بنیاد شهید انقلاب اسلامی ، از نهادهای انقلاب اسلامی برای رسیدگی به خانوادة شهدا، مفقودان و اسرا. بنیاد شهید انقلاب اسلامی بر اساس فرمان امام خمینی (ره ) در ١٣٥٨ ش به سرپرستی مهدی کروبی ، تأسیس شد. این فرمان که شامل ده مادّه بود خطاب به شورای انقلاب * و دولت موقت صادر شد. بر اساس این فرمان فعالیتهای بنیاد شهید بر تأمین نیازهای فرهنگی ، اقتصادی ، بهداشتی و درمانی ، خدماتی و تبلیغاتی خانوادة شهدا و جانبازان انقلاب متمرکز بود (بنیاد شهید انقلاب اسلامی ، ١٣٦٤ ش ، ص ١١ـ١٣).

در خرداد ١٣٥٩ شورای انقلاب الحاق بنیاد شهید به سازمان بهزیستی را تصویب کرد. با آغاز حملة عراق به ایران ، در شهریور ١٣٥٩، که به جنگ تحمیلی هشت ساله انجامید، بر مسئولیتهای این بنیاد افروده شد. از آن رو با تصویب مجلس شورای اسلامی ، در دی ١٣٥٩، بنیاد شهید از سازمان بهزیستی منتزع و به صورت نهادی انقلابی ، وابسته به نخست وزیری ، درآمد که سرپرست آن با پیشنهاد نخست وزیر و تأیید مقام رهبری تعیین می شد (همان ، ص ١٨ـ١٩؛ سازمان بهزیستی کشور، ص ١٦،٢٣). در ١٣٦٧ ش به فرمان امام خمینی (ره )، امور جانبازان از بنیاد شهید جدا شد و به بنیاد مستضعفان واگذار گردید. در ١٣٧١ ش به پیشنهاد رئیس جمهور وقت و تأیید مقام رهبری ، محمدحسین رحیمیان به سرپرستی بنیاد شهید منصوب شد (بنیاد شهید انقلاب اسلامی ، ١٣٧٦ ش الف ، ص ٧).

برای تأمین هدفهای بنیاد بر اساس فرامین امام واحدهای مختلفی در بنیاد شهید مرکز ایجاد شده است . مهمترین آنها عبارت اند از: دفتر سرپرستی ، واحد روابط عمومی و امور بین الملل ، واحد فرهنگی ، امور تهران و شهرستانها، واحد مسکن ، دایرة ازدواج ، مرکز پزشکی ، واحد اداری ـ مالی ، واحد حل اختلاف ، واحد پیگیری و بازرسی و سازمان اقتصادی (همو، ١٣٦٤ ش ، ص ١٦ـ١٧).

بودجة بنیاد شهید در ١٣٦١ ش از سهم امام و بودجة دولت تأمین می شد و در ١٣٦٤ ش با درخواست سرپرست وقت بنیاد شهید، و موافقت امام خمینی (ره ) بخشی از اموال مصادره ای برای تأمین هزینه های مالی در اختیار بنیاد قرار گرفت (همان ، ص ٢١، ١٩٥). ٨٠% بودجة این بنیاد از محل بودجة دولت و ٢٠% از محل منابع اقتصادی بنیاد تأمین شده است . ٦٦% از اعتبارات بنیاد از محل بودجة دولتی برای حقوق خانواده های شاهد، ٢٤% برای فعالیتهای فرهنگی آموزشی و ١٠% برای هزینه های ستادی صرف شده است (همو، ١٣٧٦ ش الف ، ص ٩).

