تدیّن ، سیدمحمد ، از چهره های سیاسی و فرهنگی اواخر دورة قاجار و دوران پهلوی . سیدمحمد بیرجندی معروف به تدیّن ، پسر محمدتقی ، در ١٢٦٠ ش در یکی از قرای بیرجند متولد شد. تحصیلات مقدماتی را در بیرجند گذراند، سپس برای ادامة تحصیل راهی مشهد شد و در مدرسة میرزاجعفر حجره ای گرفت و به مدت هشت سال به آموختن علوم قدیمه پرداخت . در ٢٣ سالگی از مشهد به تهران عزیمت کرد و چندسال به تحصیل ریاضیات و فلسفه مشغول بود. سپس تحصیلات خود را نزد عبدالرزاق بغایری * و ناظم الاطباء در رشته های ریاضی و طبیعی و طب ادامه داد و سرانجام در یکی از حجرات مدرسة فیلسوف واقع در امامزاده اسماعیل تهران مکتبخانه ای دایر کرد و روضه خوانی هم می کرد. بعدها مکتبخانه را به مدرسه ای به نام تدیّن تبدیل کرد و خود نیز به تدیّن معروف شد. حُسن مدیریت وی و مراقبت در پیشرفت تحصیل شاگردان ، سبب شهرت مدرسة تدیّن شد (یغمائی ، ص ٢٩٢ـ٢٩٣؛ چند پرده از زندگانی رجال ، ص ٢٧؛ بامداد، ج ٣، ص ٢٣).

تدیّن با مشروطه طلبان همراه و هم رأی بود و روزی که به فرمان محمدعلی شاه مجلس را به توپ بستند از مردم جدا نشد و پس از آن با نطقها و خطابه های پرشور، خلق را به مقاومت در برابر ستمگریهای محمدعلی شاه و یاری کردن مجاهدین تشویق می کرد. وی با شرکت عده ای از روشنفکران آزادی خواه ، دستة سادات فاطمیه را تشکیل داد و در مساجد به منبر می رفت و مردم را به فداکاری برمی انگیخت (همانجا). چندی هم با سربازان ملی در مسجد سپهسالار با قوای استبداد جنگید ( چند پرده از زندگانی رجال ، همانجا). او که به همین سبب شهرت یافته بود، از افراد مبرّز حزب دموکرات شد (بامداد، ج ٣، ص ٢٣٦) و در انتخابات دورة چهارم مجلس شورای ملی به نمایندگی از تهران انتخاب شد. در کابینة وثوق الدوله به حکومت گیلان منصوب و مأمور مذاکره و ابلاغ پیام صلح رئیس دولت به میرزا کوچک خان جنگلی و حل مسالمت آمیز قضیة جنگل شد که توفیقی حاصل نکرد و به تهران بازگشت (فرخ ، ص ٣٥؛ هدایت ، ص ٣١٠). تدیّن در ١٢٩٨ ش امتیاز انتشار روزنامة صدای تهران را گرفت که اولین شمارة آن در ٢٠ مرداد ١٢٩٨ انتشار یافت . این روزنامه از طرفداران وثوق الدوله و از جمله مدافعان قرارداد ١٩١٩ بود (عاقلی ، ج ١، ص ١٣٣). در سوم اسفند ١٢٩٩ کودتاچیان تدیّن را توقیف و زندانی کردند، ولی پس از مدتی آزاد شد (مستوفی ، ج ٣، ص ٢١٣). مجلس چهارم در اول تیر ١٣٠٠ افتتاح شد و سیدمحمد تدیّن ، نمایندة مردم تهران ، در زمرة وکلای متنفذ آن مجلس و ظاهراً جزو اکثریت بود (عاقلی ، ج ١، ص ١٥٦). او در ١٥ مهر ١٣٠٠ در انتخابات هیئت رئیسه مجلس شرکت کرد و در زمرة منشیان انتخاب شد و در انتخابات فروردین ١٣٠٢ نایب رئیس دوم مجلس گردید (فرهنگ قهرمانی ، ص ٥٠، ٥٣).

