حُوَيْطات ، حُوَيْطات، قبيلهاى بزرگ در كشورهاى عربستان سعودى، مصر، اردن هاشمى و فلسطين، داراى سه شعبه بزرگ به نامهاى حويطات التَهَمَهْ، ابنجازى و علاوين.

به نوشته محمد سليمان طيب، در نيمه دوم قرن نهم شخصى به نام حويط با تنى چند از اشراف حجاز عازم شام بود كه در نزديكى عَقَبه به سختى بيمار شد و نزد اقوام بنىعَطيّه ماند. وى بعدها با دختر ميزبان ازدواج كرد و خاندان بزرگى را به نام حويطات در عقبه از خود باقى گذاشت. بر اساس شجرهنامهاى كه اين مؤلف ارائه داده است، حويطات خود را از اشراف حسينى مدينه و از نسل عبداللّهالاَعْرَج، از نوادگان حضرت امام حسين عليهالسلام، مىدانند (رجوع کنید به ج ١، ص ٥٤ـ٥٦)، ولى به نظر فؤاد حمزه (ص ١٥٢، پانويس ١)، تبار آنها به نبطيان مىرسد كه در سرزمين ثَمود و مَديَن مىزيستند. برخى نوشتهاند قبيله حويطات اخلاف كودك مجهولالهويهاى به نام غازى، اهل حجازند كه در عقبه در خانه مَعاذ، نياى قبيله بنىعطيه، بزرگ شد و با دختر عطيه بن معاذ و نيز با زنان ديگرى از قبيله بنىعطيه ازدواج كرد و قبيله حويطات حاصل اين وصلتهاست. حويطات مانند ساير قبيلهها از چند عشيره، بطن و فَخْذْ تشكيل مىشود. پنج تن از فرزندان حويط به نامهاى عَمرو، عُلْوان، سعيد، عمران و سُويعد، كه مادرانشان از قبيله بنىعطيه بودند، هريك عشيرهاى بنيان گذاشتند كه به نام آنها مشهور شده است. در طول تاريخ، عدهاىاز حويطات در شبهجزيره عربستان باقى مانده و عدهاى نيز به كشورهاى ديگر مهاجرت كردهاند. حويطات التَهَمه، شاخه بازمانده در شبهجزيره عربستان، امروزه يكى از قدرتمندترين قبايل حجاز در عربستان سعودى است (رجوع کنید به محمدسليمان طيب، ج١، ص ٥٥، ٩٣؛ والين، ص ١٩٨ـ ١٩٩). افراد اين شاخه در شمال غربى كشور و نيز در تهامه، در سرزمين بين جنوب ضَبْعه و عقبه، پراكندهاند (سرحانى، ص ٥٧).

حويطات التهمه تا ١٢٦١، به سبب محافظت از كاروانهاى حجاج، از والى مصر دستمزد مىگرفتند، اما بعدها كه مصر تحت استيلاى انگليسيها در آمد و تمام سرزمين سينا تابع دولت عثمانى شد، عثمانيان شروع به گرفتن ماليات از عشاير حويطات كردند. در زمان شيخوخت عودِهابوتايه بر حويطات التهمه، عثمانيها ماليات بيشترى خواستند، اما با مخالفت عودِه مواجه شدند. دولت عثمانى، براى سركوبى آنان و اخذ ماليات، به فرستادن قواى نظامى روى آورد. اين كشمكش تا جنگ جهانى اول (١٩١٤ـ ١٩١٨) ادامه داشت (محمد سليمان طيب، ج ١، ص ٩٧ـ٩٨).

وصلتهاى مكرر عودهابوتايه و اقوام او با قبايل متنفذ، موجب افزايش بستگان آنها و گسترش نفوذ حويطات التهمه شد. جنگهاى وى در نزديكى حِمْصْ، حَماه، حلب، دمشق و رود فرات نيز بر قدرت آنان افزود، به طورى كه در ميان ديگر قبايل عرب مركزيت پيدا كردند (همان، ج ١، ص ٩٨).

در ١٣٣٥، نيروهاى اميرفيصلبن عبدالعزيز (بعدها ملكفيصل) به فرماندهى شريف ناصربن على و به معاونت شيخعودهابوتايه و اكابر حويطات، بندر عقبه را فتح كردند (قلعجى، ص ٢٤٤).