در ١٣٦٧ ش در پی تغییراتی در واحد امور اقتصادی بنیاد شهید، «سازمان اقتصادی بنیاد شهید انقلاب اسلامی » تشکیل شد. این سازمان عهده دار حدود ١٨٠ شرکت و کارخانه در زمینه های صنعتی ، تجاری ، ساختمانی و کشاورزی است (همو، ١٣٧٠ ش ، ص ٤٤٩). «شرکت سرمایه گذاری شاهد» در ١٣٦٤ ش با سرمایة اولیة صد میلیون ریال ، از امکانات مالی ١٥٠هزار نفر از فرزندان شاهد و به کارگیری پس اندازهای آنان به صورت شرکت سهامی خاص تأسیس شد. این شرکت در بخشهای تولید، صنعت ، بازرگانی ، کشاورزی ، بازار بورس و سهام فعالیت می کند. «سازمان اقتصادی کوثر و مجتمعهای فرهنگی سیاحتی کوثر»، یکی دیگر از سازمانهای اقتصادی وابسته به بنیاد شهید است که در ١٣٧٢ش برای بهره برداری مطلوب و توسعة فضاهای فرهنگی ، سیاحتی ، تفریحی و ورزشی ایجاد شد. این سازمان دارای اردوگاههای تفریحی ، مهمانسرا، هتل ، مجتمع فرهنگی ، سینما و چاپخانه است و در بخش اقتصادی عهده دار ١٩٠ شرکت و مؤسسة تجاری ، صنعتی ، تولیدی و فنی است که در زمینة تولیدی ، خدماتی ، بازرگانی و عمران فعالیت دارد. «سازمان پزشکی شفا» نیز از سازمانهای اقتصادی وابسته به بنیاد شهید است که در زمینة پزشکی در داخل و خارج از کشور فعالیت می کند و چهار بیمارستان ، هفت کلینیک تخصصی ، چهارده داروخانه و بیش از پنجاه درصد سهام یک کارخانة داروسازی را در اختیار دارد (همو، ١٣٧٦ ش الف ، ص ١٨ـ٢٣، همو، ١٣٧٦ش ب ، ص ٣٩). «سازمان اموال و املاک » بنیاد شهید، طی حکم شمارة ٢٣٣٦ دادگاههای انقلاب در ١٣٦٠ ش زیر نظر سرپرست بنیاد شهید برای سرپرستی و استفاده از املاک و مستغلات مصادره ای ایجاد شد (همو، ١٣٧٠ ش ، ص ١٩٠ـ١٩٩). این سازمان امروزه عهده دار نگهداری ، اجاره و فروش این املاک است که درآمد آن بخش مهمی از بودجة داخلی بنیاد را تأمین می کند (همو، ١٣٧٦ ش الف ، ص ٢٤).

یکی از وظایف مهم بنیاد شهید رسیدگی به امور فرهنگی فرزندان شهداست . پس از فرمان امام مبنی بر رسیدگی به امور فرزندان شاهد، طرح «شاهد» با همکاری وزارتخانه های آموزش و پرورش ، فرهنگ و آموزش عالی و بهداشت ، درمان و آموزش پزشکی شکل گرفت . بنابراین طرح ، «مدارس شاهد» برای ارائة خدمات مناسب پرورشی و آموزشی راه اندازی شد که تا سال ١٣٧٦ ش ٧١٦ مدرسه را شامل شده است . در مناطقی که امکان راه اندازی مدارس شاهد نباشد، فرزندان شاهد تحت پوشش طرح پراکندة شهری و روستایی قرار می گیرند و از امکانات پرورشی و آموزشی طرح شاهد برخوردار می شوند. همچنین در بخش آموزش عالی با اختصاص سهمیة ویژه در دانشگاه و تأسیس دانشگاه شاهد در ١٣٦٩ ش تسهیلات لازم برای خانوادة شهدا فراهم آمد. امروزه دانشگاه شاهد با هشت دانشکده در ٢٤ رشتة مختلف فعال است و برای فراهم آوردن امکانات مناسب فرهنگی برای خانوادة شهدا ١٢١ کانون شاهد در سراسر کشور ایجاد شد. واحد مسکن بنیاد شهید برای تأمین مسکن خانوادة شهدا از طریق ساخت مسکن ، تحویل زمین ، پرداخت وام مسکن و وام اضطراری ، اسکان در ساختمانهای مصادره ای ، تعمیر مسکن ، پرداخت اجاره بها و تأمین مصالح ساختمانی فعالیت می کند (همو، ١٣٦٤ ش ، ص ٦٢، ١٣٧، ١٧٨ـ ١٧٩، ٢٨٤؛
همو، ١٣٧٠ ش ، ص ٢٠، ٤٠، ٥١؛
همو، ١٣٧٦ ش الف ، ص ٩، ١٤ـ١٥، ١٣٧٦ ش ب ، ص ١٤، ١٧، ٢٩).

بنیاد شهید برای زنده داشتن یاد شهدا و ترویج فرهنگ شهادت ، به چاپ و نشر کتاب و انتشار نشریاتی مانند مجلات شاهد و کودک و نوجوان ، مجلة تخصصی زمینه و چکاوک و مجلات علمی تخصصی دانشگاه شاهد، جمع آوری و تدوین وصایا و آثار ادبی و هنری به جای مانده از شهدا و تأسیس موزة شهدا اقدام کرده است . همچنین گروه شاهد سیمای جمهوری اسلامی با تهیة فیلم و مجموعه های تلویزیونی اهداف فرهنگی بنیاد را پیش می برد (همو،١٣٦٤ ش ، ص ١٤٥، ٢٠٣؛
همو، ١٣٧٠ ش ، ص ٦٦؛
همو، ١٣٧٦ ش الف ، ص ١٣،١٧).

