پَهلِه ، شهری در استان ایلام . این شهر (جمعیت طبق سرشماری ١٣٧٥ ش ، ٧٧٨ ، ٤ تن ) در ١٢٢ کیلومتری جنوب شرقی ایلام ، در بخش زرین آباد در شهرستان دهلران ، در دشتی با شیب ملایم به سوی دجله قرار دارد. ارتفاع آن حدود ٧٥٠ متر، میانگین حداکثر دمای آن در تابستان ْ٤٠، حداقل آن در زمستان ْ٥-، و میانگین بارش سالانة آن حدود ٢٨٠ میلیمتر است . رشته کوه کبیرکوه در پانزده کیلومتری شمال آن امتداد دارد. قلة کَلاوَندی (ارتفاع : ح ٧١٦ ، ١ متر) در ده کیلومتری شمال شرقی شهر واقع است . رود مِیمه در شهر جریان دارد و پس از ورود به خاک عراق ، به دجله می ریزد (جعفری ، ج ١، ص ٤٣٥، ج ٢، ص ٤٥٨؛ افشین ، ج ١، ص ٤٤٨). راه دهلران ـ مهران از بیست کیلومتری جنوب شهر می گذرد. اهالی پهله عمدتاً شیعه اند و به کردی و لری تکلم می کنند (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلّح جمهوری اسلامی ایران ، ج ٥٧، ص ٧٩).

در این شهر سه امامزاده به نامهای سیدفخرالدین ، سید ابراهیم و سیدنصرالدین وجود دارد که امامزادة اخیر، زیارتگاه اهالی منطقه است (همانجا؛ رزم آرا، ج ٥، ص ٧٩).

از لحاظ تقسیمات اداری و سیاسی ، در ١٣٢٩ ش پهله یکی از آبادیهای دهستان زرین آباد در شهرستان ایلام از استان پنجم بود (ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، ج ٢، ص ٩) و در ١٣٣١ ش مرکز بخش زرین آباد به شمار می رفت (رزم آرا، همانجا). در تقسیمات کشوری ١٣٥٥ ش ، بخش زرین آباد در شهرستان دهلران از استان ایلام ذکر شده است . در ١٣٦٩ ش آبادی پهله مرکز بخش زرین آباد به شمار می رفت ، اما در همان سال به شهر و مرکز بخش تبدیل شد (ایران . قوانین و احکام ، ص ٨١١؛ ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی ، ص ١٣).

در جنگ عراق با ایران ، شهر پهله آسیب فراوان دید و پس از بازسازی ، نام آن ــ که پس از انقلاب اسلامی ، به زرین آباد تغییر یافته بود ــ مجدداً پهله شد (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلّح ، همانجا؛ نیز رجوع کنید به ستاد بازسازی و نوسازی مناطق جنگ زده ، ص ٢٧). ظاهراً پهله (در منابع مختلف : پهلو/ پارت / پَرثَو)، واژه ای پهلوی به معنای «شهر» است و احتمالاً چون محل شهر پهلة امروزی در گذشته جزو سرزمین پهله /پَهْلَوه (سرزمین پارتها؛
عراق عجم یا ایالت جبال ) بوده به این نام خوانده شده است (برهان ، ذیل «پهلو»؛
اعتمادالسلطنه ، ج ٤، ص ٢٠٧٢؛
نوبان ، ص ١٣٥؛
نیز رجوع کنید به مارکوارت ، ص ١٣٧).

منابع :
(١) محمد حسن بن علی اعتمادالسلطنـه ، مرآة البلـدان ، چاپ عبدالحسین نوائی و میرهاشم محدث ، تهران ١٣٦٧ـ ١٣٦٨ش ؛
(٢) یدالله افشین ، رودخانه های ایران ، تهران ١٣٧٣ش ؛
(٣) ایران . قوانین و احکام ، مجموعة قوانین و مقررات مربوط به وزارت کشور: از آغاز پیروزی انقلاب اسلامی تا پایان سال ١٣٦٩ ، تهران ١٣٧٠ش ؛
(٤) ایران . وزارت کشور، تقسیمات کشور شاهنشاهی ایران ، تهران ١٣٥٥ش ؛
(٥) ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار عمومی ، گزارش خلاصة سرشماری عمومی کشور ایران در آبان ماه ١٣٣٥ ، ج ١: تعداد و توزیع ساکنین کشور ، تهران ١٣٣٩ش ؛
(٦) ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، کتاب جغرافیا و اسامی دهات کشور ، ج ٢، تهران ١٣٢٩ش ؛
(٧) ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی . دفتر تقسیمات کشوری ، نشریة تاریخ تأسیس دار: ( تقسیمات کشوری ١٣٧٨ ) ، تهران ١٣٧٨ش ؛
(٨) محمدحسین بن خلف برهان ، برهان قاطع ، چاپ محمد معین ، تهران ١٣٦١ش ؛
(٩) عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، ج ١: کوهها و کوهنامة ایران ، ج ٢: رودها و رودنامة ایران ، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٦ش ؛
(١٠) حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیائی ایران ( آبادیها )، ج ٥: استان پنجم ( کردستان )، تهران ١٣٥٥ش ، ١٣٣١ ش ؛
(١١) سازمان جغرافیائی نیروهای مسلّح جمهوری اسلامی ایران ، فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ٥٧ : کوهدشت ، تهران ١٣٧٥ش ؛
(١٢) ستاد بازسازی و نوسازی مناطق جنگزده ، عملکرد ده سالة بازسازی و نوسازی مناطق آسیب دیده از جنگ ، تهران ١٣٧١ش ؛
(١٣) ژوزف مارکوارت ، ایرانشهر: بر مبنای جغرافیای موسی خورنی ، ترجمة مریم میراحمدی ، تهران ١٣٧٣ش ؛
(١٤) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧: نتایج تفصیلی کل کشور ، تهران ١٣٧٦ش ؛
(١٥) نقشة تقسیمات کشوری ایران ، تهران : گیتاشناسی ، ١٣٧٧ش ؛
(١٦) نقشة راههای ایران ، تهران : سازمان نقشه برداری کشور، ١٣٧٧ش ؛
(١٧) مهرالزمان نوبان ، نام مکانهای جغرافیایی در بستر زمان ، تهران ١٣٧٦ش .

/ معصومه بادنج /