص ١٠٦ØŒ ١٣٧Ù€ ١٣٨ØŒ ٢٢٥). درنتیجه ØŒ اگرچه Ù‚ØØ· Ùˆ طاعون قبل از ٣٢٠ کمتر
پیش Ù…ÛŒ آمد، بعد از این تاریخ مکرّر روی Ù…ÛŒ داد ( رجوع کنید به ابن اثیر، ج ٧ØŒ ص ١٧٧ØŒ ١٨٧ØŒ ٣٣٨). Ù‚ØØ·ÛŒ ٣٠٧ ناشی از اØتکار بودو بسرعت مهار شد. Ù‚Øطیهایی Ú©Ù‡ در ٣٢٣ØŒ ٣٢٦ØŒ ٣٢٩ (همراه با طاعون )ØŒ ٣٣٠ØŒ ٣٣١ (همراه با طاعون )ØŒ ٣٣٢ Ùˆ ٣٣٧ روی داد، زندگی را غیر قابل تØمل کرد (صولی ØŒ ص ٦١ØŒ ١٠٤ØŒ٢٣٦ØŒ ٢٥١Ø› ابن اثیر، ج ٨ØŒ ص ٢٨٢ØŒ ٣١١Ø› ابن تغری بردی ØŒ ج ٣ØŒ ص ٢٧٠ØŒ ٢٧٤). در ٣٠٨ Ùˆ ٣٠٩ØŒ کرخ از Øریق زیان Ùراوان دید (ابن اثیر، ج ٨ØŒ ص ٨٩ØŒ ٩٥). در ٣٢٣ Øریق کرخ به Ù…Øلّه های عَطّاران (داروÙروشان )ØŒ روغن Ùروشان ØŒ جواهرÙروشان Ùˆ جز آن سرایت کرد Ùˆ آثار آن تا سالها بعد مشهود بود (صولی ØŒ ص ٦٨).
بغداد در دورة آل بویه روزگار سختی داشت . معزّالدوله (در ٣٣٥) نخست بعضی از نهرهای بادوریا را مرمّت کرد، Ùˆ این عمل وضع زندگی را بهبود بخشید (مسکویه ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٦٥). سپس یک دورة بی توجهی پیش آمد Ùˆ بسیاری از نهرهایی Ú©Ù‡ غرب بغداد را مشروب Ù…ÛŒ کرد خراب شد. به دستور عضدالدّوله (٣٦٧Ù€ ٣٧٢) آنها را لاروبی کردند Ùˆ به مرمّت پلها Ùˆ سدها پرداختند (همان ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٠٦ØŒ ج ٣ØŒ ص ٦٩Ø› ابن اثیر، ج ٨ØŒ ص ٥١٨). پس از این تاریخ ØŒ دیگر از این گونه Ùعالیتها یادنشده است .
Ùعالیتهای ساختمانی Ù…Øدود بود. در ٣٥٠ØŒ معزالدوله قصری بزرگ در باب الشمّاسیّه ساخت Ú©Ù‡ دارای میدانی وسیع ØŒ بارانداز Ùˆ باغهای زیبا بود. ÙˆÛŒ Ù‡Ùت دروازة آهنین٠شهر مدّور را برای این قصر برداشت Ùˆ در Øدود یک میلیون دینار (یازده میلیون درهم ) خرج کرد، اما در ٤١٨ آن را خراب کردند (تنوخی ØŒ نشوار ØŒ ج ١ØŒ ص ٧٠Ù€٧١Ø› ابن اثیر، ج ٨ØŒ ص ٣٩٧Ù€ ٣٩٨ØŒ ج ٩ØŒ ص ٢٥٦). عضدالدّوله خانة سبکتکین ØŒ Øاجب Ù…Ùعزالدّوله ØŒ را در Ù…ÙخَرّÙÙ… علیا تعمیر کرد Ùˆ باغهای وسیعی به آن اÙزود Ùˆ آب را با هزینة Ùراوان از نهرالخالص به وسیلة ترعه هایی به آنجا آورد. این Ù…ØÙ„ دارالاماره ØŒ اقامتگاه رسمی آل بویه شد (خطیب بغدادی ØŒ ج ١ØŒ ص ١٠٥Ù€١٠٦Ø› ابن جوزی ØŒ المنتظم ØŒ ج ٧ØŒ ص ٧٧Ù€ ٧٨Ø› رجوع کنید به مسکویه ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٢٤). عضدالدوله Ú©Ù‡ دید بغداد بدنما شده است ØŒ دستور تعمیر خانه ها Ùˆ بازارهای آن را صادر نمود Ùˆ در تجدید بنای مساجد جامع آن پول بسیار خرج کرد. ÙˆÛŒ باراندازهای کنار دجله را تجدید بنا کرد Ùˆ به توانگران دستور داد Ú©Ù‡ خانه های خود را Ú©Ù‡ در مجاورت دجله بود تعمیر Ùˆ در قصرهای ویران بدون صاØب باغ اØداث کنند، Ùˆ چون پل مرکزی را باریک Ùˆ خراب یاÙت ØŒ آن را تعمیرو تعویض کرد (ابن اثیر، ج ٨ØŒ ص ٥٥٨Ø› ابن جوزی ØŒ همان ،ج ٧ØŒ ص ١١٤Ø› مسکویه ØŒ ج ٢ØŒ ص ٤٠٤Ù€٤٠٦). در ٣٧٢ØŒ بیمارستان عضدی را بنا نهاد Ùˆ پزشکان Ùˆ ناظران Ùˆ انباردارانی برای آن تعیین کرد Ùˆ مقدار زیادی دارو، وسایل Ùˆ تجهیزات در اختیار آن قرار داد Ùˆ اموالی برای نگهداری آن وق٠کرد (ابن جوزی ØŒ همان ØŒ ج ٧ØŒ ص ١١٢Ù€١١٤).
اما بغداد در زمان آل بویه دچار انØطاط شد (تنوخی وسعت آن را در ٣٤٥ یک دهم وسعت زمان مقتدر Ù…ÛŒ داند؛ نشوار ØŒ ج ١ØŒ ص ٦٦). شهر ( خلیÙÙ‡ ) منصور متروک شد Ùˆ دیگر Øیات نداشت (Ù…Øمد مقدسی ØŒ ص ١٢٠). بیشتر Ù…Øله های غرب بغداد خراب Ùˆ Ú©ÙˆÚ†Ú© شده بود. آبادترین بخش غرب بغداد کرخ بود Ú©Ù‡ در آنجا بازرگانان دارای Ù…Øلّ کسب بودند. ازینرو بخش غربی در این زمان کرخ نامیده Ù…ÛŒ شود (ابن Øوقل ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٤١Ù€٢٤٢Ø› Ù…Øمد مقدسی ØŒ همانجا).
بخش شرقی شهر آبادتر بود، Ùˆ بزرگان معمولاً در آنجا اقامت داشتند ( رجوع کنید به ابن Øوقل ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٤٠). در این بخش ØŒ جاهای دیدنی عبارت بود از: باب الطاق ØŒ Ù…Øلّی Ú©Ù‡ بازار بزرگ در آنجا قرار داشت Ø› دارالاماره در Ù…ÙخَرّÙÙ… Ùˆ قصرهای خلیÙÙ‡ در منتهی الیه جنوبی ( رجوع کنید به Ù…Øمد مقدسی ØŒ همانجا؛ ابن Øوقل ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٤٠Ù€٢٤١Ø› اصطخری ØŒ ص ٨٤). خانه های منÙرد تا کَلْواذا * نیز ادامه Ù…ÛŒ یاÙت . ابن Øوقل چهار مسجد جامع را دیده است : مسجد منصور، مسجد رÙصاÙÙ‡ ØŒ مسجد براثا، Ùˆ مسجد دارالسلطان (ج ١ØŒ ص ٢٤١). سپس در ٣٧٩ Ùˆ ٣٨٣ØŒ مسجد قطیعه Ùˆ مسجد Øربیّه به صورت مساجد جامع درآمد (ابن جوزی ØŒ المنتظم ØŒ ج ٧ØŒ ص ٦٧١Ø› همو، مناقب ØŒ ص ٢١Ù€٢٢Ø› خطیب بغدادی ØŒ ج ١ØŒ ص ١١٠Ù€١١١Ø› ابن اثیر، ج ٩ØŒ ص ٤٨). ابن Øوقل دو پل مشاهده کرده ØŒ Ú©Ù‡ یکی از آنها غیر قابل استÙاده بوده است (همانجا). ظاهراً در زمان معزالدّوله سه پل وجود داشت (یکی در باب الشمّاسیّه نزدیک قصر او، دیگری در باب الطّاق Ùˆ سومی در سوق الثلاثاء). اولی به باب الطّاق منتقل شد Ùˆ در آنجا دو پل به وجود آمد. سپس ØŒ یکی از آنها غیرقابل استÙاده شد (ابن جوزی ØŒ مناقب ØŒ ص ٢٠).
بغداد از آشوب عامّه ØŒ Ùˆ عیّاران آسیب بسیار دید. در منابع از جهل عامّه Ùˆ آمادگی آنها برای قبول هر گونه دعوت ØŒ Ùˆ خوش طینتی Ùˆ یاغیگیری آنها سخن Ùراوان رÙته است ( رجوع کنید به مسعودی ØŒ مروج ØŒ ج ٥ØŒ ص ٨١ Ù€٨٣ØŒ ٨٥ Ù€٨٧Ø› غزالی ØŒ ص ٥٣Ø› ابن جوزی ØŒ همان ØŒ ص ٣١Ù€٣٢Ø› بغدادی ØŒ ص ١٤١). در ٢٧٩ معتضد «قÙصّاص » (قصه گویان ) Ùˆ Ùالگیران (عرّاÙین ) را از نشستن در معابر Ùˆ مساجد بازداشت ØŒ Ùˆ مردم را از اجتماع در پیرامون آنها یا مجادله با آنها منع کرد (ابن جوزی ØŒ المنتظم ØŒ ج ٥ØŒ ص ١٢٢ØŒ ١٧١). پیش از آل بویه ØŒ Øنبلیها موجب آشوب Ù…ÛŒ شدند، Ùˆ گاهگاه Ù…ÛŒ کوشیدند Ú©Ù‡ اخلاق را با توسّل به زور Ø§ØµÙ„Ø§Ø Ú©Ù†Ù†Ø¯ ( رجوع کنید به ابن اثیر، ج ٨ØŒ ص ٨٤ Ù€٨٥ØŒ ١٥٧Ù€ ١٥٨ØŒ ٢٢٩Ù€٢٣٠Ø› صولی ØŒ ص ١٩٨). در این دوره آشوبهای Ùرقه ای اÙزایش یاÙت Ùˆ موجب خسارات جانی Ùˆ مالی بسیار شد. آل بویه ØŒ روز دهم Ù…Øرّم را روز عزای عمومی اعلام کردند؛ بازارها بسته Ù…ÛŒ شد Ùˆ مردم دسته هایی راه Ù…ÛŒ انداختند Ùˆ زنان بر سر Ùˆ روی خود Ù…ÛŒ زدند ( رجوع کنید به ابن جوزی ØŒ همان ØŒ ج ٧ØŒ ص ١٥). از سوی دیگر، غدیر، روز ١٨ Ø°ÛŒØّجه ØŒ را روز جشن Ùˆ شادمانی اعلام کردند. این امر باعث شد Ú©Ù‡ سنّیان دو روز متÙاوت را برگزینند Ú©Ù‡ تاریخ هر یک هشت روز پس از روزهای ذکر شده بود ( رجوع کنید به ابن اثیر، ج ٩ØŒ ص ١١٠). آغاز این کشمکشها از ٣٣٨ØŒ یعنی زمانی بود Ú©Ù‡ کرخ به غارت رÙت (ابن جوزی ØŒ همان ØŒ ج ٦ØŒ ص ٣٦٣). در ٣٤٨ جنگ میان دو گروه به ویرانی Ùˆ Øریق در باب الطّاق منجر شد (همان ØŒ ج ٦ØŒ ص ٣٩٠). در ٣٦١ØŒ آشوبهای کرخ به سوختن آن Ùˆ نابودی ٠٠٠ ØŒ ١٧ Ù†Ùر انجامید، Ùˆ ٣٠٠ دکان Ùˆ خانه های بسیار Ùˆ ٣٣ مسجد طعمة Øریق گردید (ابن اثیر، ج ٨ØŒ ص ٢٠٧Ø› رجوع کنید به ابن جوزی ØŒ همان ØŒ ج ٧ØŒ ص ٦٠). در ٣٦٣ØŒ Øریق قسمت اعظم کرخ را از بین برد (مسکویه ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٢٧). در ٣٨١ØŒ آشوب دیگری برپا شد Ú©Ù‡ بسیاری از Ù…Øلاّت را به آتش کشید (ابن اثیر، ج ٩ØŒ ص ٣١). در ٤٥٣ØŒ نهر طابÙÙ‚ ØŒ باب القَطن ØŒ Ùˆ قسمت اعظم Ù…Øّلة باب البصره در آتش سوخت (همان ØŒ ج ٩ØŒ ص ١٠٢ØŒ نیز رجوع کنید به ج ٨ØŒ ص ١٨٤ØŒ ج ٩ØŒ ص ٢٥Ù€٢٦ØŒ ٣٢ØŒ ٥٨). در ٤٢٢ØŒ بسیاری از بازارها در آشوبها ویران شد (ابن جوزی ØŒ همان ØŒ ج ٨ØŒ ص ٥٥). عیّاران ØŒ Ú©Ù‡ بویژه در آخرین ربع قرن چهارم Ùˆ تا اواخر این دوره Ùعالیّت Ù…ÛŒ کردند، آشوب Ùˆ آشÙتگی بسیار به پا کردند (دربارة Ùعالیتهای آنان در دو Ù…Øاصرة بغداد رجوع کنید به طبری ØŒ سلسلة سوم ØŒ ص ٨٧٧ØŒ ١٠٠٨Ù€١٠١٠ØŒ ١٥٥٢ØŒ ١٥٥٦Ù€١٥٥٧Ø› مسعودی ØŒ مروج ØŒ ج ٦ØŒ ص ٤٥ به بعد). تاریخنویسان Ùعالیتهای آنان را بد تعبیر کرده Ùˆ آنان را راهزن Ùˆ دزد نشان داده اند، اما نهضت آنها معلول وضع زندگی دشوارشان Ùˆ هرج Ùˆ مرج سیاسی بود. قیام آنها برضد توانگران Ùˆ Ùرمانروایان صورت Ù…ÛŒ گرÙت ØŒ Ùˆ به همین دلیل Ùعالیتهای آنان بیش از همه متوجه توانگران ØŒ بازاریان ØŒ دستگاه انتظامی ØŒ Ùˆ اشرا٠بود ( رجوع کنید به تنوخی ØŒ الÙرج ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٠٦Ù€ ١٠٨Ø› ابن جوزی ØŒ همان ØŒ ج ٧ØŒ ص ١٧٤ØŒ ٢٢٠Ø› ابن اثیر، ج ٩ØŒ ص ١١٥). آنان از اخلاقی مانند شراÙت ØŒ Ú©Ù…Ú© به مستمندان Ùˆ زنان ØŒ تعاون ØŒ صبر، Ùˆ استقامت پیروی Ù…ÛŒ کردند. Ùتوت بعدها تا اندازه ای با نهضت آنان پیوستگی یاÙت (ابن جوزی ØŒ تلبیس ابلیس ØŒ ص ٣٩٢Ø› همو، المنتظم ØŒ ج ٨ØŒ ص ٧٧Ø› قشیری ØŒ ص ١١٣Ù€١١٤Ø› تنوخی ØŒ همان ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٨٠). در قرن چهارم ØŒ دسته هایی تشکیل دادند، Ùˆ از جمله القاب رؤسای آنان متقدّم ØŒ قائد Ùˆ امیر بود، Ùˆ برای ورود به گروه ØŒ مراسم خاصی برگزار Ù…ÛŒ گردید ( رجوع کنید به ابن جوزی ØŒ المنتظم ØŒ ج ٨ØŒ ص ٤٩ØŒ ٧٨ØŒ ١٥١Ø› مسکویه ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٠٦Ø› قشیری ØŒ ص ١١٣؛تنوخی ØŒ همان ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٠٩). این گروه ØŒ در عین Øال ØŒ خود به دو Ùرقة شیعی Ùˆ سنّی تقسیم Ù…ÛŒ شد. مردم پیوسته از عیّاران در هراس بودند. عیارها در بازارها Ùˆ راهها باج Ù…ÛŒ گرÙتند Ùˆ
اموال رهگذران را Ù…ÛŒ دزدیدند Ùˆ شبها پیوسته به خانه هادستبرد Ù…ÛŒ زدند؛ با آتش Ùˆ شمشیر ویرانی به بار Ù…ÛŒ آوردندو بسیاری از Ù…Øلات Ùˆ بازارها بویژه باب الطاق Ùˆ سوق ÛŒØیی (در شرق بغداد) Ùˆ کرخ را آتش Ù…ÛŒ زدند؛ زیرا این بخشها Ù…Øلات توانگران بود. مردم ناگزیر، شبها دروازه های معابرخود را Ù…ÛŒ بستند Ùˆ بازرگانان شبگرد Ù…ÛŒ گماشتند. هرج Ùˆ مرج Ùˆ غارت باعث بالا رÙتن قیمتها Ù…ÛŒ شد (ابن جوزی ØŒ همان ØŒ ج ٧ØŒ ص ١٥١ØŒ ٢٢٠ØŒ ج ٨ØŒ ص ٢١Ù€٢٢ØŒ ٤٤ØŒ٤٧Ù€٥٠ØŒ ٥٤ Ù€ ٥٥ØŒ٦٠ØŒ ٧٢Ù€٧٥ØŒ ٧٩ØŒ ٨٧ØŒ ١٤٢ØŒ ١٦١). واعظی در ٤٢١ چنین دعا Ù…ÛŒ کرد: «خدایا، ملک را از عوام النّاس Ùˆ مردم Øقیر ØÙظ Ú©Ù† » (ابن جوزی ØŒ همان ØŒ ج ٨ØŒ ص ٤٤). بÙرجÙÙ…ÛŒ ØŒ یکی از سرکردگان بدنام عیّاران ØŒ عملاً چهار سال (٤٢٢Ù€ ٤٢٥) بر بغداد Øکومت کرد، Ùˆ ویرانی بسیار به بار آورد (همان ØŒ ج ٨ØŒ ص ٧٥Ù€٧٦). دولت قدرتی نداشت ( رجوع کنید به همان ØŒ ج ٨ØŒ ص ٤٩) Ùˆ به آنها اجازه داده بود Ú©Ù‡ مالیات Ùˆ باج بگیرند تا خود از شرّ آنان مصون بماند (همان ØŒ ج ٨ØŒ ص ٧٨). بسیاری از مردم Ù…Øله های خود را ترک کردند Ùˆ به نقاط امن گریختند (همان ØŒ ج ٨ØŒ ص ١٤٢). رعب از عیاران تا روی کار آمدن سلجوقیان ادامه داشت (همان ØŒ ج ٨ØŒ ص ١٦١).در ٤٤٧ØŒ طغرل بیگ وارد بغداد شد، Ùˆ سلجوقیان برخلا٠سیاست آل بویه از سنیان Øمایت کردند ( رجوع کنید به ابن تغری بردی ØŒ ج ٥ØŒ ص ٥٩). در ٤٥٠ØŒ بساسیری * بغداد را به نام Ùاطمیان گرÙت ( رجوع کنید به ابوالÙداء، ج ٢ØŒ ص ١٨٦Ø› ابن قلانسی ØŒ ص ٨٧)ØŒ ولی در ٤٥١ از قوای سلجوقی شکست خورد Ùˆ به قتل رسید (ابوالÙداء، ج ٢ØŒ ص ١٨٧Ù€ ١٨٨). در این دوره ØŒ بغداد وضعی به خود گرÙت Ú©Ù‡ پس از آن تغییر چندانی نکرد.