برای بیان مواضع رسمی بنیاد،انعکاس فعالیتهای بنیاد و همکاری با دفاتر نمایندگی نهضتهای آزادیبخش اسلامی مستقر در داخل کشور، واحد امور بین الملل و روابط عمومی بنیاد شهید انقلاب اسلامی تشکیل شده است . از ١٣٦١ ش ، برای رسیدگی به خانوادة شهدای جنگ با اسرائیل و فالانژهای لبنان در دمشق و بعلبک و سپس در بیروت شعبه هایی تأسیس شد و کمکهای مالی ، پزشکی و فرهنگی از سوی کمیتة امداد امام و بنیاد شهید در اختیار این خانواده ها قرار گرفت (همو، ١٣٦٤ ش ، ص ٤٤، ٨٥، ١٠٥، ١٣٣، ١٩٥ـ١٩٦؛
همو، ١٣٧٦ ش الف ، ص ١٤).

در ٢٧ خرداد ١٣٧٧،اساسنامة بنیاد شهید انقلاب اسلامی به تصویب مجلس شورای اسلامی و در ششم تیر ١٣٧٧ به تأیید شورای نگهبان رسید. طبق این اساسنامه بنیاد شهید دارای شخصیت حقوقی مستقل و از نهادهای عمومی غیر دولتی است که تحت نظر رئیس جمهور و نظارت عالیة مقام رهبری قرار دارد (فصل اول ، مادة ١). مادة سوم این اساسنامه به شرح وظایف و اهداف بنیاد منطبق بر فرمانِ ده ماده ای امام پرداخته است . مادة ٦ و ٧ داراییها و منابع مالی بنیاد را شرح می دهد که عبارت است از: کمکهای رهبری ، کمکها و اعتبارات مصوّب در بودجة عمومی کشور و درآمدهای ناشی از فعالیتهای اقتصادی بنیاد (رجوع کنید به سطور پیشین ). طبق مواد ٨و٩ ارکان بنیاد شهید عبارت است از: هیئت امنا، نمایندة ولی فقیه و رئیس بنیاد شهید. هیئت امنا از رئیس جمهوری (رئیس هیئت امنا)، نمایندة ولی فقیه ، رئیس بنیاد، یک وزیر، رئیس سازمان برنامه و بودجه و دو فرد بصیر در امور فرهنگی ـ اقتصادی تشکیل می شود. طبق مادة ١٠، وظیفة هیئت امنا، تصویب خط مشی کلی ، تصویب برنامه و بودجه و تصویب صورت حساب سالانه است . وظایف نمایندة ولی فقیه بر اساس مادة ١١ عبارت است از: برنامه ریزی فرهنگی خانواده های شاهد، تطبیق دستورالعملها و آیین نامه ها با موازین شرعی و فرامین رهبری ، اتخاذ تصمیم دربارة اداره و مصرف درآمدهای حاصله از فروش املاک بنیاد و سازمانهای اقتصادی وابسته به بنیاد شهید که شرعاً تصرف آنها با اجازة ولی فقیه صورت می گیرد. طبق مادة ١٢ نیز رئیس بنیاد بالاترین مقام اجرایی این نهاد است که به پیشنهاد رئیس جمهور با تأیید مقام رهبری و با حکم رئیس جمهور به مدت چهار سال منصوب می شود و مسئولیت ادارة بنیاد را دارد و وظیفة او تدوین خط مشی و آیین نامه ، انجام امور مالی اداری و فرهنگی است .

منابع :
(١) بنیاد شهید انقلاب اسلامی ، آشنایی با بنیاد شهید انقلاب اسلامی ، دورة ٢ (بهمن ١٣٦٤)، دورة ٥ (اسفند ١٣٧٠)؛
(٢) همو، اساسنامة بنیاد شهید انقلاب اسلامی ، تهران ١٣٧٧ ش ؛
(٣) همو، بنیاد شهید انقلاب اسلامی در یک نگاه ، تهران ١٣٧٦ ش الف ؛
(٤) همو، ویژه نامة افضل : نشریه داخلی بنیاد شهید انقلاب اسلامی ، تهران ١٣٧٦ ش ب ؛
(٥) سازمان بهزیستی کشور، مجموعه قوانین بهزیستی کشور ، تهران ١٣٧٦ ش .

/ منیژه ربیعی /