در انتخابات دورة پنجم مجلس شورای ملی سیدمحمد تدیّن از بیرجند و قائنات به وکالت مجلس انتخاب شد. وی در مجلس پنجم یکی از مهره های مهم سردارسپه بود (مرسلوند، ج ٢، ص ٢٦١) و هم او بود که طرح قانونی تغییر رژیم مشروطه به جمهوریت را به مجلس داد (عاقلی ، ج ١، ص ١٨٤). در همین دوره بود که حسین بهرامی ، از جمهوری خواهان ، به تحریک تدیّن به مدرس سیلی زد. در پی این اهانت به مدرس ، مردم به مجلس ریختند و با جمهوری مخالفت کردند و طومار جمهوری رضاخانی درهم پیچیده شد (مستوفی ، ج ٣، ص ٥٨٦ ـ ٥٨٨). در ١٥ مهر ١٣٠٤ انتخابات هیئت رئیسه مجلس شورای ملی انجام گرفت و میرزا حسین خان مؤتمن الملک به ریاست رسید و سیدمحمد تدیّن نایب رئیس اول شد، اما مؤتمن الملک از قبول ریاست خودداری کرد (عاقلی ، ١٣٧٦ ش ، ج ١، ص ١٩٧؛ بهار، ج ٢، ص ٣٢٦). مجلس پس از درخواست مجدد از مؤتمن الملک برای پذیرش ریاست و امتناع وی ، بر آن شد حسن مستوفی را به ریاست برگزیند ولی او نیز نپذیرفت و استعفای خود را کتباً اعلام کرد. تدیّن بی آنکه استعفانامه را قرائت کند با عنوان نایب رئیس اول جلسه را برقرار ساخت و اعتراض شهید مدرس به این عملِ خلافِ نظامنامة مجلس ــ قرائت نکردن استعفانامه و تعیین نشدن رئیس جدید ــ به جایی نرسید (ایران . مجلس شورای ملی ، دوره پنجم ، جلسه ٢١١، مورخ ٩ آبان ١٣٠٤). بدین ترتیب روز نهم آبان جلسة علنی مجلس شورای ملی به ریاست سیدمحمد تدیّن نایب رئیس اول تشکیل شد و طرحی که داور به صورت مادّه واحده تهیه و به امضا رسانده بود و انقراض سلسلة قاجاریه و واگذاری موقت حکومت به رضاخان را اعلام می کرد ( رجوع کنید به پهلوی * ، سلسله ، بخش ١) قرائت شد. پس از مخالفتها و موافقتهایی که با این طرح در مجلس ابراز شد، مادّه واحده با اکثریت ٨٠ رأی از ٨٥ رأی در جلسه تصویب شد (بهار، ج ٢، ص ٣٣٢ـ٣٦٥). عصر همان روز، سیدمحمد تدیّن به اتفاق سایر اعضای هیئت رئیسه با رضاخان پهلوی ملاقات و تصمیم مجلس را دایر به خلع سلسلة قاجاریه و تفویض حکومت موقت به وی تسلیم کردند (مستوفی ، ج ٣، ص ٦٦٦).

در انتخابات بعدی هیئت رئیسه در آبان ١٣٠٤، تدیّن به ریاست مجلس انتخاب شد. او در مجلس ششم نیز به ریاست مجلس برگزیده شد (عاقلی ، ج ١، ص ٢٠٠، ٢١١). در ١٨ بهمن ١٣٠٥ تدیّن از ریاست مجلس و نمایندگی کناره گیری کرد و در همان روز در سمت وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه به کابینة حسن مستوفی (مستوفی الممالک ) وارد شد (همان ، ج ١، ص ٢١٧ـ ٢١٨). در خرداد ١٣٠٦ مهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه ) بجای حسن مستوفی به رئیس الوزرایی انتخاب شد و سیدمحمد تدیّن کماکان وزیر معارف و اوقاف بود تا در ١٧ دی ١٣٠٦ مغضوب رضاشاه شد و از سمت وزارت کناره گیری کرد (منشأ این غضب ، گویا آن بوده که تدیّن از رضاشاه در دوران نخست وزیری وی برای انجام کاری مبلغی دریافت کرده بوده اما در انجام آن کار قصور داشته است رجوع کنید به بامداد، ج ٣، ص ٢٣٦).