در ٤٤٨ØŒ طغرل بیگ دارالاماره را توسعه داد، بسیاری از خانه ها Ùˆ دکانها را خراب کرد، آنها را از نو ساخت Ùˆ دیواری پیرامون آن کشید (ابن جوزی ØŒ همان ØŒ ج ٨ØŒ ص ١٦٩). در ٤٥٠ØŒ دارالاماره در آتش سوخت Ùˆ دوباره ساخته شد (ابن جوزی ØŒ همان ØŒ ج ٧ØŒ ص ٧٧٨) Ùˆ به دارالمملکه شهرت یاÙت . در ٥٠٩ØŒ بازسازی شد، ولی در ٥١٥ تصادÙاً طعمة Øریق گشت Ùˆ قصری جدید بنا گردید (ابن جوزی ØŒ مناقب ØŒ ص ١٦Ø› همو، المنتظم ØŒ ج ٩ØŒ ص ٢٢٣). ملکشاه مسجد مخرّم را،که نزدیک قصر بود، در ٤٨٤ توسعه داد Ùˆ آن را تعمیر کرد.
این مسجد از آن پس به جامع السلّطان شهرت یاÙت Ùˆ در ٥٠٢ تعمیر (ابن جوزی ØŒ المنتظم ØŒ ج ٩ØŒ ص ١٥٩) Ùˆ در ٥٢٤ تکمیل شد (ابوالÙداء، ج ٢ØŒ ص ٢١١Ø› ابن جوزی ØŒ مناقب ØŒ ص ٢٣Ø› ابن تغری بردی ØŒ ج ٥ØŒ ص ١٣٥).Ùعالیّت در شرق بغداد در پیرامون قصرهای خلÙا متمرکز شد. مقتدی (٤٦٧Ù€٤٨٧) خانه سازی را تشویق کرد؛ Ùˆ Ù…Øلّه هایی در اطرا٠قصرها Ù€ مانند بَصَلیَّه ØŒ قَطیعَه ØŒ Øَلَبَه ØŒ اَجَمَه Ù€ پدید آمد. همچنین قصر ساØÙ„ÛŒ (دارالشاطئیة ) را در کنار قصر قدیمی تاج بنا کرد (ابن جوزی ØŒ المنتظم ØŒ ج ٨ØŒ ص ٢٩٣Ø› ابن اثیر، ج ١٠ØŒ ص ١٥٦Ø› رجوع کنید به لسترنج ØŒ ص ٢٥٣Ø› ابن Ùوطی ØŒ ص ٢١). در ٥٢٤ØŒ قصر تاج را ویران کردند Ùˆ از نو ساختند (ابن جوزی ØŒ همان ØŒ ج ١٠ØŒ ص ١٤). این Ù…Øلّه ها Ú©Ù‡ Ù…Øصور نبود، در ٤٦٢ از سیل آسیب Ùراوان دید. در ٤٨٨ØŒ مستظهر پیرامون Ù…Øله هایی Ú©Ù‡ Øریم شناخته Ù…ÛŒ شد، دیوار کشید، Ú©Ù‡ در ٥٠٧ مسترشد آن را مرمت کرد Ùˆ چهار دروازه بر آن اÙزود Ùˆ عرض آن را به ٢٢ ذراع رساند. سیل سال ٥٥٤ اطرا٠دیوار را Ùرا گرÙت ØŒ آن را شکاÙت Ùˆ بسیاری از Ù…Øلهّها را ویران ساخت . شکا٠را مرمت کردند Ùˆ دست به کار ساختن سدّی در پیرامون دیوار شدند Ú©Ù‡ بعدها تکمیل شد ( رجوع کنید به ابن جوزی ØŒ مناقب ØŒ ص ٣٤Ø› همو، المنتظم ØŒ ج ١٠ØŒ ص ١٨٩Ù€١٩٠). کوششهای دیگر به منظور ساختن دیوار یا تعمیر آن در زمان ناصر Ùˆ مستنصر صورت گرÙت (ابن Ùوطی ØŒ ص ١٦ØŒ ١١١). این دیوار مرزهای شرق بغداد را تا پایان دورة عثمانی تثبیت کرد.
بغداد در این دوره در Øال انØطاط بود Ùˆ به گذشتة پر اÙتخار خود تکیه داشت . از نیمة دوم قرن پنجم ØŒ تغییرات Ùراوانی در Ø´Ú©Ù„ آن پدید آمد. بسیاری از Ù…Øلّه های غرب بغداد رو به ویرانی نهاد Ùˆ باغها Ùˆ خانه های سابق به صورت زمین بایر در آمد ( رجوع کنید به خطیب بغدادی ØŒ ج ١ØŒ ص ١١٩Ø› تنوخی ØŒ نشوار ØŒ ج ١ØŒ ٧٤Ù€٧٥). شاید این امر علت اÙزایش مساجد جامع را روشن سازد. Ù…Øلّه های قدیمی شمّاسیّه ØŒ رÙصاÙÙ‡ Ùˆ Ù…ÙخرÙÙ… متروک ماند ( رجوع کنید به ابن Øوقل ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٤١).
بنیامین تطیلی ( اهل تودلا ) ØŒ Ú©Ù‡ در Øدود ٥٦٧/١١٧١ از بغداد دیدن کرد، از عظمت قصر خلیÙÙ‡ با دیوار Ùˆ باغها Ùˆ باغ ÙˆØØ´ Ùˆ دریاچة آن سخن Ú¯Ùته ØŒ Ùˆ از بیمارستان عضدی Ùˆ شصت پزشک آن Ùˆ آسایشگاهی ویژة بیماران روانی با اعجاب یاد کرده است . ÙˆÛŒ چهل هزار یهودی در بغداد یاÙت Ú©Ù‡ ده مدرسه داشتند (ج ١ØŒ متن اصلی ØŒ ص ٥٤Ù€٦٤Ø› ترجمة انگلیسی ØŒ ص ٩٣Ù€١٠٥Ø› ترجمة عربی ØŒ ص ١٣١Ù€ ١٣٨). ابن جÙبَیر بغداد را در ٥٨١ توصی٠کرده است . ÙˆÛŒ انØطاط کلّی آن را ملاØظه کرد، Ùˆ نخوت اهالی آن را به باد انتقاد گرÙت (ص ١٩٤). اگرچه قسمت اعظم شرقی خراب شده بود، Ù‡Ùده Ù…Øلّة جداگانه داشت Ú©Ù‡ هر یک دارای دو، سه یا هشت گرمابه بودند (ص ٢٠١). Ù…ÙŽØلّة خلیÙÙ‡ Ø› با قصرها Ùˆ باغهایش ØŒ در Øدود یک ربع یا بیشتر مساØت شهر را دربر Ù…ÛŒ گرÙت (ص ٢٠٢). این بخش ØŒ جمعیت بسیار Ùˆ بازارهایی پر رونق داشت (ص ٢٠٣Ù€٢٠٤). Ù‚Ùرَیَّه بزرگترین Ù…Øلّه (به اØتمال زیاد میان پل الاَØراس Ùˆ رأس القریه ) بود Ùˆ نزدیک آن Øومة ربض٠مربّعه (اØتمالاً در نزدیکی سیّدسلطان امروزی ) قرار داشت . این Ù…Øله دارای سه مسجد جامع نیز بود: جامع السلطان در شمال دیوار، مسجد رÙصاÙÙ‡ در Øدود یک میلی شمال آن ØŒ Ùˆ جامع الخلیÙÙ‡ (ص ٢٠٤). در این Ù…Øله Øدود سی مدرسه با ساختمانهای عالی وجود داشت Ú©Ù‡ برای نگهداری آنها Ùˆ مخارج Ø·Ùلاّب ØŒ موقوÙات بسیار موجود بود. مشهورترین این مدرسه ها «نظامیه » بود Ú©Ù‡ در ٥٠٤ تجدید بنا شد (ص ٢٠٥). ÙˆÛŒ Ù…ÛŒ نویسد، دیواری Ú©Ù‡ مسترشد در پیرامون شرقیّه بنا کرد چهار دروازه داشت : باب السلطان (در شمال ) Ú©Ù‡ بعدها به باب المعظّم شهرت یاÙت Ø› باب الظّÙریه (در شمال شرقی )ØŒ بعدها باب الوسطانی Ø› باب الØَلَبَه (در شرق )ØŒ بعدها باب الطلسم Ø› Ùˆ باب البَصَلÙیَّه (در جنوب )ØŒ بعدها باب الشرقی . Øصار پیرامون شرقیه به صورت نیمدایره ای بود Ú©Ù‡ هر دو انتهایش به دجله Ù…ÛŒ رسید (همانجا). ÙˆÛŒ از Ù…Øلّة پر جمعیت ابوØÙ†ÛŒÙÙ‡ سخن به میان Ù…ÛŒ آورد؛ Ù…Øله های قدیمی رÙصاÙÙ‡ ØŒ شمّاسیّه ØŒ Ùˆ قسمت عمدة مخرّم ویران شده بود ( رجوع کنید به ص ٢٠٢Ø› ابن Øوقل ØŒ همانجا). در غرب بغداد، خرابی همه جا دیده Ù…ÛŒ شد. ÙˆÛŒ از Ù…Øلّه های این بخش ØŒ کرخ را به صورت شهری Ù…Øصور، Ùˆ Ù…Øلّة باب البصره Ú©Ù‡ شامل مسجد جامع منصور بود Ùˆ بازمانده های شهر قدیمی را توصی٠می کند (ص ٢٠١). Ù…Øلّة الشارع در کنار دجله قرار داشت Ùˆ به انضمام کرخ Ùˆ باب البصره Ùˆ Ù‚Ùرَیَّه ØŒ بزرگترین Ù…Øلات بغداد بود (همانجا). میان الشارع Ùˆ باب البصره ØŒ Ù…Øلّة سوق المارستان ØŒ مانند شهری Ú©ÙˆÚ†Ú© ØŒ واقع بود Ùˆ بیمارستان معرو٠عضدی Ú©Ù‡ از Ù„Øاظ پزشکان Ùˆ کارکنان Ùˆ امکانات مجهّز بود در آن قرار
داشت (همانجا). در میان سایر Ù…Øلات ØŒ Ù…Øلّة Øربیّه Ú©Ù‡ در شمالیترین قسمت قرار داشت ØŒ Ùˆ عَتابیه Ú©Ù‡ به سبب پارچه های عتابی معرو٠بود، نظر ÙˆÛŒ را جلب کرد (ص ٢٠٢). به Ú¯Ùتة ابن جبیر (ص ٢٠٤) بغداد دو هزار گرمابه Ùˆ یازده مسجد جامع داشته است .
در زمان مسترشد (٥١٢Ù€٥٢٩) پلی نزدیک نهر عیسی بود Ú©Ù‡ بعدها آن را به باب القÙرَیَّه انتقال دادند. در زمان مستضی (٥٦٦ Ù€ ٥٧٥) پل جدیدی در باب القÙریَّه ساخته شد Ùˆ پل قدیمی را به جای اول در کنار نهر عیسی بازگرداندند. ابن جبیر تنها پل اوّلی را دیده ØŒ ولی ØªØµØ±ÛŒØ Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ علی القاعده دو پل داشته است ØŒ Ùˆ ابن جوزی Ú©Ù‡ کتاب خود را پیش از سقوط بغداد نوشته ØŒ این نکته را تأکید Ù…ÛŒ کند (ابن جوزی ØŒ مناقب ØŒ ص ٢٠Ø› ابن جبیر، ص ٢٠١).
نیم قرن بعد، یاقوت Øموی (٦٢٣) اطلاعات Ù…Ùیدی به دست Ù…ÛŒ دهد. ÙˆÛŒ غرب بغداد را به صورت یک سلسله Ù…Øلات مجزا نشان Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ هر کدام دیواری داشت Ùˆ به وسیلة ویرانه های متروکی از یکدیگر جدا Ù…ÛŒ شد. Øربیّه Ùˆ الØریم الطاهری در شمال ØŒ چهار سوج با نصیریه Ùˆ عتابیّین Ùˆ دارالقَزّ در جنوب غربی ØŒ Ù…ÙØَوَّل در غرب ØŒ قصر عیسی در شرق ØŒ Ùˆ Ù‚Ùرَیَّه Ùˆ کرخ در جنوب از Ù…Øلاّ ت مشهور بود.
در شرق بغداد، زندگی در Ù…Øلات٠پیرامون Øریم دارالخلاÙÙ‡ متمرکز بود Ú©Ù‡ در Øدود ثلث مساØت Ù…Øصور را در بر Ù…ÛŒ گرÙت . از جمله Ù…Øلات وسیع Ùˆ آباد آن باب الاَزَج با بازارهایش ØŒ مأمونیّه در مجاورت آن ØŒ سوق الثلاثاء، نهرالمÙعَلّی Ùˆ Ù‚Ùریَّه بود (یاقوت Øموی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٣٢ØŒ ٤٤١ØŒ ٤٤٤ØŒ ٥٣٤ØŒ ٦٥٥ØŒ ج ٢ØŒ ص ٨٨ØŒ ١٦٧ØŒ ٢٣٤ØŒ ٤٥٩ØŒ ٥١٢ØŒ ٧٨٣ØŒ ٩١٧ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٩٣Ù€١٩٤ØŒ ١٩٧ØŒ ٢٣١ØŒ ٢٧٩ØŒ ٢٩١ØŒ ٤٨٩ØŒ ج ٤ØŒ ص ١١٧ØŒ ٢٥٢ØŒ ٢٥٥ØŒ ٣٨٥ØŒ ٤٣٢ØŒ ٤٥٧ØŒ ٧١٣Ù€٧١٤ØŒ ٧٨٦ØŒ ٨٤١ØŒ ٨٤٥).
در این دوره مساجد جامع در غربیّه (غرب بغداد) اÙزایش یاÙت ØŒ Ú©Ù‡ از وضع نیمه مستقّل Ù…Øلات Øکایت Ù…ÛŒ کرد. ابن جوزی بین سالهای ٥٣٠ Ùˆ ٥٧٢ØŒ علاوه بر جامع المنصور از شش مسجد نام Ù…ÛŒ برد ( مناقب ØŒ ص ٢٣Ø› نیز رجوع کنید به ابن Ùوطی ). مساجد کرخ به امر مستنصر مرمّت گردید (ابن Ùوطی ØŒ ص ١٥)ØŒ Ùˆ جامع القصر در ٤٧٥ Ùˆ بار دیگر به امر مستنصر در ٦٣٢ تعمیر شد (ابن جوزی ØŒ المنتظم ØŒ ج ٩ØŒ ص ٣Ø› لسترنج ØŒ ص ٢٦٩). مسجد قَمَریّه (Ú©Ù‡ هنوز پابرجاست ) در ٦٢٦ ساخته شد (ابن Ùوطی ØŒ ص ٤).
قدرت تصوّ٠را از تعداد Ùراوان رباطها Ú©Ù‡ در آخرین قرن خلاÙت ساخته شده است Ù…ÛŒ توان دریاÙت . این رباطها را خلÙا یا خویشان آنها بنا کردند ( رجوع کنید به همان ØŒ ص ٢ØŒ ٧٤Ù€٧٥ØŒ ٧٩Ù€ ٨٠ØŒ ٨٧ØŒ ١١٧ØŒ ٢٦١Ø› ابن جوزی ØŒ همان ØŒ ج ٩ØŒ ص ١١Ø› ابن اثیر، ج ١١ØŒ ص ٣٣ØŒ ٧٧ØŒ ج ١٢ØŒ ص ٢٧ØŒ ٤٧Ù€ ٦٨).
به تأسیس مدرسه بسیار توجه Ù…ÛŒ شد. این نهضت ØŒ Ú©Ù‡ Ù…ÛŒ توان آن را در آغاز، اØیای Ùکر دینی در میان شاÙعیان دانست Ùˆ از نیازهای سیاسی Ùˆ دیوانی تلقی کرد، بعدها به عنوان نهضتی Ùرهنگی ادامه یاÙت . ابن جبیر سی مدرسه در شرق بغداد مشاهده کرده است (ص ٢٠٥Ø› نیز رجوع کنید به Ù… .جواد، ج ٥ØŒ ص ١١٠ به بعد، ج ٦ØŒ ص ٨٦ به بعد). مدارس دیگری پس از مشاهدات ابن جبیر ساخته شد (ابن Ùوطی ØŒ ص ٢٤Ù€ ٢٥ØŒ ٥٣ØŒ ١٢٨ØŒ ٣٠٨Ø› ابن اثیر، ج ١١ØŒ ص ٢١١). مشهورترین آنها عبارت بود از: نظامیّه Ú©Ù‡ در ٤٥٩ بنا شد، مدرسة ابوØÙ†ÛŒÙÙ‡ Ú©Ù‡ در همان سال تأسیس گشت (ابن جوزی ØŒ همان ØŒ ج ٨ØŒ ص ٢٤٥Ù€٢٤٦)ØŒ Ùˆ هنوز با نام کلیة الشریعه وجود دارد Ùˆ مستنصریّه Ú©Ù‡ به امر مستنصر در٦٣١ بنا شد Ùˆ تا قرن یازدهم بر پا بود. هر یک از این مدارس به یکی از چهار مکتب Ùقهی اختصاص داشت ØŒ بجز مستنصریه * Ùˆ بشیریه * (تأسیس ٦٥٣) Ú©Ù‡ در آنها Ùقه هر چهار مکتب تدریس Ù…ÛŒ شد (ابن Ùوطی ØŒ ص ٣٠٨Ø› ابن جوزی ØŒ همان ØŒ ج ٨ØŒ ص ٢٤٥Ù€ ٢٤٧Ø› ابن اثیر، ج ١٠ØŒ ص ٣٨Ø› ابن Ùوطی ØŒ ص ٥٣ Ù€ ٥٤ØŒ ٥٨ Ù€ ٥٩). شمس الملوک (Ùرزندنظام الملک ) مکتبی برای کودکان یتیم تأسیس کرد (بنداری ØŒ ص ١٥٨). در ٦٠٦ØŒ مهمانسرا (دارالضیاÙÙ‡ )هایی ØŒ برای دستگیری از مستمندان در ماه رمضان ØŒ در همة Ù…Øلات بغداد ساخته شد (ابن اثیر، ج ١٢ØŒ ص ٢٨٦ØŒ اشارات دیگر، همان ØŒ ص ١٨٤Ø› ابن Ùوطی ØŒ ص ٩٤).
بغداد در این دوره از Øریق Ùˆ سیل Ùˆ کشمکش آسیب Ùراوان دید. در ٤٤٩ØŒ Ù…Øلات کرخ Ùˆ باب Ù…ÙØوّل Ùˆ بیشتر بازارهای کرخ در آتش سوخت . در ٤٥١ØŒ قسمت اعظم کرخ Ùˆ بغداد کهنه طعمة Øریق شد (ابن جوزی ØŒ همان ØŒ ج ٨ØŒ ص ٨١Ø› ابن اثیر، ج ١٠ØŒ ص ٥) Ùˆ Ù…Øلات Ùˆ بازارهای نزدیک نهر Ù…Ùعلّی Ùˆ دارالخلاÙÙ‡ چند بار سوخت (ابن اثیر، ج ١٠ØŒ ص ٣٥ØŒ ٦٧ØŒ ٣١٨Ø› ابن جوزی ØŒ همان ØŒ ج ٨ØŒ ص ٢٤١ØŒ ج ٩ØŒ ص ٦١ØŒ ١٤٨ØŒ ١٨٤ØŒ ج ١٠ØŒ ص ٣٥). در ٥٥١ØŒ آتش از Ù…Øلات مجاور به دارالخلاÙÙ‡ Ùˆ سوقهای مجاور سرایت کرد (ابن اثیر، ج ١١ØŒ ص ١٤٣Ø› در این Ù…Øلات در ٥٦٠ØŒ ٥٦٩ Ùˆ ٥٨٣ Øریقهای دیگری بروز کرد؛ همان ØŒ ج ١١ØŒ ص ٢٧٠ØŒ ٣٧٢Ø› ابن جوزی ØŒ همان ØŒ ج ١٠ØŒ ص ٢١٢).
