تنکابنی ، محمدبن عبدالفتاح ، معروف به سراب ، حکیم ، فقیه ، محدّث و اصولی قرن یازدهم و اوایل قرن دوازدهم . در ١٠٤٠ در سراب از نواحی رامسر در خانواده ای عالم و پرهیزگار به دنیا آمد. مقدّمات علوم اسلامی را در مدارس تنکابن فرا گرفت ، سپس به اصفهان رفت (سمامی حائری ، بخش ١، ص ١٣٣؛ امین ، ج ٣، ص ٢٣٦) و از علمای برجستة آنجا چون محمدتقی مجلسی ، محمدباقر مجلسی و آقاحسین خوانساری بهره برد (مجلسی ، ج ١٠٢، ص ٩٦؛ سمامی حائری ، بخش ١، ص ١٣٣ـ١٣٤). تنکابنی در فقه ، شاگرد محمدباقر سبزواری * ، مؤلف ذخیرة المعاد ، و در فلسفه شاگرد رجب علی تبریزی * بود (افندی اصفهانی ، ج ٢، ص ٢٨٤؛ خوانساری ، ج ٧، ص ١٠٦؛ آقابزرگ طهرانی ، ١٣٧٢ ش ، ص ٦٧١). تنکابنی از محمدباقر سبزواری ، محمدباقر مجلسی ، محمدعلی استرآبادی ، شیخ علی مشهدی معروف به علی صغیر و علی بن محمد معروف به علی کبیر و محمدصادق حسینی اجازة روایت گرفت . او خود نیز از مشایخی بود که اجازة روایت می داد و علمایی چون محمد شفیع لاهیجی ، میرمحمدحسین حسینی خاتون آبادی ، نوة دختری محمدباقر مجلسی ، از او اجازة روایت دریافت کردند. سلسلة اجازة محدّثانِ دو قرن بعد نیز به او منتهی می شود (خوانساری ، ج ٧، ص ١٠٧؛ آقابزرگ طهرانی ، ١٣٧٢ش ، ص ٦٧٢؛ سمامی حائری ، بخش ١، ص ١٣٥ـ ١٣٨). دو فرزند او، محمدصادق و محمدرضا تنکابنی ، از جملة محدّثان و علمای زمان خود بودند که از وی اجازة روایت گرفتند (سمامی حائری ، بخش ١، ص ١٣٨). محمدصادق از شاگردان علامه مجلسی بود (همان ، بخش ١، ص ١٨٣) و محمدرضا طبع شعر داشت و رضا تخلص می کرد (همان ، بخش ١، ص ١٧٣). تنکابنی در ١١٢٤ در اصفهان درگذشت و در محلة خواجو مجاور تخت فولاد به خاک سپرده شد. بر مزار او عمارت و گنبدی بنا گردید که به تکیة فاضل سراب (تکیة جویباره ایها) معروف است (امین ، همانجا؛ خوانساری ، ج ٧، ص ١٠٩؛ سمامی حائری ، بخش ١، ص ١٤٨؛ آقابزرگ طهرانی ، ١٣٧٢ ش ، ص ٦٧٣؛ مهدوی ، ص ١٠٠ـ١٠١).

از تنکابنی رساله های متعددی در موضوعات گوناگون علوم اسلامی به زبان فارسی و عربی بجا مانده است ، از جمله : ١) اثبات الصانع القدیم بالبرهان القاطع القویم ، یا برهان اثبات الصانع ، در بیان اعتباری بودن وجود و در بارة علم ، قدرت ، عدل و توحید باری تعالی (فاضل ، ص ١٦٣؛ انوار، ج ١٠، ص ٥٣٧)؛ ٢) رسالة فی تحریر شبهة التوحید ، یا توحید واجب الوجود ، تنکابنی در این رساله با نظر به حاشیة ملاصدرا بر الاهیات شفا و رسالة ملاشمسای گیلانی و قول عبدالرزاق لاهیجی به تکمیل سخنان آنان در پاسخ به شبهة ابن کمونه پرداخته است (انوار، ج ١٠، ص ٥٣٩؛ دانش پژوه و افشار، ج ٢، ص ١٢٥)؛ ٣) پاسخ به شبهة قائلین به وحدت وجود (انوار، ج ١٠، ص ٥٤٠)؛ ٤) رسالة وقوع حرکت در «آن » (همان ، ج ١٠، ص ٥٣٤)؛ ٥) رسالة فی تحقیق الحرکة فی المقولات یا ابطال بودن حرکت در مقوله ای از افراد این مقوله (همان ، ج ١٠، ص ٥٣٥؛ دانش پژوه و افشار، همانجا)؛ ٦) رساله در شبهة جذر اصم (انوار، ج ١٠، ص ٥٣٦)؛ ٧) سفینة النجاة ، در کلام که در آن در بارة امامت خاصه بتفصیل بحث کرده است (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ١٢، ص ٢٠٣)؛ ٨) چند رساله به فارسی و عربی در اثبات وجوب عینی نماز جمعه در غیبت امام زمان عجل اللّه تعالی فرجه و ردّ قائلان به حرمت آن (همان ، ج ١٥، ص ٦٥، ٧٧، ٧٩ـ٨١؛ آستان قدس رضوی ، ج ٥، ص ٤٣٧)؛ ٩) رسالة اخبار و اجماع (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ١، ص ٣١٠؛ انوار، ج ١٠، ص ٥٣١)؛ ١٠) حاشیه بر ذخیرة المعاد ِ سبزواری (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ٦، ص ٨٦)؛ ١١) حاشیه بر معالم ِ شهید ثانی (همان ، ج ٦، ص ٢١٠)؛ ١٢) حاشیه بر الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة (همان ، ج ٦، ص ٩٧)؛ ١٣) حاشیه بر زبدة البیان فی تفسیر آیات الاحکام ِ احمدبن محمد مقدّس اردبیلی (دانش پژوه و افشار، همانجا؛ آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ٦، ص ٩، ١٠٣)؛ ١٤) تفسیر آیة الکرسی (سمامی حائری ، بخش ١، ص ١٤١).

منابع :
(١) آستان قدس رضوی . کتابخانه ، فهرست کتابخانة آستانة قدس رضوی ، ج ٥، مشهد ١٣٢٩ش ؛
(٢) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٣) همو، طبقات اعلام الشیعة : الکواکب المنتشرة فی القرن الثانی بعدالعشرة ، چاپ علی نقی منزوی ، تهران ١٣٧٢ش ؛
(٤) عبداللّه بن عیسی افندی اصفهانی ، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء ، چاپ احمد حسینی ، قم ١٤٠١ـ ؛
(٥) حسن امین ، مستدرکات اعیان الشیعة ، بیروت ١٤٠٨ـ١٤١٦/ ١٩٨٧ـ١٩٩٦؛
(٦) عبداللّه انوار، فهرست نسخ خطی کتابخانه ملی ، ج ١٠، تهران ١٣٥٨ش ؛
(٧) خوانساری ؛
(٨) محمدتقی دانش پژوه و ایرج افشار، نسخه های خطی ، ج ٢، تهران ١٣٤١ش ؛
(٩) محمد سمامی حائری ، بزرگان رامسر ، بخش ١، قم ١٣٦١ش ؛
(١٠) محمود فاضل ، فهرست نسخه های خطی کتابخانة دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی ، مشهد ١٣٥٤ش ؛
(١١) مجلسی ؛
(١٢) مصلح الدین مهدوی ، لسان الارض ، یا، تاریخ تخت فولاد ، اصفهان ١٣٧٠ش .

/ شمسی سیاح /