تدیّن سخنوری ماهر بود و در مدت وزارت خود سخنگویی دولت را به عهده داشت و از لوایح دفاع می کرد (یغمائی ، ص ٢٩٩). از جمله اقداماتی که وی در مدت وزارت یازده ماهة خود انجام داد، الغای امتیاز حفریات مملکت بود که ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه به فرانسه داده بودند. بعلاوه ، وی در تصویب سریع چندین قانون در کمیسیونها و مجلس نقش عمده ای داشت (صدیق ، ج ١، ص ٣٢٦ـ٣٢٧). مهمترین این قوانین عبارت بود از قانون اعتبار تعلیمات عمومی مصوب اردیبهشت ١٣٠٦ و مکمل آن در ١٣ مهر ١٣٠٦؛ قانون تأسیس شورای معارف در ولایات ؛ قانون ورزش اجباری در مدارس مصوب شهریور ١٣٠٦؛ و چند قانون برای استخدام معلم از فرانسه و آلمان برای مدرسة حقوق و صنعتی . در زمان او مدرسة حقوق و مدرسة علوم سیاسی به مدرسة واحدی به نام مدرسة عالی حقوق و علوم سیاسی مبدل شد و ضمیمة وزارت معارف گردید. مدرسة تجارت نیز از وزارت فوائد عامه منتزع و تحت ادارة وزارت معارف قرار گرفت (همان ، ص ٣٢٧؛ نیز رجوع کنید به د.فارسی ، ذیل «مدرسه ی حقوق و علوم سیاسی »). از دیگر اقدامات تدیّن ، الزام مدارس خارجی در ایران به تدریس تاریخ و جغرافیای ایران به محصلان ایرانی ، تأسیس بیش از دویست باب مدرسه در قصبات و دهات و تشکیل کلاسهای شبانه برای آموزش اصول جدید تعلیم و تربیت به آموزگاران بود (همانجا).

سیدمحمد تدیّن در اوایل ١٣٠٩ش به استانداری کرمان منصوب شد و این مأموریت بیش از نه ماه به طول انجامید. او در اسفند همان سال به تهران احضار شد (یغمائی ، ص ٣٠٦) و با تأسیس دانشگاه تهران در ١٣١٣ش به استادی دانشکدة ادبیات برگزیده شد و در ١٣٢٠ به عضویت فرهنگستان ایران منصوب گردید (صدیق ، ج ٢، ص ١٣٥، ٢٤٩). در ١٣ آذر ١٣٢٠ در ترمیم کابینة محمدعلی فروغی به وزارت فرهنگ منصوب شد (عاقلی ، ج ١، ص ٣٤١) و در فروردین ١٣٢١ به ریاست دانشکدة ادبیات انتخاب گردید (همان ، ج ١، ٣٤٥). در ٢٨ بهمن ١٣٢١ که علی سهیلی کابینة خود را معرفی کرد، تدیّن ابتدا وزیر مشاور و سپس در ١٣ اسفند همان سال وزیر خواروبار بود و در ٢٣ تیر ١٣٢٢ وزیر مشاور و سرانجام وزیر کشور شد (همان ، ج ١، ص ٣٥٤، ٣٥٦ـ٣٥٧؛ ضرغام بروجنی ، ص ٢٤٥ـ٢٤٦). در ١٨ تیر ١٣٢٣ سیدمهدی فرخ نمایندة دورة چهاردهم مجلس شورای ملی ، در مجلس علیه سیدمحمد تدیّن به سبب سوء استفادة مادی در انتخابات مجلس چهاردهم و سوءاستفاده از اموال دولتی اعلام جرم کرد (فرخ ، ص ٦٠٣) و پروندة او برای رسیدگی تسلیم دیوانعالی تمیز شد. در ٢٧ اردیبهشت ١٣٢٦ محاکمة سیدمحمد تدیّن در دیوانعالی کشور به ریاست محمد شفیع جهانشاهی و با حضور کلیة رؤسای شعبه ها و مستشاران دیوانعالی کشور آغاز شد. در این محاکمه عدة زیادی از نمایندگان مجلس و رجال و مدیران جراید حضور داشتند. محاکمه ده روز به طول انجامید و سرانجام رأی به برائت او داده شد ( سالنامة دنیا ، ص ٢٣٨، ٢٤٨). در ١٣٢٨ ش وی از مشهد سناتور شد و با کابینة سپهبد رزم آرا به مخالفت برخاست (فرهنگ قهرمانی ، ص ٣٣٧؛ متین دفتری ، ص ٣٩٥).