عیّاران در زمان سلجوقیان نسبتاً Ùعاّل بودند Ùˆ دکانها Ùˆ خانه ها را غارت Ù…ÛŒ کردند Ùˆ سبب ناامنی Ù…ÛŒ شدند (برای دورة ٤٤٩ تا ٥٣٧ رجوع کنید به ابن جوزی ØŒ همان ØŒ ج ٨ØŒ ص ١٣٩ØŒ ٢٣٤Ø› ابن اثیر، ج ١٠ØŒ ص ٢٠٤ØŒ ٣٨٣ØŒ ج ١١ØŒ ص ٢٦ØŒ ٢٩ØŒ ٥٩ØŒ ٦٣). آشوبهای عامّه Ùˆ نزاعهای Ùرقه ای آنان (Øنبلیان با شاÙعیان Ùˆ سنّیان با شیعیان ) موجب خونریزی Ùˆ ویرانی بسیار Ù…ÛŒ شد. ابن اثیر از مصالØÙ‡ ای موقّتی در ٥٠٢ سخن Ù…ÛŒ گوید Ùˆ Ù…ÛŒ اÙزاید: «ایشان ( یعنی «عامه » ) همیشه عامل شرّ بودند» (ج ١٠ØŒ ص ٣٢٩ØŒ نیز رجوع کنید به ج ١٠ØŒ ص ٨٠ØŒ ١٠٤ØŒ ١٠٨Ù€١٠٩ØŒ ١١٢ØŒ ١١٧Ù€ ١١٨ØŒ ٢٥٩). عمر این مصالØÙ‡ کوتاه بود، Ùˆ نزاع Ùˆ کشمکش ادامه یاÙت Ùˆ در زمان مستعصم به صورتی ÙˆØشت انگیز درآمد (همان ØŒ ج ١٠ØŒ ص ٣٦٠ØŒ ج ١١ØŒ ص ٢٧١ØŒ ٣٤٤ØŒ ج ١٢ØŒ ص ١٣٣ØŒ ٢١٦). در ٦٤٠ØŒ نزاعهایی میان Ù…Øلات مأمونیّه Ùˆ باب العضدی Ù€ Ú©Ù‡ به بازار نظامیّه نیز کشیده شد Ù€ Ùˆ میان Ù…Ùختاره Ùˆ سوق السلطان ØŒ Ùˆ بین Ù‚ÙŽØ·ÙÙتا Ùˆ قریّه (در غرب بغداد) درگرÙت Ú©Ù‡ در آنها عدّة زیادی به قتل رسیدند Ùˆ دکانها غارت شد (ابن Ùوطی ØŒ ص ١٧٥Ù€١٧٧Ø› رجوع کنید به ابن ابی الØدید، ج ٢ØŒ ص ٥٥٤). در ٦٥٣ØŒ کارها سخت آشÙته بود؛ میان رÙصاÙÙ‡ (سنّی ) Ùˆ Ø®Ùضَیریین (شیعه ) نزاع بالا گرÙت ØŒ Ùˆ چندی نگذشت Ú©Ù‡ اهالی باب البصره به طرÙداری از رصاÙÙ‡ ØŒ Ùˆ کرخ به Øمایت از خضیریین برخاستند (ابن Ùوطی ØŒ ص ٢٩٨Ù€٢٩٩). این نزاعها روØیة رقابت میان Ù…Øلات را نیز Ù€ Ú©Ù‡ بر اثر عدم نظارت دولت شدّت گرÙته بود Ù€ نشان Ù…ÛŒ دهد. هنگامی Ú©Ù‡ نزاع میان کرخ Ùˆ باب البصره دوباره شدّت گرÙت ØŒ سربازانی Ú©Ù‡ برای متوقّ٠ساختن آن اعزام شده بودندکرخ را چپاول کردند Ùˆ این ØŒ اوضاع را وخیمتر کرد (همان ØŒ ص ٢٦٧Ù€٢٧٧). عیّاران در این زمان بسیار Ùَعّال بودند؛ ایشان دکانها را غارت کردند Ùˆ شبانه به خانه ها دستبرد زدند Ùˆ Øتی مستنصریّه را دوباره تاراج کردند (همان ØŒ ص ٢٥٤ØŒ ٢٦٠ØŒ ٢٦٢ØŒ ٣٧٨).
Øکومت ناتوانتر از آن بود Ú©Ù‡ بتواند نظم را برقرار سازد. جاری شدن سیلابها Øاکی از ضع٠دولت Ùˆ غÙلت از وضع آبیاری بود. در ٦٤١ØŒ سیل به نظامیه Ùˆ نواØÛŒ مجاور آن رسید Ùˆ چند Ù…Øله را ویران کرد. در ٦٤٦ØŒ سیلاب شرق بغداد را Ùرا گرÙت ØŒ بخشی از Øصار را ویران ساخت Ùˆ به Ù…Øلة Øریم رسید. همچنین سیل در رÙصاÙÙ‡ جاری شد Ùˆ بسیاری از خانه های آن را ویران کرد. غرب بغداد در زیر آب Ùرو رÙت ØŒ Ùˆ بیشتر خانه ها جز بخشی از باب البصره Ùˆ کرخ خراب شد، خانه های مجاور رودخانه از میان رÙت . سیل یک بار در ٦٥١ Ùˆ بار دیگر در ٦٥٣ بغداد را Ùرا گرÙت Ùˆ بر اثر آن تعداد زیادی از خانه ها Ùرو ریخت Ùˆ کشتزارها آسیب دید. بدترین سیل در ٦٥٤ جاری شد Ùˆ هر دو سوی شهر در Ù…Øاصرة آب قرار گرÙت ØŒ Ùˆ Øتی سیل وارد بازارهای شرق بغداد Ùˆ دارالخلاÙÙ‡ Ùˆ نظامیه شد (همان ،ص ١٨٦Ù€١٨٧ØŒ ٢٢٩Ù€٢٣٣ØŒ ٢٦٧ØŒ ٢٧٧ØŒ ٣٠٤ØŒ ٣١٧Ù€٣١٩). بدین ترتیب ØŒ طبیعت Ùˆ انسان برای نابودی بغداد دست به دست هم دادند.
دو سال بعد، مغولان به بغداد Øمله کردند. در ٤ صÙر ٦٥٦ خلیÙÙ‡ مستعصم بدون قید Ùˆ شرط تسلیم شد Ùˆ مغولان مردم را در بیش از یک Ù‡Ùته بدون استثنا از دم تیغ گذراندند. گروه زیادی از اهالی اطرا٠که پیش از Ù…Øاصره به بغداد هجوم آورده بودند در این سرنوشت غم انگیز سهیم شدند. شمار کشته شدگان را هشتصدهزار تا دومیلیون تن تخمین زده اند، Ùˆ این تخمین با گذشت روزگار اÙزایش Ù…ÛŒ یابد (ابن طقطقی ØŒ ص ١٣٠Ø› ابن Ùوطی ØŒ ص ٢٨١Ø› ذهبی ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٢١Ø› ابن کثیر، ج ١٣ØŒ ص ٢٠٢). چانگ ته جهانگرد چینی Ù…ÛŒ گوید (٦٥٧/١٢٥٩) Ú©Ù‡ دهها هزار Ù†Ùر به قتل رسیدند؛ اطلاعات او ظاهراً از منابع مغولی اقتباس شده است (برتشنایدر، ج ١ØŒ ص ١٣٨Ù€١٣٩). به دست دادن هر گونه رقمی دشوار است ØŒ ولی اØتمالاً شمار آن از صد هزار اÙزون است . Ù…Øلات بسیاری بر اثر Ù…Øاصره Ùˆ غارت Ùˆ آتش از میان رÙت ØŒ Ùˆ مسجد خلÙا Ùˆ Ø¶Ø±ÛŒØ Ú©Ø§Ø¸Ù…ÛŒÙ† طعمة Øریق شد (ابن Ùوطی ØŒ ص ٣٢٧Ù€٣٣٠). ولی بغداد از انهدام کامل نجات یاÙت ØŒ Ùˆ Ùتوایی Ú©Ù‡ به زور از علما گرÙته شد Øاکی از اینکه کاÙر عادل بهتر از امام غیرعادل است ØŒ اØتمالاً به این امر Ú©Ù…Ú© کرده باشد. هلاکو قبل از ترک بغداد، دستور مرمّت بعضی از ساختمانهای عمومی را صادر کرد. ناظر وق٠، جامع الخلÙا را تجدید بنا کرد Ùˆ مراقب بود Ú©Ù‡ مدارس Ùˆ رباطها دوباره گشوده شود (ابن عبری ØŒ ص ٤٧٥Ø› ابن Ùوطی ØŒ ص ٣٣٧). Ùرهنگ سخت آسیب دید، ولی ریشه Ú©Ù† نشد، Ùˆ بغداد از هر Ù„Øاظ به صورت یک مرکز ایالتی درآمد. بغداد تا ٧٤٠ØŒ تØت استیلای ایلخانیان باقی ماند Ùˆ Øاکم با Ú©Ù…Ú© یک Ø´Øنه Ùˆ یک پادگان نظامی شهر را اداره Ù…ÛŒ کرد ( رجوع کنید به ابن Ùوطی ØŒ ص ٣٣١).
بغداد بتدریج اØیا شد، زیرا ادارة آن را بیشتر به دست ایرانیان سپردند؛ دلیل عمده ØŒ سیاست عطا ملک جوینی بود Ú©Ù‡ مدت ٢٣ سال در آنجا Ùرمان راند (٦٥٧Ù€٦٨١). در زمان او، منارة جامع الخلÙا Ùˆ بازار نظامیّه را از نو ساختند Ùˆ مستنصریّه را تعمیر کردند Ùˆ برای آبرسانی روش تازه ای در پیش گرÙتند (همان ØŒ ص ٣٧١)ØŒ Ùˆ مساجد شیخ معرو٠و قمریّه را تعمیر کردند (همان ØŒ ص ٤٠٨Ø› عزّاوی ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٦٧Ù€٢٩٦). بعضی از مدارس قدیمی ØŒ بویژه نظامیّه ØŒ مستنصریّه ØŒ بشیریّه ØŒ تَتَشÙیَّه * Ùˆ مدرسة الاصØاب کار خود را از سر گرÙتند ( رجوع کنید به ابن بطوطه ØŒ ج ١ØŒ ص ١٤٠Ù€١٤١Ø› ابن Ùوطی ØŒ ص ١٨٢ØŒ ٣٨٥ØŒ ٣٩٦Ø› عزّاوی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣١٨). همسر جوینی مدرسة عصمتیّه را برای هر چهار مکتب Ùقهی تأسیس کرد، Ùˆ رباطی نیز در مجاورت آن ساخت (ابن Ùوطی ØŒ ص ٣٧٧). ایلخان تکودار (٦٨١) پیامی به بغداد Ùرستاد Ùˆ خواستار اعادة موقوÙات به مدارس Ùˆ مساجد، به سیاق عباسیان ØŒ شد Ú©Ù‡ شاید به سبب علاقة مذهبی بود (کرملی ØŒ ص ١٢). سیاست ایلخانیان منجر به آشوبهایی برضد غیرمسلمانان شد. ایلخانیان از عیسویان Øمایت Ù…ÛŒ کردندو آنان را از جزیه معا٠داشتند Ùˆ کلیساها Ùˆ مدارسی برای آنها بنیان نهادند. این سیاست آنها در ٦٦٥ به شورشی بر ضد عیسویان منجر شد. در زمان ارغون (٦٨٣Ù€٦٩٠) یهودیان به سبب وجود سعدالدّوله ØŒ وزیر یهودی مالیه ØŒ مقامی ارجمند یاÙتند، زیرا ÙˆÛŒ برادر خود را به Øکومت بغداد گماشت . در ٦٩٠ØŒ سعدالدوله به قتل رسید Ùˆ عوام بغداد به جان یهودیان اÙتادند. در زمان غازان ØŒ غیرمسلمانان از Ù„Øاظ اختلا٠لباس ØŒ برقراری مجدّد مالیات سرانه Ùˆ برخورد عوام با آنان ØŒ در عذاب بودند Ùˆ بسیاری از آنها به دین اسلام در آمدند ( رجوع کنید به عمروبن متّی ØŒ ص ١٢٠Ù€١٢٢ØŒ ١٢٥Ø› ابن Ùوطی ØŒ ص ٣٥٤ØŒ ٤٦٥Ù€٤٦٦ØŒ ٤٨٣Ø› وصا٠Øضرة ØŒ ص ١٤٣ØŒ ١٤٨Ø› کرملی ØŒ ص ١٤Ù€١٥ØŒ ٢١Ø› عزّاوی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٤٩ØŒ ٥١٣). اولجایتو در زمانی Ú©Ù‡ در انتخاب تشیع Ùˆ تسنّن تردید داشت آشوب برپا کرد. ایلخانیان کوشیدند Ú©Ù‡ چاو * (پول کاغذی )را تØمیل کنند، ولی این پول در بغداد پذیرÙته نشد Ùˆ سرانجام
به امر غازان در ٦٩٧ از رواج اÙتاد (ابن Ùوطی ØŒ ص ٤٧٧ØŒ٤٩٢).در این دوره گزارشهایی از سه جغراÙیدان یعنی ابن عبدالØÙ‚ (Øدود ٧٠٠)ØŒ ابن بطوطه (٧٢٧)ØŒ Ùˆ مستوÙÛŒ (٧٤٠) در دست داریم .
مؤلّ٠مراصد Ù…ÛŒ نویسد: Ú©Ù‡ از غرب بغداد چیزی جز چند Ù…Øّلة جدا اÙتاده از یکدیگر باقی نمانده بود، Ú©Ù‡ پر جمعیّت ترین آنها کرخ بود (ابن عبدالØÙ‚ ØŒ ص ٢٠١). ÙˆÛŒ به Ù…Øلّة Ù‚Ùریّه ØŒ Ù…Øلّة پر جمعیت رَمْلیَّه ØŒ بازار دارالرقیق ØŒ دارالقَزّ Ú©Ù‡ در آنجا کاغذ Ù…ÛŒ ساختند، Ùˆ باب Ù…ÙØَوَّل Ú©Ù‡ شبیه دهکده ای دور اÙتاده بوده اشاره Ù…ÛŒ کند (ص ١٤٦ØŒ ٢٠١ØŒ ٥٠٧ØŒ ٧٧٣ØŒ ١٠٨٨). او از بیمارستان عضدی یاد Ù…ÛŒ کند Ùˆ نشان Ù…ÛŒ دهد Ú©Ù‡ از Ù…Øله های Øریم الطاهری ØŒ نهر طابق ØŒ Ùˆ قطیعه اثری بر جای نبوده Ùˆ Ù…Øلة توثه به دهکدة دور اÙتاده ای شباهت داشته است (ص ٢٨٠ØŒ ٣٩٧ØŒ ٨٣٧ØŒ ١٤٠٣). در مراصد (ص ٢٠١) دربارة شرق بغداد آمده است : «زمانی Ú©Ù‡ تاتارها آمدند، قسمت اعظم آن ویران شد. آنان اهالی آن را به قتل رساندند Ùˆ جز تعدادی انگشت شمار کسی زنده نماند. سپس مردم از خارج به آنجا آمدند Ùˆ در آن سکنی گزیدند». ÙˆÛŒ Ù…ÛŒ اÙزاید Ú©Ù‡ Øَلَبه ØŒ Ù‚Ùریَّه ØŒ Ùˆ قطیعة العجم Ù…Øلاّ تی آباد Ùˆ پر جمعیت بود (همان ØŒ ص ٤١٧ØŒ ١٠٨٨ØŒ ١١١٠).
ابن بطوطه اندکی بعد از ابن جÙبیر به این شهر آمد. اما ÙˆÛŒ از دو پل در بغداد یاد Ù…ÛŒ کند Ùˆ جزئیات تازه ای دربارة گرمابه های عالی شهر به دست Ù…ÛŒ دهد (ج ١ØŒ ص ١٤٠Ù€١٤١). ÙˆÛŒ Ù…ÛŒ نویسد Ú©Ù‡ مساجد Ùˆ مدارس بسیاری وجود داشت ØŒ ولی همة آنها ویرانه بود (ج ١ØŒ ص ١٤٠).
اطلاعات Øمدالله مستوÙÛŒ قابل توجه است . شرØÛŒ Ú©Ù‡ دربارة Øصار شرق بغداد Ù…ÛŒ دهد با Ø´Ø±Ø Ø§Ø¨Ù† جبیر مطابقت دارد. این Øصار چهار دروازه داشت ØŒ Ùˆ شهر را در نیمدایره ای با Ù…Øیطی به طول هجده هزار قدم در بر Ù…ÛŒ گرÙت . مستوÙÛŒ غرب بغداد را کرخ Ù…ÛŒ نامد Ùˆ Ù…ÛŒ گوید Ú©Ù‡ پیرامون آن را Øصاری مدوّر با Ù…Øیطی به طول دوازده هزار قدم اØاطه کرده بود. زندگی در بغداد سهل بود Ùˆ مردم آن خوش خلق بودند، ولی زبان عربی آنها تØری٠شده بود. Øنبلیان Ùˆ شاÙعیان در بغداد اکثریت داشتند، اگر Ú†Ù‡ پیروان Ùرقه ها نیز بسیار بودند. مدرسه Ùˆ رباط Ùراوان بود، ولی به Ú¯Ùتة Øمدالله مستوÙÛŒ نظامیّه «بزرگترین آنها» بود، در صورتی Ú©Ù‡ مستنصریّه زیباترین بناها به شمار Ù…ÛŒ رÙت (ص ٤٠Ù€٤٢). امکان دارد آرامگاه سیدّه زبیده ØŒ اØتمالاً نوة Ùرزند ارشد مستعصم ØŒ متعلق به این دوره باشد (عزّاوی ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٠٦).
در ٧٤٠ØŒ شیخ Øسن بزرگ در بغداد استقرار یاÙت Ùˆ سلسلة جلایریان را Ú©Ù‡ تا ٨١٣ بر سر کار بود تأسیس کرد. مسجد مرجان متعلق به همین دوره است . از کتیبه های آن چنین بر Ù…ÛŒ آید Ú©Ù‡ مرجان یکی از سرداران اویس ØŒ شروع به ساختن مدرسه Ùˆ مسجد آن در زمان شیخ Øسن بزرگ کرد Ùˆ عمارت آن را در زمان اویس در ٧٥٨ به پایان رسانید. این مدرسه متعلّق به شیعیان Ùˆ ØÙ†Ùیان بود (متن کتیبه ها در آلوسی ØŒ ١٣٤٦ØŒ ص ٤٥ به بعد؛ ماسینیون ØŒ ج ٢ØŒ ص ١ به بعد). Ùقط دروازة مدرسه Ù€ یا بعدها مسجد Ù€ باقی مانده است . علاوه بر این ØŒ از سیل ØŒ Ù…Øاصره ØŒ یا آشوب Ú©Ù‡ ویرانی Ùˆ خسارت Ùراوان به بار آورده ØŒ سخن رÙته است .
بغداد دوبار به دست تیمور اÙتاد؛ در ٧٩٥ Ú©Ù‡ آسیب چندانی ندید؛ در ٨٠٣ Ú©Ù‡ جمعیّت شهر یکسره از دم تیغ گذشت Ùˆ بسیاری از ساختمانهای عمومی (دورة عبّاسی ) Ùˆ Ù…Øلاّ ت خراب شد. این خود ضربه ای کاری بر Ùرهنگ بغداد وارد آورد. در ٨٠٧ØŒ اØمد جلایر به بغداد بازگشت Ùˆ در صدد تعمیر بعضی از ساختمانها Ùˆ بازارها برآمد، ولی عمر این دوره کوتاه بود.