عشايرى از حويطات كه به مصر مهاجرت كرده بودند. در دولت محمدعلى پاشا (حك: ١٢٢٠ـ١٢٦٤)، والى مصر، فعاليت بسيارى داشتند و رسماً خواهان بقاى حكومت او بودند و از او در مقابل رقبايش، بهويژه بازماندگان مملوكيان (٦٤٨ـ٩٢٢)، حمايت مىكردند و در مقابل، محمدعلى پاشا بهترين زمينهاى كشاورزى در استان قَليوبيّه را در اختيار شَدايده، از عشيره موسه قرار داده بود. برخى از رجال اين خاندان نماينده مجلس يا كارمند عالىرتبه در دولت مصر بودهاند (محمد سليمان طيب، ج ١، ص ١٠٢ـ١٠٣). از حويطاتِ علاوينِ اردن نيز خانوارهايى در شهر قاهره و استان قليوبيه و عشاير بزرگى از آنان در استان شرقيه به سر مىبرند. به طور كلى عشايرى از حويطات كه به مصر مهاجرت كردهاند، بيشتر در شهرهاى اسماعيليه، سوئز و در استانهاى شرقيه، قليوبيه و در حلوان ساكناند. در اطراف قاهره، شعباتى از حويطات هنوز هم با همان شيوه صحراگردى و با همان آداب و رسوم و لهجه به زندگى خود ادامه مىدهند (همان، ج ١، ص ١٠٧ـ١٠٨). در شبهجزيره سينا نيز عشايرى از حويطاتِ ابنجازى مقيماند كه در گذشته به كاروانهايى كه از نجد عازم شام بودند، حمله مىكردند (رجوع کنید به موسوعة سيناء، ص ٤٧؛ ريحانى، ص ٣٢٨).

محل استقرار شعبهاى از بطن علاوين، معروف به حويطات شمال، در مشرق اردن بود و شعبهاى از بطن ابنجازى نيز در جنوب اردن سكونت داشتند (محمد سليمان طيب، ج ١، ص ١٢٣؛ پيك، ج ٢، ص ٢٣٠).

حويطاتِ ابنجازى در مبارزه با عثمانيان نقش بارزى داشتند؛ اين طايفه در ١٣٣٥/ ١٩١٦ عثمانيان را از عقبه بيرون راندند و در شكست لشكريان عثمانى در قدس و دمشق نيز شركت داشتند (محمد سليمان طيب، ج ١، ص ١٠١؛ نيز رجوع کنید به قثامى، ج ٢، ص٣٤٠). برخى از افراد حويطات ابنجازى مسئوليتهاى مهمى در دولت اردن هاشمى برعهده داشتهاند (رجوع کنید به سرحانى، ص ٥٨).

شاخهاى از حويطات در فلسطين و بيشتر در شهر طولْكَرْم به سر مىبرند. نصراللّه سليم ابوجَرّاد، شيخ قبيله حويطات، تا ١٣٥٣ش/١٩٧٤ ساكن فلسطين بود. وى از اعيان و شخصيتهاى مهم فلسطين بهشمار مىآمد و پيوسته با شيوخ حويطات حجاز و اردن و مصر و نيز با رؤساى قبايل صحراى نَقْب و بِئرالسَبَع* در جنوب فلسطين، ارتباط داشت. پس از فوت وى، فرزند او عثمان ابوجراد و پس از درگذشت عثمان در ١٣٥٤ش/١٩٧٥، برادرش، احمد نصراللّه، جانشين وى شد (محمد سليمان طيب، ج ١، ص ١٢٦).

منابع:
(١) فردريك جرارد پيك، تاريخ شرقى الاردن و قبائلها، تعريب بهاءالدين طوقان، بغداد ?( ١٣٥٢ ١٩٣٥)؛
(٢) امين ريحانى، تاريخ نجدالحديث و ملحقاته، بيروت ١٩٥٤؛
(٣) سلطان طريخم سرحانى، جامع انساب قبائل العرب، دوحه: دارالثقافه، (بىتا.)؛
(٤) فؤاد حمزه، قلب جزيرةالعرب، رياض ١٣٨٨/١٩٦٨؛
(٥) حمّود قثامى، شمال الحجاز، بيروت ١٤١٢ـ١٤١٣/ ١٩٩١ـ١٩٩٣؛
(٦) قدرى قلعجى، الثورة العربية الكبرى : ١٩١٦ـ ١٩٢٥، بيروت ١٩٩٣؛
(٧) محمد سليمان طيب، موسوعة القبائل العربية، قاهره ١٤٢١/٢٠٠١؛
(٨) موسوعة سيناء، (قاهره): الهيئة المصرية العامة للكتاب، ١٩٨٢؛
(٩) گئورگ آوگوست والين، صور من شمالى جزيرةالعرب فى منتصفالقرن التاسع عشر، ترجمه سمير سليم شبلى، بيروت ١٩٧١.

/ بهزاد لاهوتى /