تدیّن در آذر ١٣٣٠ براثر بیماری سرطان در امریکا درگذشت (یغمائی ، ص ٣٠٧) و جنازة او پس از حمل به تهران در امامزاده صالح تجریش دفن شد.

تدیّن آثار تألیفی و ترجمه ای متعددی دارد که عبارت اند از: جامع محمدی ؛ نخبة الادب ، دو جلد؛ عربی ، پنج جلد؛ علم الاشیاء ، شش دوره ؛ حساب ، دو جلد؛ جغرافیا ، چهارجلد؛ تعلیمات مدنی ؛ انکشافات جغرافیایی ؛ اکتشافات جغرافیایی ؛ اصول خطابه و تاریخ مختصر منطق (همان ، ص ٣٠٦).

منابع :
(١) ایران . مجلس شورای ملی ، صورت مذاکرات مجلس شورای ملی ، دورة پنجم ؛
(٢) مهدی بامداد، شرح حال ایران در قرن ١٢ و ١٣ و ١٤ هجری ، تهران ١٣٥٧ش ؛
(٣) محمدتقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران ، تهران ١٣٢٣ـ١٣٦٣ش ؛
(٤) چند پرده از زندگانی رجال معروف ایران ، تهران ١٣٢٤ش ؛
(٥) د. فارسی ؛
(٦) سالنامة دنیا ، سال ٢ (١٣٢٥ش )؛
(٧) عیسی صدیق ، یادگار عمر ، تهران ، ج ١، چاپ سوم ، ١٣٥٢ش ، ج ٢، چاپ دوم ، ١٣٥٤ش ؛
(٨) جمشید ضرغام بروجنی ، دولتهای عصر مشروطیّت ، تهران ?( ١٣٥٠ش ) ؛
(٩) باقر عاقلی ، روزشمار تاریخ ایران از مشروطه تا انقلاب اسلامی ، تهران ١٣٧٦ش ؛
(١٠) مهدی فرخ ، خاطرات سیاسی فرخ ، تهران ( ١٣٤٥ش ) ؛
(١١) عطاءاللّه فرهنگ قهرمانی ، اسامی نمایندگان مجلس شورای ملّی از آغاز مشروطیت تا دورة ٢٤ قانونگذاری و نمایندگان مجلس سنا در هفت دورة تقنینیه از ٢٥٠٨ تا ٢٥٣٦ شاهنشاهی ، تهران ١٣٥٦ش ؛
(١٢) احمد متین دفتری ، خاطرات یک نخست وزیر ، چاپ باقر عاقلی ، تهران ١٣٧٠ش ؛
(١٣) حسن مرسلوند، زندگینامة رجال و مشاهیر ایران ، ج ٢، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(١٤) عبداللّه مستوفی ، شرح زندگانی من ، یا ، تاریخ اجتماعی و اداری دورة قاجاریه ، تهران ١٣٦٠ش ؛
(١٥) مهدیقلی هدایت ، خاطرات و خطرات ، تهران ١٣٦٣ش ؛
(١٦) اقبال یغمائی ، وزیران علوم و معارف و فرهنگ ایران ، تهران ١٣٧٥ش .

/ باقر عاقلی /