در ٨١٣ØŒ بغداد به دست ترکمنهای قره قوینلو اÙتاد Ú©Ù‡ آن را تا ٨٧٢ در اختیار داشتند، Ùˆ پس از آن ترکمنهای آق قوینلو بر سر کار آمدند. بغداد در زمان ترکمنها بیشتر تنزّل کرد Ùˆ از بی سیاستی ایشان آسیب Ùراوان دید. بیشتر ساکنانش شهر را ترک Ú¯Ùتند، Ùˆ نابودی نظام آبیاری سبب جاری شدن مکرّر سیل Ùˆ خرابی ناشی از آن بود. مقریزی ذیل وقایع ٨٤١ Ù…ÛŒ نویسد: «بغداد خراب شده است Ùˆ مسجد Ùˆ مجمع Ùˆ بازاری وجود ندارد. بیشتر نهرهای آن خشک شده است تا آنجا Ú©Ù‡ بدشواری Ù…ÛŒ توان آن را شهر نامید» (مقریزی ØŒ ج ٣ØŒ ص ١٠٠Ø› رجوع کنید به عزّاوی ØŒ ج ٣ØŒ ص ٧٩ به بعد؛ کرملی ØŒ ص ٦١ به بعد). اÙزون بر این ØŒ تعصب قبیله ای چیره شد Ùˆ همبستگی میان قبایل نقش خود را در ایجاد Ùتنه ها در کشور آغاز کرد.
در ٩١٤ØŒ بغداد به تصرّ٠شاه اسماعیل صÙÙˆÛŒ درآمد، Ùˆ دورة کشمکش ایران Ùˆ عثمانی بر سر تصر٠بغداد آغاز شد. یک نمونة آن در ترانه ای بغدادی بدین مضمون آمده است Ú©Ù‡ «در کشاکش ایرانیان Ùˆ رومیان ØŒ Ú†Ù‡ تلخکامی Ú©Ù‡ به ما رسید». به Ùرمان شاه اسماعیل ØŒ بسیاری از زیارتگاههای سنّیان ØŒ بویژه آرامگاههای ابوØÙ†ÛŒÙÙ‡ Ùˆ عبدالقادر گیلانی ØŒ را خراب کردند Ùˆ بسیاری از رهبران اهل تسنّن را کشتند. اما ÙˆÛŒ شروع به ساختن ضریØÛŒ برای امام موسی کاظم علیه السّلام کرد، Ùˆ Øاکمی لقب خلیÙØ© الخلÙا به کار گماشت (عزّاوی ØŒ ج ٣ØŒ ص ٣٣٦Ù€ ٣٤٣). بسیاری از بازرگانان ایرانی به بغداد روی آوردندو امور تجاری را رونق بخشیدند. پس از مدت کوتاهی Ú©Ù‡ ضمن آن ذوالÙقار، سرکردة کردان ØŒ بغداد را به تصر٠در آورد وخود را مطیع سلطان سلیمان قانونی خواند، شاه طهماسب آن شهر را دوباره در ٩٣٦ گرÙت . در ٩٤١ØŒ سلطان سلیمان
وارد بغداد شد، Ùˆ گنبدی بر Ùراز آرامگاه ابوØÙ†ÛŒÙÙ‡ ساخت Ùˆ مسجد Ùˆ مدرسه ای بنیان نهاد Ùˆ مسجد Ùˆ تکیه Ùˆ آرامگاه گیلانی را تعمیر کرد Ùˆ در هر دو مسجد مهمانسراهایی برای مستمندان به وجود آورد. همچنین زیارتگاه Ùˆ مسجد کاظمین را Ú©Ù‡ شاه اسماعیل آغاز کرده بود تکمیل کرد (اولیا چلبی ،ج ٤ØŒ ص ٤٢٦Ø› آلوسی ØŒ ١٣٤٦ØŒ ص ١١٧Ø› عزّاوی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٨ به بعد). ÙˆÛŒ دستور داد Ú©Ù‡ املاک را ممیّزی Ùˆ ثبت کنند، Ùˆ ادارة آن ایالت رانظم Ùˆ ترتیب بخشید (اولیاچلبی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٤١). ادارة امور به دست والی (پاشا)ØŒ دÙتردار (برای امور مالی ) Ùˆ قاضی سپرده شد. در بغداد پادگانی مستقر شد Ú©Ù‡ سپاهیان ینی چری * ستون Ùقرات آن بودند.در دورة بعد، تنها چند ساختمان بر پا شد. در ٩٧٨ مراد پاشا مسجد مرادیه را در Ù…Øلّة میدان ساخت . مسجد گیلانی تعمیر شد. چغاله زاده یک کاروانسرا، یک قهوه خانه Ùˆ یک بازار مشهور ساخت . همچنین جامع الصّغا یا جامع الخَÙّاÙین را ساخت Ùˆ تکیة مولوی را Ú©Ù‡ امروزه به مسجد آصÙیه شهرت دارد تعمیر کرد (عزّاوی ØŒ ج ٤ØŒ ص ١١٦ØŒ ١٢٨Ù€١٣٢Ø› رجوع کنید به آلوسی ØŒ ١٣٤٦ØŒ ص ٣٠Ù€ ٣١ØŒ ٦٢Ù€٦٤). Øسن پاشا مسجدی ساخت Ú©Ù‡ به نام او شهرت یاÙته است . این مسجد را جامع الوزیر نیز Ù…ÛŒ نامند (مرتضی ØŒ ص ٦٦Ø› اولیاچلبی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٤١٩). ÙˆÛŒ Øصار Ùˆ خندقی نیز در پیرامون کرخ ساخت تا آن را از Øملة بدویان ØÙظ کند.
در این دوره ØŒ جهانگردان اروپایی دیدار از بغداد را آغاز کردند. آنان این شهر را Ù…Øلّ تلاقی کاروانها Ùˆ مرکز بزرگ تجارت با عربستان Ùˆ ایران Ùˆ ترکیه دانسته اند. سزار Ùردریگو (٩٧٠/١٥٦٣) بازرگانان خارجی بسیاری در این شهر یاÙت . سرآنتونی شرلی (٩٩٨/١٥٩٠) «همه گونه کالاهای عالی Ùˆ بسیار ارزان » در آنجا دید (پرچس ØŒ ج ٨ØŒ ص ٣٨٤). بغداد پلی داشت از قایقهایی Ú©Ù‡ با زنجیر آهنی بزرگی به یکدیگر بسته شده بودند، Ùˆ هنگامی Ú©Ù‡ قایقی از رودخانه عبور Ù…ÛŒ کرد بعضی از قایقهای پل را Ù€ تا زمانی Ú©Ù‡ رÙت Ùˆ آمد ادامه داشت Ù€ برمی داشتند (رال٠Ùیچ ØŒ در ١٥٨٣ØŒ هکلوت ØŒ ج ٣ØŒ ص ٢٨٢Ù€٢٨٣). رائوول٠(٩٨٢/١٥٧٤Ø› ج ١ØŒ ص ١٧٩ به بعد)ØŒ Ú©ÙˆÚ†Ù‡ ها را باریک Ùˆ خانه ها را بدشکل یاÙت . بسیاری از ساختمانها خراب شده بود. بعضی از ساختمانهای عمومی مانند اقامتگاه پاشاو بازار بزرگ یا صرّاÙخانه سالم بود. گرمابه های آن Ú©ÛŒÙیت مرغوبی نداشت . بخش شرقی با Øصار Ùˆ خندق بخوبی Ù…ØاÙظت Ù…ÛŒ شد، Ùˆ Øال آنکه بخش غربی بی ØÙاظ بود Ùˆ به دهکده ای بزرگ شباهت داشت . Øصار شهر از آجر بود Ùˆ استØکاماتی Ùرعی شامل چهار برج داشت Ú©Ù‡ بر Ùراز آنها توپهای Ù…Ùرغی سنگین Ùˆ کارآمدی تعبیه شده بود (تکسیرا ØŒ ص ٣١). Ù…Øیط Øصار را دوتا سه میل دانسته اند. جان الدرد (٩٩١/١٥٨٣) مشاهده کرد Ú©Ù‡ در بغداد مردم به سه زبان عربی ØŒ ترکی Ùˆ Ùارسی سخن Ù…ÛŒ گویند (هکلوت ØŒ ج ٣ØŒ ص ٣٢٥). رال٠Ùیچ (٩٩١/١٥٨٣) بغداد را بسیار بزرگ نیاÙت ØŒ ولی جمعیت آن را زیاد دانست . Ù¾Ùدرو تÙکْسیرا، Ø³ÛŒÙ‘Ø§Ø Ù¾Ø±ØªØºØ§Ù„ÛŒ (١٠١٣/١٦٠٤)ØŒ شمار خانه های شرقی بغداد را بیست تا سی هزار تخمین Ù…ÛŒ زند. در بغداد ضرّابخانه ای بود Ú©Ù‡ در آن سکّه های طلا Ùˆ نقره Ùˆ مس ضرب Ù…ÛŒ کردند. دولت یک مدرسة تیراندازی با کمان Ùˆ یک مدرسة تیراندازی با تÙÙ†Ú¯ تأسیس کرده بود (تکسیرا، همانجا).
پس از شورش بکر * سوباشی (صوباشی )ØŒ شاه عبّاس اول بغداد را در ١٠٣٢ ÙØªØ Ú©Ø±Ø¯. عمارات مدارس Ùˆ زیارتگاههای سنّیان شامل مساجد گیلانی Ùˆ ابوØÙ†ÛŒÙÙ‡ آسیب Ùراوان دید. هزاران Ù†Ùر به قتل رسیدند یا به عنوان بَرده به Ùروش رÙتند Ùˆ جمعی دیگر شکنجه شدند (Øاجی خلیÙÙ‡ ØŒ ١٢٩٧ØŒ ج ٢ØŒ ص ٥٠Ø› Ù…Øبی ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٨٣Ø› عزّاوی ØŒ ج ٤ØŒ ص ١٧٨Ù€١٨٢). در این دوره ØŒ «سرای » (دارالØکومه ) به وسیلة صÙÛŒ قلی خان ØŒ Øاکم ایرانی ØŒ ساخته شد. عثمانیها در ١٤٠٨ØŒ به رهبری سلطان مراد چهارم ØŒ بغداد را به تصرّ٠درآوردند. ÙˆÛŒ دستور داد Ú©Ù‡ زیارتگاهها، بویژه آرامگاههای ابوØÙ†ÛŒÙÙ‡ Ùˆ گیلانی ØŒ را تعمیر کنند Ùˆ به هنگام عزیمت او، دور باب الطلسم دیوار کشیدند، Ùˆ این دیوار تا ١٣٣٥/١٩١٧ Ú©Ù‡ ترکان به هنگام عقب نشینی آن را منÙجر ساختند، پابرجا بود. صدر اعظم٠مراد چهارم قلعه را به صورت مطلوبی مرمّت کرد.
اطلاعات بیشتر، از جهانگردان این دوره مانند تاورنیه (١٠٦٢/١٦٥٢)ØŒ اولیاچلبی (١٠٦٥/ ١٦٥٥) Ùˆ تونو (١٠٧٣/ ١٦٦٣) به دست Ù…ÛŒ آید. دیوار پیرامون شرق بغداد تقریباً مدوّر بود Ùˆ شصت ذراع ارتÙاع Ùˆ ده تا پانزده ذراع عرض Ùˆ سوراخهایی برای توپ داشت . برجهای عریضی در گوشه های اصلی آن دیده Ù…ÛŒ شد، Ú©Ù‡ چهار برج آن در این دوره مشهور بود؛ Ùˆ برجهای کوچکتری به Ùواصل کوتاه از یکدیگر نیز ساخته شده بود. بر Ùراز برجهای عریض ØŒ توپهای برنجی نصب کرده بودند. در کنار رودخانه ØŒ دیوار به منظور دÙاع تکمیل شده بود (در نقشه ای Ú©Ù‡ Ù†ØµÙˆØ Ø§Ù„ØµÙ„Ø§ØÛŒ در ٩٤٤ برای سلطان سلیمان کشیده این دیوار دیده Ù…ÛŒ شود؛ سوزا ØŒ ص ١٢). در Øصار طر٠خشکی ØŒ ١١٨ برج Ùˆ در طر٠رودخانه ٤٥ برج وجود داشت (Øاجی خلیÙÙ‡ ØŒ ١١٤٥ØŒ ص ٤٥٧ به بعد؛ پورتر ØŒ ١٢٣٤/١٨١٩ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٦٥Ø› Ù€ قس باکینگهام ØŒ ص ٣٧٢) Ù€ از ١١٧ برج یاد Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ Ù‡Ùده تای آن عریض بوده است ). این Øصار در طر٠خشکی سه دروازه داشت (زیرا جلو دروازة طلسم را دیوار کشیده بودند):باب الامام الاعظم در شمال به Ùاصلة Ù‡Ùتصد ذراعی دجله ØŒ قَرانْلÙÙ‚ قاپو (باب کَلواذا) یا دروازة سیاه در جنوب به Ùاصلة پنجاه ذراعی از دجله ØŒ Ùˆ آق قاپو (الباب الوسطانی )
یا دروازة سÙید در شرق . دروازة چهارم در کنار پل بود. اولیاچلبی دیوار را اندازه گرÙت Ùˆ با گامهای آهسته آن را ٨٠٠ ØŒ ٢٨ قدم یا Ù‡Ùت میل یاÙت (میل = ٠٠٠ ØŒ ٤ قدم ) Ùˆ Øال آنکه Øاجی خلیÙÙ‡ طول آن را ٢٠٠ ØŒ ١٢ ذراع یا دو میل Ù…ÛŒ داند (نیبورو اولیویه طول شرق بغداد را دو میل Ù…ÛŒ دانند). ولستد Ù…Øیط دیوارها را Ù‡Ùت میل برآورد Ù…ÛŒ کند. Ùلیکس جونز ،که بغداد را در ١٢٦٩/١٨٥٣ مسّاØÛŒ کرده ØŒ Ù…Øیط دیوارهای شرق بغداد از جمله قسمت مشر٠به رودخانه را ٦٠٠ ØŒ ١٠یارد یا در Øدود شش میل Ù…ÛŒ داند (اولیویه ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٧٩Ù€٣٨٠Ø› ولستد، ج ١ØŒ ص ٢٥٥Ø› جونز، ص ٣١٨Ø› قس روسو ØŒ ص ٥ØŒ تاورنیه ØŒ ص ٨٤).
پیرامون Øصار خندقی به عرض شصت ذراع قرار گرÙته بود Ú©Ù‡ آن را با آب دجله پرکرده بودند. در گوشة شمال غربی Øصار، قلعه ای بود Ú©Ù‡ از باب المعظّم تا دجله ادامه داشت ØŒ Ùˆ دیوار واØدی با برجهایی Ú©ÙˆÚ†Ú© Ú©Ù‡ بر Ùراز هر یک توپی نصب کرده بودند آن را در بر Ù…ÛŒ گرÙت . سربازخانه Ùˆ انبار مهمّات Ùˆ آذوقه Ùˆ همچنین خزانه Ùˆ ضرّابخانه در آنجا قرار داشت . «سرای »، Ù…ØÙ„ اقامت پاشا، در پایین قلعه واقع بود Ùˆ باغهای وسیع Ùˆ کوشکهای زیبا داشت . در سوی دیگر پل در کرخ ØŒ قلعه ای به نام قوشْلر قلعه سی یا قلعة پرندگان ساخته شده بود Ú©Ù‡ دروازه ای بر روی پل داشت (اولیاچلبی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٤١٦Ø› Øاجی خلیÙÙ‡ ØŒ ١١٤٥ØŒ ص ٤٥٠Ù€ ٤٥٧Ø› تاورنیه ØŒ ص ٦٤Ø› تونو، ج ٢ØŒ ص ٢١١). اولیاچلبی به مساجد بیشمار بغداد اشاره Ù…ÛŒ کند Ùˆ از نه مسجد مهم نام Ù…ÛŒ برد. دوباب از مدارس یعنی مرجانیه Ùˆ مدرسة الخلÙا (مستنصرّیه ) از همه بزرگتر بود. از میان کاروانسراهای متعدد، دوباب آن وضعیت خوبی داشت . ÙˆÛŒ هشت کلیسا Ùˆ سه کنیسه را ذکر Ù…ÛŒ کند، Ùˆ ارقام اغراق آمیزی در مورد تکیه ها (Ù‡Ùتصد باب ) Ùˆ گرمابه ها (پانصد باب ) به دست Ù…ÛŒ دهد. پل قایقی ٣٧ تا چهل قایق به تناسب عمق رودخانه داشت ØŒ Ùˆ بعضی از قایقهای میانی را Ù…ÛŒ توانستند به منظور امنیت شبانه یا عبور Ùˆ مرور از رودخانه یا برای اØتیاط نظامی ØŒ بردارند. زبانهای عمدة شهر عربی ØŒ ترکی Ùˆ Ùارسی بود. بغداد بهترین کبوتران قاصد را داشت .با وجود این ØŒ بغداد همچنان به سوی انØطاط پیش Ù…ÛŒ رÙت Ùˆ جمعیت آن به کمترین Øد ممکن ØŒ یعنی پانزده هزار Ù†Ùر، تقلیل یاÙته بود (اولیاچلبی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٤٢٠ به بعد؛ تاورنیه ØŒ ص ٨٥ Ù€٨٦Ø› تونو، ج ٢ØŒ ص ٢١١).
در Ùاصلة سالهای ١٠٤٨Ù€١١١٦ØŒ ٢٤ پاشا بر بغداد Øکومت کردند، Ùˆ مجال هیچگونه پیشرÙت واقعی نبود. پاشاها نیمه مستقل بودند، Ùˆ ینی چریها قدرت Ùراوان داشتند. قدرت طوای٠اÙزایش یاÙته بود Ùˆ بتدریج Øیات شهر را تهدید Ù…ÛŒ کرد. ( در دورة این پاشاها ) بجز مرمّت دیوارهای مساجد یا شهر، کار زیادی انجام نگرÙت .
در آغاز قرن دوازدهم ØŒ وضع ایالت بغداد سخت آشÙته بود، ینی چریها بر شهر تسلّط داشتند Ùˆ طوای٠عرب بر نواØÛŒ مجاور مستولی بودند Ùˆ ØµÙ„Ø Ùˆ امنیت بازرگانی وجود نداشت . انتصاب Øسن پاشا در ١١١٦ Ùˆ پس از او پسرش اØمد، دورة تازه ای در بغداد پدید آورد. آنان ممالیک (غلامان ) را برای نظارت بر ینی چریها به کار گماشتند Ùˆ شالودة سلطة ممالیک را Ú©Ù‡ تا ١٢٤٧ ادامه یاÙت ریختند. ینی چریها Ùˆ طوای٠عرب تØت Ùرمان درآمدند. نظم برقرار شد، Ùˆ تهدید ایران از میان رÙت . Øسن پاشا مسجد٠سرای (جدیدْ Øسن پاشا) را تعمیر کرد، مالیات هیزم Ùˆ مواد غذایی را برداشت ØŒ Ùˆ Ù…Øلات را از اخّاذیهایی Ú©Ù‡ پس از قتل Ùˆ کشتار پدید آمده بود نجات داد (لوریمر، ج ١ØŒ قسمت ١ØŒ ص ١١٩٣Ù€١١٩٤Ø› Ùائق بک ØŒ Øروب الایرانیین ØŒ Ú¯ ١٨Ù€١٩Ø› همو، تاریخ الممالیک ØŒ Ú¯ ٤Ø› Øدیقة الزوراء ØŒ Ú¯ ٩Ø› مرتضی ØŒ ص ٢٢٥). اØمدپاشا سیاست پدر را ادامه داد Ùˆ تا Øدّ زیادی به اعتبار بغداد اÙزود. نادرشاه دوبار(١١٥٠ Ùˆ ١١٥٦) بغداد را در Ù…Øاصره گرÙت Ùˆ گرچه شهر در Ù…Øاصرة اول سخت آسیب دید، اØمد پاشا دست از مقاومت برنداشت Ùˆ شهر را نجات داد. پس از مرگ اØمد پاشا در ١١٦٠ØŒ قسطنطنیه مجدداً درصدد تØمیل قدرت خود بر بغداد برآمد، ولی به سبب مخالÙت ممالیک موÙّق نشد. در ١١٦٢ سلیمان پاشا نخستین مملوکی بود Ú©Ù‡ به Øکومت بغداد رسید. ÙˆÛŒ بنیانگذار واقعی Øکومت ممالیک در بغداد بود. از این به بعد، سلطان مجبور بود مقام آنان را به رسمیّت بشناسد Ùˆ به طور کلّی Øاکمان پیشنهادی آنان را تأیید کند. Øسن پاشا، Ú©Ù‡ در دربار عثمانی تربیت شده بود (غلام خانه زاد)ØŒ درصدد تقلید از ایشان برآمد Ùˆ مراکزی برای تربیت ممالیک چرکسی Ùˆ گرجی Ùˆ Ùرزندان بزرگان Ù…Øلّی تأسیس کرد. سپس سلیمان این کار را توسعه داد، Ùˆ همیشه در Øدود دویست Ù†Ùر در مدرسه برای کارهای لشکری Ùˆ کشوری تعلیم Ù…ÛŒ دیدند. به آنان خواندن Ùˆ نوشتن Ùˆ طرز استÙاده از اسلØÙ‡ ØŒ ÙÙ† سوارکاری Ùˆ ورزش ØŒ Ùˆ در پایان برخی آداب Ùˆ رسوم درباری آموخته Ù…ÛŒ شد، تا گروهی برگزیده برای دولت آماده شود (Ùائق بک ØŒ تاریخ الممالیک Ø› کرکوکلی ØŒ ص ٨). بدین ترتیب ØŒ طبقة Øاکمه ای تربیت یاÙته ØŒ Ùعّال ØŒ Ùˆ متراکم تشکیل شد، اما به سبب Øسادتها Ùˆ توطئه ها ضعی٠بود. سلیمان پاشا طوای٠را مطیع ساخت ØŒ نظم Ùˆ امنیّت را برقرار کرد Ùˆ به تشویق تجارت پرداخت . علی پاشا در ١١٧٥ Ùˆ عمر پاشا در ١١٧٧ دنبالة کار را گرÙتند (جودت پاشا، ج ١ØŒ ص ٣٣٩Ù€٣٤٠). در ١١٨٠ تأسیس یک نمایندگی انگلیس در بغداد به تصویب بمبئی رسید (لوریمر، ج ١ØŒ ص ١٢٢٥). در ١١٨٦/١٧٧٢ طاعونی ÙˆØشتناک در بغداد شیوع یاÙت Ú©Ù‡ شش ماه ادامه داشت . هزاران Ù†Ùر از بین رÙتند، گروههایی مهاجرت کردند، Ùˆ Ùعالیتهای اقتصادی متوق٠شد (همان ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٢٤). با اینهمه ØŒ امنیّت باعث شد Ú©Ù‡ بغداد به صورت مرکز بزرگ تجاری درآید. یک شاهد عینی در ١١٨٨ چنین نوشت : «اینجا بازار بزرگی برای Ù…Øصولات هندوستان ØŒ ایران ØŒ قسطنطنیه ØŒ Øلب Ùˆ دمشق ØŒ Ùˆ خلاصه انبار بزرگ مشرق زمین است » (همان ØŒ ج ١ØŒ ص ١٢٤٣).
اختلا٠و رهبری ضعی٠ممالیک ØŒ به آشوب Ùˆ هرج ومرج طوای٠و تسلّط ایران بر بصره منجر شد. این دوره هنگامی پایان یاÙت Ú©Ù‡ سلیمان پاشای کبیر به Øکومت رسید (١١٩٣) Ùˆ بغداد Ùˆ شهرزور Ùˆ بصره را به هم پیوست ØŒ طوای٠را مهار کرد Ùˆ آرامش را برقرار ساخت Ùˆ قدرت ممالیک را اØیا کرد ( جودت پاشا ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٤٦ØŒ ١٥٧ Ù€ ١٥٨Ø› صوÙÛŒ ØŒ ص ١٩ به بعد، ٥٤ به بعد؛ Ùائق بک ØŒ تاریخ الممالیک ØŒ Ú¯ ١٦Ù€١٧). سلیمان پاشا Øصارهای شرق بغداد را تعمیر کرد Ùˆ Øصاری پیرامون کرخ ساخت Ùˆ دور آن خندقی کشید Ùˆ سرای را تجدید بنا کرد. همچنین مدرسة سلیمانیه را تأسیس Ùˆ مساجد قَپْلانیّه Ùˆ Ùضل Ùˆ خلÙا را تعمیر کرد. گذشته از این ØŒ سوق السرّاجین را ساخت . Ú©Øْیای (رئیس نگهبانان ) او شروع به ساختن مسجد اØمدیّه (جامع المیدان ) کرد Ùˆ برادر٠کØیا (بصری ØŒ ص ٧٠Ù€٧٣ØŒ ٧٦Ù€٧٧) به تکمیل آن پرداخت . در آخرین سال عمرش (١٢١٧) طاعونی در بغداد بروز کرد (لوریمر، ج ١ØŒ ص ١٢٨٥Ø› خطیب عمری ØŒ ص ٦٤). Ú©ÙˆÚ†ÙˆÚ© سلیمان (١٢٢٣) اعدام را جز در موردی Ú©Ù‡ Ù…Øاکم مذهبی تصمیم Ù…ÛŒ گرÙتند ملغی ساخت ØŒ Ùˆ مصادرة اموال را ممنوع Ùˆ مطالبات Ù…Øاکم را لغو کرد Ùˆ Øقوقی به قضات اختصاص داد (Ùائق بک ØŒ همان ØŒ Ú¯ ١٦Ø› کرکوکلی ØŒ
ص ٢٥٠).
داودپاشا (١٢٣١) پس از یک دورة آشوب بر سرکار آمد. ÙˆÛŒ طوای٠را مطیع Ùˆ نظم Ùˆ امنیّت را برقرار ساخت Ùˆ بعضی از نهرهای آبیاری را لاروبی کرد Ùˆ چند کارخانة پارچه باÙÛŒ Ùˆ اسلØÙ‡ سازی ساخت Ùˆ به تشویق صنایع Ù…ØÙ„ÛŒ پرداخت . ÙˆÛŒ سه مسجد بزرگ بنا کرد Ú©Ù‡ مهمترین آنها مسجد Øیدرخانه بود. همچنین سه مدرسه تأسیس کرد Ùˆ بازاری در کنار پل ساخت Ùˆ لشکری مرکّب از Øدود بیست هزار Ù†Ùر تشکیل دادو اÙسری Ùرانسوی به تربیت آنان گماشت . مدیریت Ùعّال Ùˆ هوشمندانة او موجب ترقّی آن شهر شد. اما ناگزیر بود Ú©Ù‡
از مردم بغداد مالیات سنگینی دریاÙت کند. سقوط داود وپایان کار ممالیک در نتیجة سیاست تمرکز جویانه
Ùˆ Ø§ØµÙ„Ø§Ø Ø·Ù„Ø¨Ø§Ù†Ø© Ù…Øمود ثانی ØŒ Ùˆ نیز طاعونی ÙˆØشت انگیز، Ù‚ØØ·ÛŒ Ùˆ سیل Ú©Ù‡ به بیشتر جمعیت شهر صدمه زد، پیش آمد (١٢٤٧Ø› Øدیقة الزوراء ØŒ Ú¯ ٤٣Ù€٤٤ØŒ ٥٣ØŒ ٥٥Ù€٥٦Ø› سویدی ØŒ Ú¯ ٤١Ù€٤٢Ø› مرآت الزوراء ØŒ ص ٥٩Ø› Ùائق بک ØŒ همان ØŒ Ú¯ ٣٩Ù€٥٢Ø› لوریمر، ج ١ØŒ ص ٣١٦Ø› Ùریزر ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٢٤Ù€٢٢٥Ø› > دستینة بین النهرین < ØŒ ج ١ØŒ ص ٨٠Ù€٨١).
نظام اداری بغداد به مقیاس کوچکتر تقلیدی از نظام اداری قسطنطنیه بود. اختیارات عالی نظامی Ùˆ اداری پاشا ØÙظ شد. در رأس امور، «کتخدا» (یا Ú©Øیا) بود Ú©Ù‡ مانند وزیر عمل Ù…ÛŒ کرد. دستیاران او یکی دÙتردار بود Ú©Ù‡ مدیریت امورمالی را به عهده داشت ØŒ Ùˆ دیگری «دیوان اÙندیسی » (یا رئیس دیوان وزارت ) بود. اÙسری نیز Ùرماندهی نگهبانان قصر را داشت Ùˆ «آغا»ی ینی چریها بود. ریاست دستگاه قضایی را قاضی بر عهده داشت . پاشا «دیوان » را Ú©Ù‡ شامل Ú©Øیا، دÙتردار، قاضی ØŒ Ùرمانده Ùˆ سایر شخصیتهای برجسته بود برای بØØ« دربارة مسائل مهم اØضار Ù…ÛŒ کرد. در قصر، خانه هایی با آموزگاران Ùˆ لَله ها برای تربیت ممالیک وجود داشت (جودت پاشا، ج ٢ØŒ ص ٢٨٧ØŒ ج ٣ØŒ ص ٢٠٤Ø› بصری ØŒ ص ٣١Ù€٣٢ØŒ ٣٩ØŒ ٥٦Ø› روسو، ص ٢٥ به بعد). سپاه مملوک از ٥٠٠ ØŒ ١٢ Ù†Ùر تشکیل Ù…ÛŒ شد Ùˆ در صورت ضرورت با پیوستن سربازان Ù…Øلّی Ùˆ اÙراد سایر قسمتهای ولایت به سی هزار Ù†Ùر اÙزایش Ù…ÛŒ یاÙت (Ùائق بک ØŒ همان ØŒ Ú¯ ٥١ Ù€ ٥٢).
جهانگردان اروپایی در این دوره اطلاعاتی دربارة بغداد به دست Ù…ÛŒ دهند. بعضی اظهار Ù…ÛŒ دارند Ú©Ù‡ دیوارها در مواقع متعدّد ساخته Ùˆ تعمیر شده Ùˆ قسمتهای قدیمی بهتر از سایر بخشهاست (باکینگهام ØŒ ص ٣٣٢Ø› رجوع کنید به جونز، ص ٣٠٩).
Ù…Øوطة داخل دیوارها (درقسمت شرقی )ØŒ بنا به اندازه گیری Ùلیکس جونز، ٥٩١ جریب بوده است (آیوز ØŒ ص ٢٠Ø› روسو، ص ٥). Øصار کنار رودخانه ظاهراً مورد توجه نبوده Ùˆ خانه هایی در ساØÙ„ ساخته شده است (اولیویه ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٧٩). قسمت عمده ای در داخل Øصار، بویژه در سمت شرقی ØŒ مسکونی نبود. بخش نزدیک رودخانه نسبتاً پر جمعیت بود، ولی Øتی در اینجا نیز به اندازه ای باغ وجود داشت Ú©Ù‡ گویی شهری از دل نخلستان بیرون آمده است (نیبور، ج ٢ØŒ ص ٢٣٩Ø› باکینگهام ØŒ ص ٣٧٣Ø› ولستد، ج ١ØŒ ص ٢٥٥). سرایْ وسیع بود، باغهای زیبایی داشت Ùˆ دارای اثاث گرانبهایی بود (روسو، ص ٦Ø› پورتر، ج ٢ØŒ ص ٢٦٣).
کرخ ØŒ یعنی بخش غربی ØŒ شبیه Øومه Ùˆ دارای باغهای متعدد بود. در آغاز استØکاماتی نداشت (روسو، ص ٥Ø› آیوز، ص ٢٨)ØŒ تا آنکه سلیمان پاشای کبیر دیوار آن را ساخت . دیوار چهار دروازه داشت : باب الکاظم (در شمال )ØŒ باب الشیخ معرو٠(در غرب )ØŒ باب الØلّه (در جنوب غربی ) Ùˆ باب الکریمات (در جنوب ). طول دیوارها ٣٠٠ ØŒ ٥ متر بود Ùˆ بخشی به مساØت ٤٢٦ جریب را دربرمی گرÙت (جونز، ص ٣٠٩). Ú©Ùرْ پورتر (١٢١٣/ ١٨١٨) Ù…ÛŒ نویسد Ú©Ù‡ در معابر بیشمار Ùˆ وسیع آن ØŒ دکانهای پر کالایی وجود داشت (ج ٢ØŒ ص ٢٥٥Ø› منشی بغدادی ØŒ ص ٣١). بعلاوه ØŒ این قسمت به اندازة بخش شرقی پرجمعیت نبود، Ùˆ به طورکلی اÙراد عادی در آنجا سکونت داشتند (نیبور، ج ٢ØŒ ص ٢٤٤Ø› روسو، ص ٤). پل قایقی ٨ر١ متر ارتÙاع داشت ØŒ Ùˆ مردم برای عبور از رودخانه از آن یا از «قÙÙّه »ها استÙاده Ù…ÛŒ کردند (پورتر، همانجا؛ نیبور، ج ٢ØŒ ص ٢٤٣Ø› منشی بغدادی ØŒ همانجا).
در این دوره ØŒ جمعیت بتدریج اÙزایش یاÙت . روسو (در Øدود ١٢١٥/١٨٠٠Ø› ص ٨) جمعیت آن را ٠٠٠ ØŒ ٤٥ Ùˆ اولیویه (ج ٢ØŒ ص ٣٨٥)ØŒ هشتاد هزار تخمین Ù…ÛŒ زند، Ùˆ Øال آنکه ساکنانش رقم آن را یکصد هزار Ù†Ùر Ù…ÛŒ دانند؛ در ١٢٤٦/١٨٣٠ این تخمین به ٠٠٠ ØŒ ١٢٠ تا ٠٠٠ ØŒ ١٥٠ Ù†Ùر رسید (Ùریزر، ج ١ØŒ ص ٢٢٤Ù€ ٢٢٥). مخلوطی از نژادها Ùˆ مذاهب وجود داشت . دیوانیان ترک (یا مملوک ) بودند، بازرگانان عمدتاً عرب بودند، Ùˆ گروهی ایرانی Ùˆ کرد Ùˆ عده ای هم هندی دیده Ù…ÛŒ شد (باکینگهام ØŒ ص ٣٧٨Ø› نیبور، ج ٢ØŒ ص ٢٥٠Ø› پورتر، ج ٢ØŒ ص ٢٦٥Ø› ولستد، ج ١ØŒ ص ٢٥١). در بغداد، بویژه نزدیک پل ØŒ بازارهای متعددی وجود داشت Ùˆ بازارهای بزرگ با طاقهای آجری پوشیده شده بود، Ùˆ Øال آنکه روی بازارهای دیگر را با شاخه های نخل Ù…ÛŒ پوشاندند. خانهای بسیار، ٢٤ Øمام ØŒ پنج مدرسة بزرگ ØŒ Ùˆ بیست مسجد وسیع Ùˆ بسیاری مسجد Ú©ÙˆÚ†Ú© وجود داشت (باکینگهام ØŒ ص ٣٧٨Ù€٣٧٩Ø› منشی بغدادی ØŒ همانجا).معابر باریک بود، Ùˆ بعضی از آنها دروازه داشت Ú©Ù‡ شبهابرای ØÙاظت Ù…ÛŒ بستند. خانه ها مرتÙع بود، Ùˆ پنجره هایی روبه Ú©ÙˆÚ†Ù‡ داشت . درون خانه ØŒ ردی٠اتاقها رو به Øیاط میانی مربع Ø´Ú©Ù„ Ú©Ù‡ معمولاً باغی نیز داشت گشوده Ù…ÛŒ شد. از «سردابها» برای Ùرار از گرمای تابستان استÙاده Ù…ÛŒ کردند، Ùˆ Øال آنکه مهتابیها برای اواخر بعداز ظهر مناسب بود. در تابستان ØŒ مردم روی بام Ù…ÛŒ خوابیدند ( رجوع کنید به باکینگهام ØŒ ص ٣٨٠). بغداد صنایعی از جمله دبّاغی ØŒ Ùˆ کارگاههایی برای تهیة منسوجات پنبه ای Ùˆ ابریشمی Ùˆ پشمی داشت (روسو، ص ٩Ù€١٠).
از ١٢٤٧ تا انقراض دولت عثمانی ØŒ بغداد مستقیماً تØت نظر قسطنطنیه بود. بعضی از Øکّام درصدد اصلاØاتی برآمدند. Ù…Øمد رشیدپاشا (١٢٦٣) نخستین کسی بود Ú©Ù‡ کوشید اوضاع اقتصادی را بهبود بخشد. ÙˆÛŒ شرکتی برای خرید دوکشتی جهت Øمل ونقل میان بغداد Ùˆ بصره تشکیل داد، Ú©Ù‡ موÙقیّت آن منجر به Ø·Ø±Ø Ø§Ù†Ú¯Ù„ÛŒØ³ÛŒ مشابهی شد. نامق پاشا (١٢٦٩) «دمیر خانه » را تأسیس کرد Ú©Ù‡ کشتیها را تعمیر Ù…ÛŒ کرد (چیهه ØŒ ص ٥٤ØŒ ٥٨ Ù€ ٥٩Ø› لوریمر، ج ١ØŒ ص ١٣٦٠ØŒ ١٣٦٥Ù€١٣٦٦ØŒ ١٣٧٢). مدØت پاشا (١٢٨٦Ù€١٢٨٩) نظام جدید «ولایت » را ابداع کرد. والی یک معاون ØŒ یک مدیر برای امورخارجه Ùˆ یک مأمون یا منشی داشت . ولایت به Ù‡Ùت سَنْجَق تقسیم Ù…ÛŒ شد Ú©Ù‡ در رأس هرکدام یک متصرّ٠قرار داشت ØŒ Ùˆ بغداد یکی از آنها بود (لوریمر، ج ١ØŒ ص ١٤٤٢ØŒ ١٤٤٧ Ù€ ١٤٤٨). ÙˆÛŒ بعضی از مالیاتهای مورد اعتراض مردم را لغو کرد Ù€ نظیر «اØتساب » (مالیات دروازه بانی ) یعنی مالیات بر هر Ù…Øصولی Ú©Ù‡ برای Ùروش به کنار دروازه Ù…ÛŒ آوردند، «طالبیّه » یا مالیات بر Øمل ونقل آبی ØŒ «خÙمس Øَطَب » یا بیست درصد مالیات سوخت ØŒ «رئوس آبکار» یا مالیات بر چرخ آبکشی برای کشت Ùˆ زرع ØŒ Ú©Ù‡ یک عشر از Ù…Øصولات کشاورزی جای آن را گرÙت (همان ØŒ ج ١ØŒ ص ١٤٤٢). در ١٢٨٧ مدØت پاشا (ص ٥١) تراموایی برای پیوستن بغداد به کاظمین اØداث کرد Ú©Ù‡ تا Ù‡Ùتاد سال بعد مورد استÙاده بود. ÙˆÛŒ در ١٢٨٦ نخستین مرکز انتشاراتی ØŒ چاپخانة ولایت بغداد، Ùˆ روزنامة الزوراء را بنیان نهاد. این نخستین روزنامه ای بود Ú©Ù‡ در عراق به عنوان ارگان رسمی Øکومت ولایتی انتشار یاÙت ØŒ Ùˆ تا جمادی الاولی ١٣٣٥/ مارس ١٩١٧ به صورت Ù‡Ùتگی منتشر Ù…ÛŒ شد (همان ØŒ ص ٤٧ به بعد؛ ترازی ØŒ ج ١ØŒ ص ٧٨Ø› عزّاوی ØŒ ج ٧ØŒ ص ٢٤١Ø› > دستینة بین النهرین < ØŒ ج ١ØŒ ص ٨٠). به استثنای چند مدرسة مبلغّان Ùرانسوی ØŒ مدرسة جدیدی در بغداد وجود نداشت . در Ùاصلة سالهای ١٢٨٦Ù€ ١٢٨٨ØŒ مدØت مدارسی جدید، از جمله یک مدرسة Ùنّی ØŒ یک آموزشگاه («رشدی ») Ùˆ یک دبیرستان («اÙعدادی ») نظام ØŒ Ùˆ یک آموزشگاه Ùˆ یک دبیرستان غیرنظامی («مÙÙ„Ú©ÛŒ ») تأسیس کرد ( زوراء ØŒ Ø´ ١٨٢Ø› عزّاوی ØŒ ج ٨ØŒ ص ٢١Ø› سالنامة بغداد ØŒ ١٩٠٠ØŒ ص ٤٥٤Ø› چیهه ØŒ ص ١٠٠Ù€١٠٢). مدØت دیوارهای شهر را به منزلة گامی در جهت امروزی کردن آن خراب کرد Ùˆ ساختمان سرای را Ú©Ù‡ نامق پاشا آغاز کرده بود به پایان رسانید. ( ناصرالدین شاه Ú©Ù‡ در ١٢٨٧ به عتبات سÙر کرده بود، ضمن وص٠جالبی از Ùضای شهر، Ùهرستی از اعیان Ùˆ مقامات٠«قلمی Ùˆ عسکری » Ú©Ù‡ همراه مدØت پاشا به دیدار او آمده اند ارائه کرده است (ص ٩٢Ù€٩٣) ) .
نهضت آموزشی Ú©Ù‡ مدØت Ø´Ø±ÙˆØ Ú©Ø±Ø¯Ù‡ بود پس از او نیز ادامه یاÙت . نخستین آموزشگاه دخترانه در ١٣١٧ اÙØªØªØ§Ø Ø´Ø¯. چهار دبستان در ١٣٠٧ Ùˆ یک دانشسرای مقدّماتی در ١٣١٨ تأسیس شد ( سالنامة معار٠، ١٩٠٠Ø› Ùیضی ØŒ ص ٥٨Ù€٥٩). تا ١٣٣١ØŒ ١٠٢ مدرسه در عراق وجود داشت ØŒ ٦٧ ابتدایی ØŒ ٢٩ آموزشگاه (رشدی )ØŒ پنج دبیرستان Ùˆ یک دانشکده یعنی دانشکدة Øقوق ( لغة العرب ØŒ ١٩١٣ØŒ ص ٣٣٥). در سالهای ١٣٠١Ù€ ١٣٢٥ØŒ پنچ چاپخانه تأسیس شد. پس از ١٣٢٦ روزنامه هایی در بغداد منتشر شد Ùˆ تا ١٣٣٣ØŒ ٤٥ روزنامه از طر٠اÙراد مختل٠انتشار Ù…ÛŒ یاÙت .
پس از مدØت ØŒ والیانی یکی پس از دیگری بسرعت برسرکار آمدند Ú©Ù‡ کار زیادی انجام ندادند. در ١٣٠٣ØŒ نظام وظیÙØ© اجباری (Ùقط برای مسلمانان ) برقرار شد. در ١٢٩٦ØŒ بیمارستانی Ú©Ù‡ مدØت ساخته بود سرانجام اÙØªØªØ§Ø Ø´Ø¯ ( زوراء ØŒ Ø´ ٨١٠). در ١٣٢٠ØŒ پل قایقی تازه ای Ú©Ù‡ عرض آن برای عبور وسایط نقلیه مناسب بود Ùˆ قهوه خانه ای در سمت جنوب داشت ساخته شد (آلوسی ØŒ ١٣٤٦ØŒ ص ٢٥). در ١٣٢٦ØŒ بغداد سه نماینده به مجلس عثمانی Ùرستاد (عزّاوی ØŒ ج ٨ØŒ ص ١٦٥). در ١٣٢٨ØŒ ناظم پاشا سدّی پیرامون شرق بغداد به منظور ØÙظ آن از سیل ساخت (همان ØŒ ج ٨ØŒ ص ٢٠٠Ù€٢٠١). ÙˆÛŒ آخرین والی Ùعّال بود.
در رأس سازمان اداری ØŒ والی قرار داشت Ú©Ù‡ شورایی به او Ú©Ù…Ú© Ù…ÛŒ کرد، Ùˆ نیمی ازاعضای آن منتخب Ùˆ بقیه انتصابی بودند. در Øدود دو Ù†Ùر از اعضای منتخب غیرمسلمان بودند. یک قائم مقام به والی Ú©Ù…Ú© Ù…ÛŒ کرد ( زوراء ØŒ Ø´ ١٣٦٩Ø› سالنامة بغداد ØŒ ١٢٩٢). از جمله مقامات مهم ØŒ هیئت مدیرة «معار٠»، هیئت مدیرة «تاپو»، ادارة ثبت ØŒ Ùˆ دادگاههای مدنی بود ( سالنامة بغداد ØŒ ١٣٠٠ØŒ ص ٨٢Ù€٩٦). تا ١١٨٢ØŒ بغداد مرکز سه ولایت موصل Ùˆ بصره Ùˆ بغداد بود. در ١٢٧٨ موصل ØŒ Ùˆ در ١٣٠١ بصره جدا شد Ùˆ بغداد به صورت سه «متصرّ٠ÙْلÙÙ‚ » درآمد (چیهه ،ص ٨٥).
طاعون Ùˆ سیل ١٢٤٧ آثار ÙˆØشت انگیزی در بغداد به جای نهاد؛ بیشتر خانه های شرق بغداد خراب شد Ùˆ دو سوم Ùضای میان دیوارها خالی ماند، Ùˆ قسمت اعظم کرخ روبه ویرانی نهاد. دیوارهای دوطر٠، براثر سیل شکاÙهای عمیقی برداشت . در مقایسه با زمان داودپاشا، شهر در وضع رقّت باری بود (Ùریزر، ج ١ØŒ ص ٢٣٣Ù€٢٣٤ØŒ ٢٥٢ØŒ ٢٦٩). ساوث گیت (١٢٥٣) اشاره Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ شهر توانست خود را بتدریج از آن مصیبت برهاند. ÙˆÛŒ شمار جمعیت را در آن روزگار چهل هزار Ù†Ùر تخمین Ù…ÛŒ زند، ولی مشاهده Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ مدارس به Ùراموشی سپرده شده Ùˆ موقوÙات آنها به طور شایسته مصر٠نمی شود (١٨٥١ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٦٥Ù€١٦٦ØŒ ١٨٠Ø› > دستینة بین النهرین < ØŒ ج ١ØŒ ص ٨٠ Ù€ ٨١).
هنگامی Ú©Ù‡ Ùلیکس جونز (ص ٣٣٩Ø› رجوع کنید به Ùریزر، ص ٢٣٣Ù€ ٢٣٤) بغداد را مسّاØÛŒ کرد (١٢٦٩Ù€١٢٧٠)ØŒ وضع بهبود یاÙته بود. ÙˆÛŒ ٦٣ Ù…Øلّه در شرق بغداد Ùˆ ٢٥ Ù…Øلّه در کرخ ذکر Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ بیشتر آنها نام خود را ØÙظ کرده اند.
جمعیت شهر پس از اواسط قرن سیزدهم بتدریج روبه Ùزونی نهاد. در ١٢٦٩ØŒ در Øدود شصت هزار Ù†Ùر بود (جونز، ص ٣١٥ØŒ ٣٢٩). در ١٣٣٦ØŒ رقم جمعیت را دویست هزار Ù†Ùر ذکر کرده اند. جهانگردان از اختلاط نژادها، تنوّع زبانها Ùˆ آزادی بی مانند غیرمسلمانان Ùˆ ØªØ³Ø§Ù…Ø Ùراوان در میان مردم به Ø´Ú¯Ùتی اÙتاده اند (همان ØŒ ص ٣٣٩Ø› اولیویه ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٨٨Ù€٣٩٠). این اختلاط تأثیر خود را در گویش بغدادی به جای نهاد (عبداللطی٠، قاموس لهجة بغداد، نسخة خطی )ØŒ اما عربی زبان مشترک بود. جمعیّت عرب بر اثر ورود عناصر قبیله ای اÙزایش یاÙت (گیری ØŒ ج ١ØŒ ص ١٣٦ØŒ ٢١٤). معمولاً مردم هم مذهب یا هم نژاد در Ù…Øلّه ای خاص گرد Ù…ÛŒ آمدند (جونز، همانجا). ترکها غالباً Ù…Øلات شمالی را به خود اختصاص داده بودند، Ùˆ Øال آنکه یهودیان Ùˆ عیسویان در Ù…Øلات قدیم خود Ú©Ù‡ بترتیب در شمال Ùˆ غرب سوق الغزل قرار داشت Ù…ÛŒ زیستند. بیشتر ایرانیان در سمت غربی سکونت داشتند، ولی کرخ بیشتر عرب نشین بود (همانجا؛ ساوث گیت ØŒ همان ØŒ ج ٢ØŒ ص ١٨٢Ø› > دستینة بین النهرین < ØŒ ج ٢ØŒ ص ٣٨١). پیروان سه مذهب اگرچه به زبان عربی سخن Ù…ÛŒ Ú¯Ùتند، ولی لهجه هایشان تÙاوت داشت ( لغة العرب ØŒ ١٩١١ØŒ ص ٦٩Ù€٧١).
در آغاز قرن بیستم ØŒ هنوز صنایعی وجود داشت . درمیان منسوجات بغداد از پارچه های ابریشمی ØŒ پنبه ای ØŒ پنبه ای Ùˆ ابریشمی ØŒ پارچه های پشمی راهدار، پارچه های ضخیم پنبه ای برای روسری Ùˆ عبا، ملØÙÙ‡ Ùˆ لباسهای رویی زنانه نام برده اند. پارچه های ابریشمی بغداد از Ù„Øاظ رنگ وباÙت مشهور بود، صنعت رنگرزی پیشرÙته ای وجود داشت . دبّاغی از صنایع مهم به شمار Ù…ÛŒ رÙت ØŒ Ùˆ در Øدود چهل دبّاغی در Ù…Ùعَظَّم به کار اشتغال داشت . قالیباÙÛŒ Ùˆ شمشیرسازی در مرØلة پیشرÙته ای بود. یک کارگاه نظامی پارچه باÙÛŒ نیز وجود داشت ( سالنامة بغداد ØŒ ١٣٠٠ØŒ ص ٧٩ØŒ ١٣٦Ø› > دستینة بین النهرین < ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٣١).
بازارهای بغداد سرپوشیده یا مانند سوق الغزل روباز بود. دهانة شرقی پل ØŒ با بازارهای سرای ØŒ میدان ØŒ شرجه ØŒ Ùˆ بازار پارچه Ùروشی Ú©Ù‡ بوسیلة داودپاشا تعمیر شده بود، مرکز عمدة داد Ùˆ ستد Ù…Øسوب Ù…ÛŒ شد. بعضی از بازارها صنایع Ùˆ اصنا٠مخصوص به خود داشت ØŒ Ùˆ بازار معمولاً به آن اسم نامیده Ù…ÛŒ شد، مانند سوق الصّÙاÙیر (مسگران )ØŒ سوق السّراجین (زین سازان ) سوق الصّاغة (زرگران )ØŒ سوق الخَÙّاÙین (Ú©Ùّاشان ) Ùˆ مانند آنها (اولیاچلبی ØŒ ج ٤ØŒ ص ٢٢).
دو خیابان عمده وجود داشت : یکی از دروازة شمالی تا نزدیک پل ØŒ دیگری از دروازة جنوبی تا منتهی الیه بازار اصلی . در ١٣٣٣ØŒ دروازة شمالی با جاده ای Ú©Ù‡ امروزه شارع الرشید نامیده Ù…ÛŒ شود به دروازة جنوبی Ù…ÛŒ پیوست ( سالنامة بغداد ØŒ ١٣١٨ØŒ ص ٥٩٩ Ù€٦٠٠Ø› > دستینة بین النهرین < ØŒ ج ١ØŒ ص ٣٧٧). در ١٣٤٠ØŒ نامق پاشا کوشید Ú©Ù‡ بعضی از خیابانها را تعمیر کند ( سالنامة بغداد ØŒ ١٣١٨ØŒ ص ٦٠). در ١٣٠٧ØŒ سÙرّی پاشا «میدان » را به میدان مربّع Ø´Ú©Ù„ÛŒ Ú©Ù‡ باغی داشت انتقال داد ( سالنامة بغداد ØŒ ١٣٢١ØŒ ص ٧٦). در ١٢٨٥ØŒ Ú©Ù‡ مدØت انجمن شهر را با انتخابات تشکیل داد، دستورهایی برای نظاÙت خیابانها صادر کرد. در ١٢٩٦ØŒ شهرداریهایی تشکیل یاÙت Ùˆ دستورهایی دربارة نظاÙت Ùˆ لاروبی صادر شد ( زوراء ØŒ Ø´ ٢٣١ØŒ ٨١٧ØŒ ٨٧٨ØŒ ١٧٧٤Ø› لغة العرب ØŒ ج ١ØŒ ص ١٧Ø› سالنامة بغداد ØŒ ١٣٠٠ØŒ ص ١٣٦). روشنایی با چراغهای Ù†Ùتی تأمین Ù…ÛŒ شد Ùˆ مقاطعه کاری مسئول آن بود، ولی در واقع تنها خیابانهایی از روشنایی برخوردار بود Ú©Ù‡ اعیان در آنها سکونت داشتند ( زوراء ØŒ Ø´ ٤٩٠ØŒ ٨٣٧).
در آغاز قرن چهاردهم / بیستم ØŒ شهر بغداد مساØتی در Øدود چهار میل مربع داشت . بقایای دیوار شهر در بخش شرقی ØŒ Ú©Ù‡ به امر مدØت تخریب شده بود، با رودخانه تقریباً متوازی الاضلاعی تشکیل Ù…ÛŒ داد Ú©Ù‡ عرض متوسط آن یک میل بود. Øدود یک سوم این مساØت ØŒ خالی از سکنه یا به صورت قبرستان یا ویرانه بود، Ùˆ در طر٠جنوب بخش قابل ملاØظه ای پوشیده از نخلستان بود. کرخ نسبت به بغداد شرقی از قسمت بالاتری آغاز Ù…ÛŒ شد، ولی عرض Ùˆ طول کمتری داشت ( > دستینة بین النهرین < ØŒ ج ٢ØŒ ص ٢٧٦). در ١٢٩٩ØŒ در بغداد ٣٠٣ ØŒ ١٦ خانه ØŒ ششصد کاروانسرا، ٢١ گرمابه ØŒ ٤٦ مسجد بزرگ (جامع ) Ùˆ ٣٦ مسجد Ú©ÙˆÚ†Ú© ØŒ ٣٤ مکتب خانه Ùˆ ٢١ مدرسة مذهبی ØŒ ١٨٤ قهوه خانه Ùˆ ٢٤٤ ØŒ ٣ دکان وجود داشت ( سالنامة بغداد ØŒ ١٣٠٠ØŒ همانجا). در ١٣٢١ØŒ بغداد دارای ٠٠٠ ØŒ ٤ دکان ØŒ ٢٨٥ قهوه خانه ØŒ ١٣٥ باغ میوه ØŒ ١٤٥ مسجدجامع ØŒ شش
مدرسة ابتدایی ØŒ هشت مدرسه برای غیرمسلمانان Ùˆ بیست صومعه (تکیه )ØŒ دوازده کتابÙروشی ØŒ یک کتابخانة عمومی ØŒ بیست مکتب خانة پسرانه ØŒ هشت کلیسا، نه دبّاغخانه ،یک کارخانة صابون سازی ØŒ ١٢٩ کارگاه نخریسی ØŒ Ùˆ ٢٢ کارگاه نساجی بود ( سالنامة بغداد ØŒ ١٣٢١ØŒ ص ١٧٩). در ١٣٢٧ØŒ تعداد خانه ها به نود هزار باب Ù…ÛŒ رسید. سه چاپخانة خصوصی ØŒ شش کلیسا Ùˆ شش کنیسه نیز وجود داشت ( سالنامة بغداد ØŒ ١٣٢٤ØŒ ص ٢٢٣). شکری آلوسی ٤٤ مسجد در شرق بغداد Ùˆ هجده مسجد در کرخ را توصی٠می کند (١٣٤٦Ø› ماسینیون ØŒ ج ٢ØŒ ص ٦٣Ù€ ٦٥).
بغداد در دورة عثمانی شاعران برجسته ای چون Ùضولی ØŒ ذهنی ØŒ اَخرس Ùˆ عبدالباقی العمری Ø› Ùˆ تاریخنویسانی مانند مرتضی ØŒ غرابی Ùˆ شکری آلوسی Ø› Ùˆ Ùقیهانی نظیر عبداللّه سÙوَیدی Ùˆ ابوالثناء آلوسی داشت (آلوسی ØŒ ١٩٣٠).
منابع : علاوه بر قرآن Ø› Ù…Øمود شکری آلوسی ØŒ تاریخ مساجد بغداد Ùˆ آثارها ØŒ بغداد١٣٤٦Ø› همو، المسک الاذÙر ØŒ ج ١ØŒ بغداد١٩٣٠Ø› اØمدبن Ù…Øمد ابشیهی ØŒ المستطر٠، بولاق Ø› ابن ابی اصیبعه ØŒ عیون الانباء ÙÛŒ طبقات الاطباء Ø› ابن ابی طاهر، تاریخ بغداد ØŒ ج ٦ØŒ لایپزیگ ١٩٠٨Ø› ابن اثیر، کتاب الکامل ÙÛŒ التاریخ ØŒ چاپ تورنبرگ ØŒ لیدن ١٨٥١Ù€١٨٧٦Ø› ابن بطوطه ØŒ رØلة ابن بطوطه ØŒ قاهره ١٩١٨Ø› ابن تغری بردی ØŒ النجوم الزاهرة ÙÛŒ ملوک مصر Ùˆ قاهرة ØŒ قاهره ( تاریخ مقدمه ١٣٨٣/١٩٦٣ ) Ø› ( ابن جبیر، رØلة ابن جبیر ØŒ بیروت ١٤٠٤/١٩٨٤ ) Ø› ابن جوزی ØŒ تلبیس ابلیس Ø› همو، مناقب بغداد ØŒ بغداد١٩٢١Ø› همو، المنتظم ÙÛŒ تاریخ الملوک Ùˆ الامم ØŒ Øیدرآباد دکن ١٣٥٧Ù€١٣٥٩/١٩٣٨Ù€١٩٤٠Ø› ابن Øوقل ØŒ کتاب صورة الارض ØŒ چاپ کرامرس ØŒ لیدن ١٩٣٨Ù€١٩٣٩Ø› ( ابن خلّکان ØŒ ÙˆÙیات الاعیان ØŒ چاپ اØسان عباس ØŒ بیروت ١٩٦٨Ù€١٩٧٧ ) Ø› ابن رسته ØŒ الاعلاق النÙیسه ØŒ چاپ دخویه ØŒ لیدن ١٨٩٢Ø› ابن ساعی ØŒ الجامع المختصر ØŒ چاپ مصطÙÛŒ جواد، بغداد١٩٣٤Ø› ابن طقطقی ØŒ الÙخری ÙÛŒ الا´داب السلطانیة Ùˆ الدول الاسلامیة ØŒ قاهره Ø› ابن عبدالØÙ‚ ØŒ مراصد الاطلاع ØŒ قاهره Ø› ابن عبری ØŒ تاریخ مختصر الدول ØŒ چاپ انطون صالØانی یسوعی ØŒ لبنان ١٤٠٣/١٩٨٣Ø› ابن Ùقیه ØŒ مختصر کتاب البلدان ØŒ نسخة خطی مشهد؛ همان ØŒ چاپ دخویه ØŒ لیدن ١٨٨٦Ø› ابن ÙÙÙˆÙŽØ·ÛŒ ØŒ الØوادث الجامعة ØŒ چاپ مصطÙÛŒ جواد، بغداد١٣٥١/١٩٣٢Ø› ابن قلانسی ØŒ ذیل تاریخ دمشق Ø› ابن کثیر، البدایة Ùˆ النهایة Ø› ابن معتز، دیوان ØŒ بیروت ١٩١٣Ø› اسماعیل بن علی ابوالÙداء، کتاب تقویم البلدان ØŒ چاپ رینود Ùˆ دیسلان ØŒ پاریس ١٨٤٠Ø› علی بن Øسین ابوالÙرج اصÙهانی ØŒ الاغانی ØŒ بولاق ١٢٨٥Ø›
اخوان الصÙا، رسائل Ø› اربلی ØŒ التبرالمسبوک Ø› Ù…Øمدبن Ù…Øمد ازدی ØŒ Øکایة ابی القاسم بغدادی ØŒ چاپ آدام متز، هایدلبرگ ١٩٠٢Ø› ابراهیم بن Ù…Øمد اصطخری ØŒ کتاب مسالک الممالک ØŒ چاپ دخویه ØŒ لیدن ١٩٦٧Ø› Ù…Øمد امین ØŒ بغداد Ùˆ Øادثة ضیاعی ØŒ استانبول ١٣٣٨Ù€١٣٤١Ø› Ù…Øمد ظلی بن درویش اولیا چلبی ØŒ سیاØتنامه ØŒ ج ٤ØŒ قسطنطنیه ١٣١٤Ø› عثمان بن سندبصری ØŒ مطالع السعود ÙÛŒ اخبار الوالی داود ØŒ تلخیص امین بن Øسن Øلوانی مدنی ØŒ قاهره ١٣٧١Ø› عبدالقاهربن طاهر بغدادی ØŒ الÙرق بین الÙرق Ø› ( عبدالله بن عبدالعزیز بکری ØŒ معجم ما استعجم من اسماء البلاد Ùˆ المواضع ØŒ چاپ مصطÙÛŒ سقا، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣Ø› ÙØªØ Ø¨Ù† علی بنداری ØŒ تاریخ سلسلة سلجوقی ØŒ زبدة النصرة Ùˆ نخبة العصرة ØŒ ترجمة Ù…Øمد Øسین خلیلی ØŒ تهران ١٣٥٦ Ø´ ) Ø› بنیامین تطیلی ØŒ ( رØله ) ØŒ ترجمة ا.Ø .Øداد، بغداد١٩٤٥Ø› Ù…Øسن بن علی تنوخی ØŒ الÙرج بعدالشدة Ø› همو، نشوار المØاضرة Ùˆ اخبار المذکرة ØŒ ج ١ØŒ قاهره ١٩٢١ØŒ ج ٨ ØŒ دمشق ١٩٣٠Ø› عمروبن بØر جاØظ ØŒ البخلاء Ø› همو، رسائل ØŒ چاپ سندوبی Ø› اØمد جودت پاشا، تاریخ ØŒ استانبول ١٣٠١Ù€١٣٠٩Ø› Ù…Øمدبن عبدوس جهشیاری ØŒ کتاب الوزراء Ùˆ الکتاب ØŒ قاهره ١٩٣٨Ø› مصطÙÛŒ بن عبدالله Øاجی خلیÙÙ‡ ØŒ جهان نما ØŒ قسطنطنیه ١١٤٥Ø› همو، Ùذلکه ØŒ ج ٢ØŒ استانبول ١٢٩٧Ø› Øدود العالم من المشرق الی المغرب ØŒ نسخة خطی Ø› Øدیقة الزوراء ØŒ تلخیص عبدالرØمان سهروردی ØŒ نسخة خطی Ø› علی بن ناصر Øسینی ØŒ اخبار الدولة السلجوقیة ØŒ چاپ Ù…Øمد اقبال ØŒ لاهور١٩٣٣Ø› Øمدالله بن ابی بکر Øمدالله مستوÙÛŒ ØŒ نزهة القلوب ØŒ چاپ لسترنج ØŒ لیدن ١٩١٣Ø› ( اØمدبن علی خطیب بغدادی ØŒ تاریخ بغداد ØŒ بیروت ØŒ بی تا. ) Ø› یاسین بن خیرالله خطیب عمری ØŒ غرایب الاثر ØŒ چاپ جلیلی ØŒ موصل ١٩٤٠Ø› عبدالقادر خطیبی ØŒ شعراء بغداد ØŒ چاپ انستاس ماری کرملی ØŒ بغداد ١٩٣٦Ø› دمشقی ØŒ تجارة Ø› عبدالعزیز دوری ØŒ تاریخ العراق الاقتصادی ÙÛŒ القرن الرابع الهجری Ø› Ù…Øمدبن اØمد ذهبی ØŒ دول الاسلام Ø› Ù…Øمد ضیاءالدین رَیّÙس ØŒ الخراج Ùˆ النظم المالیة Ù„Ùلدولة الاسلامیة ØŒ ( قاهره ) ١٩٦١Ø› سالنامة بغداد ØŒ ١٢٩٩ØŒ ١٣٠٠ØŒ ١٣٠١ØŒ ١٣١٢ØŒ ١٣١٧ØŒ ١٣١٨ØŒ ١٣٢١ØŒ ١٣٢٤Ø› سالنامة معار٠، استانبول ١٩٠٠Ø› سبط ابن جوزی ØŒ مرآة الزمان Ø› اØمدبن عبدالله سویدی ØŒ نزهة الادباء ØŒ نسخة خطی Ø› سهراب ØŒ عجائب الاقالیم السبعة الی نهایة العمارة ØŒ چاپ هانس Ùون مزیک ØŒ لایپزیگ ١٩٣٠Ø› عبدالرØمان سهروردی ØŒ نزهة الادباء ÙÛŒ تراجم علماء Ùˆ وزراء بغداد ØŒ نسخة خطی Ø› علی بن Ù…Øمد شابشتی ØŒ کتاب الدیارات ØŒ چاپ کورکیس عواد، بغداد١٩٥١Ø› ابراهیم بن هلال صابی ØŒ رسائل الصابی Ø› هلال بن Ù…ÙØَسّÙÙ† صابی ØŒ رسوم دارالخلاÙÙ‡ ØŒ نسخة خطی Ø› صوÙÛŒ ØŒ تاریخ الممالیک Ø› Ù…Øمدبن ÛŒØیی صولی ØŒ اخبار الراضی بالله Ùˆ المتقی لله ØŒ قاهره ١٩٣٥Ø› Ù…Øمدبن جریر طبری ØŒ تاریخ الرسل Ùˆ الملوک ØŒ چاپ دخویه ... ( Ùˆ دیگران ) ØŒ لیدن ١٨٧٩Ù€١٩٠١Ø› عبداللطی٠، قاموس لهجة بغداد ØŒ نسخة خطی Ø› عباس عزّاوی ØŒ تاریخ العراق بین الاØتلالین ØŒ بغداد ١٩٣٦Ù€ ١٩٥٨Ø› عمروبن متی ØŒ کتاب المجدل Ø› Ù…Øمدبن Ù…Øمد غزالی ØŒ ÙØ¶Ø§Ø¦Ø Ø§Ù„Ø¨Ø§Ø·Ù†ÛŒØ© Ùˆ Ùضائل المستظهریة Ø› سلیمان Ùائق بک ØŒ تاریخ الممالیک ÙÛŒ بغداد ØŒ نسخة خطی Ø› همو، Øروب الایرانیین ØŒ نسخة خطی Ø› Ùریدون بیگ پاشا، منشآت السلاطین ØŒ استانبول ١٢٧٤Ø› س .Ùیضی ØŒ نضال Ø› اسماعیل بن قاسم قالی ØŒ کتاب الامالی ØŒ بیروت ١٤٠٤/١٩٨٤Ø› عریب بن سعد قرطبی ØŒ صلة تاریخ الطبری ØŒ چاپ دخویه ØŒ لیدن ١٨٩٧Ø› عبدالکریم بن هوازن قشیری ØŒ رساله Ø› علی بن یوس٠قÙØ·ÛŒ ØŒ تاریخ الØکماء، Ùˆ هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبار الØکماء ØŒ چاپ لیپرت ØŒ لایپزیگ ١٩٠٣Ø› رسول کرکوکلی ØŒ دوØØ© الوزراء Ø› انستاس ماری کرملی ØŒ الÙوز بالمراد ÙÛŒ تاریخ بغداد ØŒ ١٣٢٩Ø› علی بن Ù…Øمد ماوردی ØŒ الاØکام السلطانیة Ø› Ù…Øمد امین بن Ùضل الله Ù…Øبی ØŒ خلاصة الاثر ÙÛŒ اعیان القرن الØادی عشر ØŒ بیروت ( بی تا. ) Ø› جَمیل بن نَخله Ù…Ùدَوَّر، Øضارة الاسلام ÙÛŒ دارالسلام Ø› مرتضی ØŒ گلشن خلÙا Ø› علی بن Øسین مسعودی ØŒ التنبیه Ùˆ الاشرا٠، قاهره Ø› همو، مروج الذّهب Ùˆ معادن الجوهر ØŒ چاپ باربیه دمینار Ùˆ پاوه دکورتل ØŒ پاریس ١٨٦١Ù€١٨٧٧Ø› Ù…Øمدبن Ù…Øمد مقدسی ØŒ اØسن التقاسیم ÙÛŒ معرÙØ© الاقالیم ØŒ چاپ دخویه ØŒ لیدن ١٨٧٧Ø› مطهربن طاهر مقدسی ØŒ کتاب البدء Ùˆ التاریخ ØŒ چاپ کلمان هوار، پاریس ١٨٩٩Ù€١٩١٩Ø› اØمدبن علی مقریزی ØŒ السلوک Ù„ÙمعرÙØ© دول الملوک Ø› Ù…Øمدبن اØمد منشی بغدادی ØŒ رØلة المنشی البغدادی ØŒ نقلها عن الÙارسیة عباس عزّاوی ØŒ بغداد١٣٦٧/١٩٤٨Ø› ( ناصرالدین قاجار، شاه ایران ØŒ شهریار جاده ها: سÙرنامة ناصرالدین شاه به عتبات ØŒ چاپ Ù…Øمدرضا عباسی Ùˆ پرویز بدیعی ØŒ تهران ١٣٧٢ Ø´ ) Ø› اØمدبن عبدالوهاب نویری ØŒ نهایة الارب ÙÛŒ Ùنون الادب ØŒ قاهره ( ١٩٢٣Ù€١٩٥٥ ) Ø› ( عبدالله بن Ùضل الله وصا٠Øضرة ØŒ تØریر تاریخ وصا٠، به قلم عبدالمØمد آیتی ØŒ تهران ١٣٤٦ Ø´ ) Ø› یاقوت Øموی ØŒ معجم البلدان ØŒ چاپ Ùردیناند ووستنÙلد، لایپزیگ ١٨٦٦Ù€١٨٧٣Ø› اØمدبن اسØاق یعقوبی ØŒ البلدان ØŒ چاپ دخویه ØŒ لیدن ١٨٩٢Ø› همو، تاریخ ØŒ چاپ هوتسما، لیدن ١٨٨٣Ø›
A. Abel, "Les marchØ¥s de Baghdad", in Bulletin de la SociØ¥tØ¥ belge d'Ø¥tudes gØ¥ographiques (١٩٤٩), ١٤٨-١٦٤; Benjamin of Tudela, Itinerary , ed. and tr. A. Asher, New York ١٨٤٠-١٨٤٢; Bretschneider, Medieval researches ; J. S. Buckingham, Travels in Mesopotamia , London ١٨٢٧; W. Budge, By Nile and Tigris ; Chiha, La Province de Baghdad , Cairo ١٩٠٠; R. Coke, Baghdad the city of peace , London ١٩٢٧; Delitzsch, Paradies ; M. Djawad, in Review of the higher teachers' college , Baghdad; Frazer, Travels ; Geary, Through Asiatic Turkey ; Handbook of Mesopotamia , London ١٩١٧; W. B. Harris, From Batum to Baghdad , Edinburgh ١٨٩٦; Herzfeld, Paikuli , Cl. Huart, Histoire de Baghdad dans les temps modernes , Paris ١٩٠٤; H ¤ udu  d al- Ù€ a  lam , tr. V. Minorsky, Cambridge ١٩٨٢; I A , s.v. "Bagdad" (by M. Cavid Baysun); E. Ives, Journey from Persia to Baghdad , London ١٧٧; Felix Jones, Memoir on Baghdad , Bombay ١٨٥٧; G. Le Strange, Baghdad during the Abbasidcaliphate , Oxford ١٩٢٤; R. Levy, A Baghdad chronicle , Cambridge ١٩٢٩; S. H. Longrigg, Four centuries of modern Iraq , Oxford ١٩٢٥;J. G. Lorimer, Gazetteer of the Persian Gulf , vol. I, pts. I and II, Calcutta ١٩٢٥; L. Massignon, Mission en Mesopotamie , vol. II, Cairo ١٩١٢; Ali Haydar Midhat, The life of Midh ¤ at Pasha , London ١٩٠٣; Miskawayh, Tadja  rib al-Umam , vol. I-VII ed. and tr. Amedroz and Margoliouth, ١٩٢٠-١٩٢١; Jacques Jean Marie de Morgan, DØ¥lØ¥gation en Perse, mØ¥moires ; C. Niebuhr, Voyage en Arabie , vol. II, ١٧٨٠; Obermeyer, Landschaft Babylonien , ١٩٢٩; Olivier, Voyages , Paris ١٨٠٤; Marco Polo, Travels , ed. Frampton; Ker Porter, Travels in Syria, Persia , Armenia, ancient Babylonia , London ١٨١٧-١٨٢٠; Rauwolf, Travels , in Ray's collection, London ١٦٠٥; Reallexikon der Assyriologie , Berlin ١٩٢٨; Rousseau, Description du pachalik de Baghdad , Paris ١٨٠٩; Salmon, Introduction ; Sarre and Herzfeld, Archجologische Reise im Euphrat und Tigris-Gebiet , Berlin ١٩٠٠; D. S. Sassoon, History of the Jews in Baghdad , Letchworth ١٩٤٩; Schorr, Altbabylonische Rechtsurkunden ; A. Sousa, Atlas Baghdad , Baghda  d ١٩٥٢; H. Southgate, Narrative , ١٨٥١; idem, Tour through Armenia, Kurdistan, Persia and Mesopotamia , London ١٨٥٠; M. Streck, Die Alte Landschaft Babylonien , I, Leiden ١٩٠٠; Tarra  z   , Arabic Press ; Tavernier, Travels , London ١٦٧٨; Pedro Texeira, Travels , ed. Hakluyt; M. de Thevenot, Relation d'un voyage fait au Levant ; J. R. Wellsted, Travels in the city of the caliphs , London ١٨٤٠; Ya Ù€ k ¤ u  b   , Lespays = Keta  b al-bolda  n , tr. G. Wiet, Cairo ١٩٣٧.
) / د. اسلام ( با اندکی تلخیص Ùˆ Ø§ØµÙ„Ø§Ø Ø§Ø² / عبدالعزیز دوری ØŒ
٢) بغداد٠امروز . بغداد، پایتخت امروزی عراق Ùˆ مرکز مهم Ùرهنگی ØŒ صنعتی ØŒ بازرگانی ØŒ با ٠٠٠ ØŒ ٦٨٠ ØŒ ٣تن جمعیت در ١٩٩٥ Ùˆ ٨٦٣ کیلومتر مربع وسعت ( > چالش شهرنشینی < ØŒ ص ٢٤Ø› قس > دایرة المعار٠ورلد بوک < ØŒ ج ١٠ØŒ ص ٣٤٣)ØŒ عمدتاً زیر Ù†Ùوذ عوامل درونزا Ùˆ برونزای Ùرهنگ معنوی Ùˆ مادّی٠سه دورة مشخص تاریخی Ø´Ú©Ù„ گرÙته است : دوران Øاکمیت عثمانی Ùˆ Øکومت پاشاها (١٠٤٨Ù€ ١٣٣٥/ ١٦٣٨Ù€١٩١٧)Ø› دوران اشغال ØŒ قیمومت Ùˆ تØت الØمایگی انگلیس Ùˆ مشروطة سلطنتی (١٢٩٦Ù€١٣٣٧ Ø´ /١٩١٧Ù€ ١٩٥٨)Ø› Ùˆ دوران جمهوری (از ١٩٥٨ به بعد).
بغداد در دوران Øاکمیت عثمانی اهمیت چندانی نداشت . با وجود گامهایی Ú©Ù‡ در دورة Øکومت مدØت پاشا به سوی تجدّدطلبی برداشته شد Ùˆ اقداماتی Ú©Ù‡ برای نوسازی مالی ـاداری ØŒ قضایی Ùˆ آموزشی ØŒ در اوایل قرن بیستم انجام گرÙت ( دایرة المعار٠Ùارسی ØŒ ذیل «بغداد»)ØŒ بغداد دارای ظاهری کاملاً سنتی بود Ùˆ از جهت دینی ØŒ اقتصادی ØŒ مسکونی ØŒ ارتباطی Ùˆ Ùضاسازی٠شهر ویژگیهای سرزمینهای اسلامی را داشت . استØکامات نظامی از قبیل Øصار، دروازه ها Ùˆ بندها Ùˆ دربندهای Ù…Øلات شهری هنوز در شهر وجود داشت ØŒ هر چند مدØت پاشا Øصار شهر را در ١٢٢١/١٨٠٦ ویران کرد Ùˆ به جای آن در Ù…ØÙ„ خندقهای قدیمی سیل بندی ساخت Ú©Ù‡ نقش دÙاعی را هم ایÙا Ù…ÛŒ کرد (برای ویژگیهای شهر اسلامی رجوع کنید به اهلرز، ص ٣٠Ù€٣١). در ١٢٣٣/١٨١٨ØŒ در دوران Øکومت داود پاشا، بازار جدید بغداد، تقریباً در جای بازار قدیمی ØŒ سوق الثلاثاء (بازار سه شنبه ) Ú©Ù‡ ویران شده بود، ساخته شد. این بازار، مجموعه ای از بخشهای گوناگون بازار (مانند راسته ØŒ خان Ùˆ چهارسو) است Ø› برای مثال سوق الشورجه از بزرگترین بازارهای بغداد Ùˆ سوق السرای Ú©Ù‡ بازار کوچکتری است . سوق السرای مجموعه ای است شامل راسته بازار سرپوشیده با درازای Øدود صد متر Ùˆ پهنای چهارمتر Ú©Ù‡ دو راستة موازی Øدود ده متری با پهنای چهارمتر آن را به صورت چلیپایی قطع Ù…ÛŒ کنند. در Ù…ØÙ„ تقاطع این دو راسته با راستة اصلی ØŒ دو چهارسو ساخته شده Ú©Ù‡ دو گنبد بر Ùراز آنها قرار گرÙته است . بر Ù…Øور نخستین راستة کوتاه ØŒ سر در اصلی مسجدی قرار دارد. این بازار Ùˆ مسجد اØتمالاً در قرن سیزدهم / اوایل قرن نوزدهم بنا شده Ùˆ Ø·Ø±Ø Ùˆ Ø´Ú©Ù„ آن یادآور بازارهای ایران است . بازار سوق السرای ظاهراً بزرگتر بوده Ùˆ قسمتهایی از آن در جریان خیابان Ú©Ø´ÛŒ تخریب شده است (شرابی ØŒ ص ٨٧ Ù€ ٨٨). خانها، یعنی مجتمعهای
تجاری با Øجره ها Ùˆ انبارهای بازرگانان Ù…Øلّی ØŒ بخشی دیگراز بازار بزرگ بغداد بود. تعدادی از این خانها از معماری ایرانی متأثر بودند (دربارة این خانها رجوع کنید به همان ØŒ ص ١٥٩ØŒ ١٧٣Ù€١٧٦). در دهه های آخر دوران مشروطة سلطنتی Ùˆ در دوران جمهوری ØŒ در جریان اØداث خیابانها Ùˆ تأسیس مراکز تجاری جدید Ùˆ انتقال بازرگانی Ùˆ کسب Ùˆ کار به این مراکز، کارکرد اصیل عمده Ùروشی خانهای بازار از میان رÙت Ùˆ اکنون بیشتر آنها به انبار عمده Ùروشیهای پارچه Ùˆ صنایع نسّاجی تبدیل شده اند Ùˆ برخی در معرض ویرانی قرار دارند. یکی از نخستین خیابانهایی Ú©Ù‡ در اواخر Øاکمیت عثمانی مرکز کسب Ùˆ کار Ùˆ سکونت شد شارع الرّشید بود Ú©Ù‡ در١٣٣٤/١٩١٦ به موازات سوق الثلاثاء کشیده شد. شارع الرشید آخرین تلاش Øاکمیت عثمانی برای ساماندهی Ùضای شهر در بغداد است (همان ØŒ ص ٨٨).
در جمادی الا´خرة ١٣٣٥/ مارس ١٩١٧ØŒ قوای انگلیس بغداد را تصر٠کرد. در ٦ شعبان ١٣٣٨/٢٥ آوریل ١٩٢٠ØŒ Ú©Ù†Ùرانس سان رمو عراق را تØت قیمومت انگلیس درآورد. Øکومت موقت به ریاست سیدعبدالرØمان اÙندی گیلانی در ١٣ صÙر ١٣٣٩/٢٧اکتبر ١٩٢٠ تشکیل شد Ùˆ امیرÙیصل در شهریور ١٣٠٠/اوت ١٩٢١ تاجگذاری کرد. با تصویب قانون اساسی عراق (اول Ùروردین ١٣٠٣/ ٢١مارس ١٩٢٥)ØŒ بغداد پایتخت عراق شد ( دایرة المعار٠Ùارسی ØŒ ذیل «بغداد» Ùˆ «عراق »؛ایران . وزارت امورخارجه . ادارة اول سیاسی ØŒ ص ٣٠ØŒ ١٠٦Ø› ایران . وزارت امور خارجه . ادارة Ú©Ù„ امور Øقوقی Ùˆ معاهدات ØŒ ص ٥٣Ù€٥٤). در Ù¾ÛŒ این تØولات ØŒ شهرسازی در بغداد گسترش یاÙت Ùˆ با استقرار نظام قیمومت غربی دورانی جدید برای عراق آغاز شد. از آنجا Ú©Ù‡ انگلیسیها اردوگاههای نظامی Ùˆ بخش خدمات اداری خود Ùˆ اقامتگاههای کارکنان این مؤسسات را، به Ù†ØÙˆÛŒ کاملاً متمایز از Ù…ØÙ„ سکونت مردم بومی کشور، درمØوطه ای باز Ùˆ گسترده جای Ù…ÛŒ دادند، مسئله گسترش بغداد بیدرنگ پیش کشیده شد. دستگاه Øکومتی انگلیس سیل بند معرو٠به بند شرقی را به موازات دجله کشید Ú©Ù‡ به گوشة شمالی «مدینه » Ù…ÛŒ رسید Ùˆ با سیل بند موجود تا گوشة غربی شهر دنبال Ù…ÛŒ شد Ùˆ از آنجا در مسیری از شمال غربی به جنوب شرقی ادامه Ù…ÛŒ یاÙت Ùˆ از غرب٠شمال غربی به شرق٠جنوب شرقی پیچ Ù…ÛŒ خورد Ùˆ تا دیاله امتداد Ù…ÛŒ یاÙت . داخل این Ù…Øوطة وسیع از خطر طغیان دجله در امان بود. با تدابیر دیگر، Ø³Ø·Ø Ø²Ù…ÛŒÙ†Ù‡Ø§ÛŒ ØÙاظت شده در مدتی بسیار Ú©Ù… گسترشی چشمگیر Ùˆ عظیم پیدا کرد Ú©Ù‡ قابل قیاس با Ø³Ø·Ø Ø¨Ø³ÛŒØ§Ø± Ú©ÙˆÚ†Ú© قبلی بغداد نبود (ÙˆÙما، ص ١٠١Ù€١٠٣). از آن پس بغداد از طر٠شرق رودخانة دجله نیز گسترش یاÙت ( د.ا.د.ترک ØŒ ج ٤ØŒ ص ٤٤١).
در ابتدای دورة Øاکمیت انگلیس بر بغداد جمعیت این شهر Øدود ٠٠٠ ØŒ ١٨٥ تن (ÙˆÙما، ص ١٠٣) تا ٠٠٠ ØŒ ٢٠٠تن ( د.ا.د.ترک ØŒ ج ٤ØŒ ص ٤٤٢) برآورد شده است . پس از آنکه در ١١ مهر ١٣١١/٣ اکتبر ١٩٣٢ استقلال عراق به طور رسمی از سوی جامعة ملل پذیرÙته شد، زمینة رشد Ùˆ توسعة بغداد، تمرکز قدرت سیاسی ØŒ Ùˆ گسترش وزارتخانه ها Ùˆ دستگاههای دولتی در این شهر Ùراهم آمد (ایران . وزارت امور خارجه . ادارة اول سیاسی ØŒ ص ٣١Ø› ایران . وزارت امور خارجه Ø› ادارة Ú©Ù„ امور Øقوقی Ùˆ معاهدات ØŒ همانجا). بدین ترتیب ØŒ بغداد وارد دورة دگرگونساز نوینی شد Ùˆ در جریان عمومی شهرنشینی ØŒ Ú©Ù‡ از ویژگیهای آن اÙزایش نرخ رشد طبیعی جمعیت ØŒ آغاز مهاجرت سیل آسای روستاییان به شهر، ایجاد کارکردهای نوین ØŒ گسترش Ùعالیتهای اقتصادی Ùˆ بازرگانی Ùˆ سازمانیابی ساختارهای سازگار با آنها بود، قرار گرÙت . خطوط اساسی سیمای شهر جدید بغداد نیز با پیروی از الزامات جدید Øمل Ùˆ نقل Ùˆ اروپاگرایی چلیپایی شد Ùˆ همراه Ø´Ú©Ù„ Ùˆ Ù…ØµØ§Ù„Ø Ø³Ø§Ø®ØªÙ…Ø§Ù† سازی مناطق مسکونی نو بنیاد، در برابر باÙت قدیمی از هر Øیث Ø´Ú©Ù„ تازه ای پیدا کرد؛ هر چند بازار بغداد Ùˆ Ø´Ú©Ù„ معابر درون Ù…Øلات در Ùراسوی خیابانهای جدیدالاØداث همچنان تا Øدود ١٣٢٩ Ø´ /١٩٥٠ برقرار ماند ( > Ùرهنگنامة جغراÙیایی وسترمان < ØŒ ج ١ØŒ ص ٣١٥). در Ø·Ø±Ø Ø§ØµÙ„ÛŒ شهرسازی بغداد در ١٣١٥ Ø´ /١٩٣٦ØŒ برای بغداد تا ١٩٥٠ میلادی پانصدهزار Ù†Ùر جمعیت پیش بینی شده بود، اما در این سال جمعیت شهر به بیش از ششصدهزار تن رسید ( > چالش شهرنشینی < ØŒ ص ٢٤ Ù€ ٢٥). پس از آنکه شرکت Ù†Ùت عراق تولید Ù†Ùت را اÙزایش داد، درآمد ناشی از هر تÙÙ† Ù†Ùت از ٧٥ر١ دلار به ٥٠ر٥ دلار اÙزایش یاÙت Ùˆ رشد شتاب آلود بغداد آغاز شد. دهها هزار روستایی بر ازدØام Ù…Øله های Ùقیرنشین اÙزودند Ùˆ در کلبه های مقوایی Ùˆ Øصیری پیرامون شهر بغداد سکونت گزیدند (استورک ØŒ ص ١٣Ù€١٦). گسترش شتابان بغداد، براثر این مهاجرتها Ùˆ رشد جمعیت شهر، به Øدّی بود Ú©Ù‡ Ø·Ø±Ø Ø¬Ø¯ÛŒØ¯ توسعة شهری در ١٣٣٣ Ø´ /١٩٥٤ Ù‚Ùطر شهر را هجده کیلومتر با کمربند سبزی از باغها Ùˆ تÙرجگاههای گرداگرد آن به پهنای دو کیلومتر برآورد کرد. اما توسعة بغداد این Ø·Ø±Ø Ø±Ø§ هم به دست Ùراموشی سپرد، زیرا جمعیت شهر در ١٣٣٦ Ø´ /١٩٥٧ØŒ یعنی پایان دوران مشروطة سلطنتی ØŒ به ٠٠٠ ØŒ ٧٣٥ تن رسید ( > چالش شهرنشینی < ØŒ ص ٢٥Ø› دوری ØŒ ص ٦٩).
در سایة درآمد Ù†Ùت ØŒ بغداد در دهة ١٩٥٠ به دورة جدیدی از بازسازی وارد شد Ùˆ به موازات ساخته شدن بناهای دولتی Ùˆ صنایع ØŒ تأسیسات زیربنایی نیز سازماندهی شد. سدّ تازه ساز سامرا (١٩٥٦) شهر را در مقابل سیل مصون کرد. سپس اندیشة دو Ø·Ø±Ø ØªÙˆØ³Ø¹Ø© شهری در ١٣٣٥ Ø´ /١٩٥٦ Ùˆ ١٣٣٧ Ø´ /١٩٥٨ پیدا شد. برپایة Ø·Ø±Ø Ø§Ø®ÛŒØ± توسعة شهر در چهار منطقة اصلی صنعتی صورت Ù…ÛŒ گرÙت Ùˆ مناطق مسکونی جدید پیرامون هریک از این چهار منطقه ساخته Ù…ÛŒ شد ( د.ا.د.ترک ØŒ ج ٤ØŒ ص ٤٤١). در ٢٣ تیر ١٣٣٧/چهاردهم ژوئیة ١٩٥٨ Øکومت مشروطة سلطنتی ØŒ با کودتای عبدالکریم قاسم ØŒ به Øکومت جمهوری تبدیل شد. در این دوره ØŒ شهر بغداد تØولات اجتماعی ØŒ سیاسی ØŒ اقتصادی Ùˆ شهرنشینی گسترده ای داشته است . طرØهای گوناگون شهرسازی برای بغداد انجام گرÙته Ú©Ù‡ چهرة این شهر را دگرگون کرده است (همانجا). از جملة اولین اقدامات ØŒ رسیدگی به وضع مردم آلونک نشین بغداد بود (همان ØŒ ج ٤ØŒ ص ٤٤١Ù€٤٤٢). تا ١٣٣٧ Ø´ / ١٩٥٨ØŒ در Ù…Øدودة شهر، مناطق مسکونی کاملاً روستایی نیز وجود داشت ØŒ اما عبدالکریم قاسم Ùرمان تخریب این Ùقیرآبادهای درون شهری Ùˆ اسکان اهالی آن در مناطق مسکونی بغداد را صادر کرد ( > Ùرهنگنامة جغراÙیایی وسترمان < ØŒ همانجا). پس از تغییر Øکومت در ١٣٤٢ Ø´ / ١٩٦٣ Øدود ٠٠٠ ØŒ ٦٣ واØد از آلونکهای بغداد تخریب شد Ùˆ در شرق Ùˆ غرب دجله مناطق مسکونی نوینی چون مدینة السوره Ùˆ مدینة النور اØداث گشت ØŒ هرچند همة این تدابیر نتوانست مانع مهاجرتها Ùˆ آلونک سازیهای ناسالم شود ( د.ا.د.ترک ØŒ همانجا).
در Ø·Ø±Ø ØªÙˆØ³Ø¹Ø© بغداد در ١٣٣٧ Ø´ / ١٩٥٨ØŒ Ø´Ú©Ù„ شهر مستطیلی به اضلاع ١٨*٣١ کیلومتر پیشنهاد شده بود. Ø¯Ø±Ø·Ø±Ø ØªÙˆØ³Ø¹Ø© سال دو هزار میلادی ØŒ Ú©Ù‡ در ١٣٤٣ Ø´ / ١٩٦٤ تدوین شد، به عواملی چون نرخ بالای رشد طبیعی جمعیت ØŒ روند شدید مهاجرت از ده به شهر بیشتر توجه شد ( > چالش شهرنشینی < ØŒ همانجا)ØŒ زیرا جمعیت بغداد در ١٣٤٤ Ø´ /١٩٦٥ از ١٠٠ ØŒ ٧٥٠ ØŒ ١ تن گذشته بود ( د.ا.د.ترک ØŒ ج ٤ØŒ ص ٤٤٢). در ١٣٤٧ Ø´ /١٩٦٨ØŒ ٦٠ درصد واØدهای بزرگ صنعتی ØŒ ٦٤درصد کلّ کارگران Ùˆ ٧٠ درصد دستمزدها به بغداد مربوط Ù…ÛŒ شد. با ملّی شدن شرکت Ù†Ùت عراق در ١٣٥١ Ø´ / ١٩٧٢ (استورک ØŒ ص ٣٣ØŒ ٤٠)ØŒ امکانات مالی دولت برای توسعة بغداد بیشتر شد. در برنامه های نوین نوسازی Ùˆ آبادانی بغداد، به ØÙظ مناطق تاریخی Ùˆ باغها Ùˆ اماکن زیبای شهر Ùˆ بخشبندی بغداد نیز توجّه شد (ایران . وزارت امور خارجه . ادارة اول سیاسی ØŒ ص ٥٠).
از کارهای بنیادی عمران بغداد بزرگ ØŒ Ú©Ù‡ زمینه ساز گسترش بغداد شد، ادامة اتخاذ تدابیر Ùˆ راه Øلهای علمی برای ØÙاظت قطعی بغداد از خطر طغیانهای دجله بود. از ١٣٤٤ Ø´ / ١٩٦٥ØŒ به برکت اصلاØاتی Ú©Ù‡ در وادی ثرثار انجام داده اند تا آبهای اضاÙÛŒ شط را جذب کند، بغداد Ùˆ به دنبال آن سراسر بین النهرین از کابوس طغیانهای دجله رهایی یاÙت . چون نظیر این اقدامات در مورد Ùرات نیز عیناً به عمل آمده است ØŒ از این پس خطری بغداد را تهدید نمی کند (ÙˆÙما، ص ٩٧Ù€ ٩٨).عمران Ùˆ نوسازی بغداد، به طور بنیادی از ١٣٥٧Ù€ ١٣٥٩ Ø´ / ١٩٧٨Ù€١٩٨٠آغاز شد («نمائی Ú©Ù„ÛŒ از عراق »، ص ١٣٢). تلاش برای آماده سازی پایتخت برای برگزاری Ú©Ù†Ùرانس سران جنبش عدم تعهد در ١٣٦١ Ø´ /١٩٨٢ Ùˆ بلندپروازیهای دولت Ú©Ù‡ Ù…ÛŒ خواست بغداد را به پایتخت نوین عربی تبدیل کند،مقتضی شهرسازی شکوهمندی بود (الیس ØŒ ص ٨٥). Ø·Ø±Ø Ø¬Ø§Ù…Ø¹ عمران بغداد، کلیة زمینه های اقتصادی ØŒ مسکونی ØŒ جهانگردی Ùˆ ... را دربر گرÙت . شهرک سازی در بغداد بزرگ Ùˆ پیرامون آن نیز جریان پیدا کرد Ùˆ بسیاری از مردم از مناطق روستایی عراق به این شهر مهاجرت کردند (همان ØŒ ص ١٠٣). از طرÙÛŒ چون بسیاری از خانه های قدیمی پایتخت در دوران نوسازی ØŒ از بین برده شده بود، در ١٣٥٩ Ø´ /١٩٨٠ در بازتاب نگرانی دولت در انهدام میراث ملی کشور، شرکت انگلیسی «مشارکت طراØÛŒ Ùˆ معماری » به منظور طراØÛŒ یک برنامة بازسازی شهر، با ØÙظ شیوة سنتی اسلامی ØŒ گمارده شد («نمائی Ú©Ù„ÛŒ از عراق »، ص ١٣٤).
منابع : جواستورک ØŒ Ù†Ùت Ùˆ توسعة سرمایه داری در عراق ØŒ ترجمة پیروز ال٠، تهران ١٣٥٩Ø´ Ø› اکارت اهلرز، «شهر شرق اسلامی : مدل Ùˆ واقعیت »، ترجمة Ù…ØمدØسن ضیاء توانا Ùˆ مصطÙÛŒ مومنی ØŒ Ùصلنامة تØقیقات جغراÙیائی ØŒ سال ٩ØŒ Ø´ ١ (بهار ١٣٧٣)Ø› ایران . وزارت امورخارجه . ادارة اول سیاسی ØŒ اطلاعاتی دربارة عراق ØŒ تهران ١٣٥٥Ø´ Ø› ایران . وزارت امورخارجه . ادارة Ú©Ù„ امور Øقوقی Ùˆ معاهدات . ادارة امور مرزی Ùˆ استملاک ØŒ سیر تØولات مرزی ایران Ùˆ عراق ØŒ تهران ١٣٦٥Ø´ Ø› دایرة المعار٠Ùارسی ØŒ به سرپرستی غلامØسین مصاØب ØŒ تهران ١٣٤٥Ù€١٣٧٤Ø´ Ø› عبدالعزیز دوری ØŒ «تاریخ بغداد»، در بغداد: چند مقاله در تاریخ Ùˆ جغراÙیای تاریخی ØŒ ترجمة اسماعیل دولتشاهی Ùˆ ایرج پروشانی ØŒ تهران ١٣٧٥Ø´ Ø› «نمائی Ú©Ù„ÛŒ از عراق (٢)»، ترجمة گروه تØقیق خبرگزاری جمهوری اسلامی ØŒ نشریه روزانة خبرگزاری جمهوری اسلامی ØŒ ١٢ مهر ١٣٦٨Ø› ا.دو وما، «جغراÙیای بغداد»، در بغداد: چند مقاله در تاریخ Ùˆ جغراÙیای تاریخی ØŒ ترجمة اسماعیل دولتشاهی Ùˆ ایرج پروشانی ØŒ تهران ١٣٧٥ Ø´ Ø›
The Challenge of urbanization: the world's large cities, NewYork: United Nations, ١٩٩٥; William S. Ellis, "Iraq at war: the new face of Baghdad", National Geographic, vol. ١٦٧, no.١ (January ١٩٨٥); Mohamed Scharabi, Der Bazar: Das traditionelle Stadtzentrum im Nahen Osten und seine Handelseinrichtungen, Tدbingen ١٩٨٥; TDVIA , s.v. "Bag § dat.IV: Son dØ®nem" (by Azmi عzcan); Westermann Lexikon der Geographie, vol.١, Braunschweig ١٩٦٨; The World book encyclopaedia, London ١٩٩٥.
/ مصطÙÛŒ مؤمنی /