حاجی‌گِراى ، مؤسس خانات كریمه. به نوشته ابوالغازى بهادرخان، حاجی‌گراى فرزند غیاث‌الدین‌بن تاشتیمور بوده (ص ١٧٨) و خودِ حاجی‌گراى نیز در سكه‌هایش خود را «السطان حاجی‌كری‌بن غیاث‌الدین» نامیده است (د. اسلام، چاپ دوم، ذیل "Hadj dji"؛ قس لین‌پول، ص ٢٣٥ كه تاشتیمورخان را پدر حاجی‌گرای‌خان و نیاى خانهاى كریمه دانسته است). غیاث‌الدین و دولت‌بردى، برادرش، به منظور استقرار حاكمیت خود بر كریمه*، به مبارزه با رقیبان خویش پرداختند و چند سالى بر آنجا فرمان راندند. یاكوبُفسكى(ص ٢٩٨ـ٢٩٩، ٣٠٦) مبارزات دولت بردى را از ٨٢٣ تا ٨٣٤/ دهه ١٤٢٠ در كریمه و استقرار نیروها و وابستگانش را در آنجا زمینه‌ساز حكومت حاجی‌گرای‌خان در سالهاى بعد دانسته است.

حاجی‌گرای‌خان در نزدیكى تروكى، واقع در لیتوانى، به‌دنیا آمد (د. اسلام، همانجا) و بنابر منابع محلى چون گُلبن‌خانان (تألیف حكیم‌گراى، چاپ استانبول ١٣٢٧) وى در قبیله گراى به دنیا آمد (د.ا.د.ترك، ذیل "Haci Giray I" ؛
نیز رجوع کنید به گراى*، سلسله). یاشار یوجل و على سویم (ج ٢، ص ١٨٦ـ١٨٧)، تصرف كریمه با استفاده از كشمكشهاى درونى خانات اردوى زرین* و اعلام خانىِ حاجی‌گراى را در ٨٤٢ دانسته و توضیح داده‌اند كه پس از استقرار وى در كریمه و ضرب سكه به‌نام خود، خان اردوى زرین به او حمله كرد. حاجی‌گراى از كریمه گریخت و پس از هفت سال به یارى رؤساى ایلات طرفدار خود، نیروهاى اردوى زرین را از كریمه بیرون كرد و دوباره بر تخت خانى نشست.

از حاجی‌گراى دو سكه به‌دست آمده است كه یكى در ٨٤٥ در صُلْغات و دیگرى در ٨٤٧ در قرق‌یر ضرب گردیده است (د.ا.د.ترك، همانجا). بنابر وقایعنامه‌هاى لیتوانیایى و لهستانى، تاتارهاى قبایل پركوپ، بارین و شیرین، كه خانشان بدون برجاى گذاشتن وارثى درگذشته بود، در ٨٤٧ به كازیمیر، بزرگ‌ترین دوك لیتوانى، متوسل شدند و از وى درخواست كردند كه حاجی‌گراى را، كه از اردوى زرین گریخته و به آنجا پناه برده بود، براى رسیدن به خانى پشتیبانى كند. بدین‌ترتیب، حاجی‌گراى دوباره بر تخت خانى كریمه نشست و از آن پس سكه‌هاى كریمه به نام وى ضرب گردید و مُهر جدیدى با نقش یك بوف، به‌جاى مهر سابق تاتارهاى قپچاق*، متداول شد (رجوع کنید به فیشر، ص ٣ـ٤). اگرچه درباره تاریخ اعلام خانى حاجی‌گراى اختلاف هست، درباره اینكه وى بنیان‌گذار خانات كریمه* و نخستین خان رسمى آن بوده است، اتفاق نظر وجود دارد (رجوع کنید به لین‌پول، ص ٢٣٦؛
لین‌پول و همكاران، ج ٢، ص ٤٢٥؛
باسورث، ص ١٥٧).

حاجی‌گرای‌خان پس از به‌دست آوردن مجدد مقام خانى، براى تأمین تداوم استقلال خانات كریمه، سیاستى مبتنى بر دو اصل در پیش گرفت: جلب رضایت رؤساى قبایل تاتار (كه از دیرباز محل اتكاى اردوى زرین بودند)، براى مهاجرت آنان به كریمه به منظور افزودن بر نیروى خویش (فیشر، ص ٥)؛
و یافتن متحدانى از میان فرمانروایان كشورهاى مجاور در برابر تهدیدهاى مستمر خانات اردوى زرین. بر همین اساس، حاجی‌گراى به اتحاد با لهستان و لیتوانى تمایل یافت (یاكوبفسكى، ص ٣٠٦) و میان آنان قرارداد دوستى بسته شد. پس از آن، حاجی‌گراى خان در ٨٥٦ به‌خان متجاوز اردوى زرین، سیداحمدخان، حمله كرد و با همدستى نیروهاى لهستانى ـ لیتوانیایى او را شكست داد (فیشر، ص ٤؛
اوزون چارشیلى، ج ٢، ص ١٣١). پدید آمدن مناسبات دوستى میان كریمه و امیرنشین مسكو، كه باج‌گزار اردوى زرین بود، نیز ریشه در تهدیدات اردوى زرین داشت. وقتى سیداحمدخان در ٨٧٠ به قصد لشكركشى به مسكو به كنار رود دُن رسید، مورد حمله نیروهاى تحت فرمان حاجی‌گراى خان قرار گرفت و ناگزیر عقب‌نشینى كرد (یاكوبفسكى، ص ٣٠٧). باتوجه به مناسبات دوستانه حاجی‌گراى با امراى مسیحى مذكور، پاپ پائولوس دوم در ٨٧٠، سفیرى نزد حاجی‌گرای‌خان گسیل داشت و از وى خواست تا در جنگ صلیبى قریب‌الوقوعى بر ضد عثمانى، به فرماندهى فردریك سوم، امپراتور روم شركت كند. اما حاجی‌گراى خان، به دلیل مناسبات دوستانه‌اى كه با سلطان محمد فاتح داشت، درخواست پاپ را نپذیرفت (اوزون چارشیلى، همانجا؛
یوجل و سویم، ج ٢، ص ١٨٧).

پس از اینكه سلطان محمد فاتح در ٨٥٧ قسطنطنیه را فتح كرد و تنگه‌هاى بسفر و داردانل تحت نظارت دولت عثمانى قرارگرفتند، تحول عمده‌اى در اوضاع سیاسى منطقه دریاى سیاه رخ داد (فیشر، ص ٤ـ٥). چون حاجی‌گراى خان به پادشاه لهستان ـ لیتوانى، متحد مسیحى خود، اعتماد نداشت، براى تصرف كفه و به اطاعت درآوردن جنواییها از سلطان‌محمد فاتح كمك خواست. حاجی‌گراى در نبردى در ٨٣٧ جنوواییها را شكست داده بود. وى گرچه در آن زمان كفه را به محاصره درآورد، موفق به گشودن آن نشد (رجوع کنید به طوغان، ص ٣٥٤؛
اوزون چارشیلى، ج ٢، ص ١٣٠؛
د. اسلام، همانجا). محمد فاتح نیز كه در اندیشه تسلط عثمانى بر دریاى سیاه بود، در پاسخ به تقاضاى حاجی‌گرای‌خان، در تابستان ٨٥٨، ناوگانى مركّب از پنجاه تا شصت فروند كشتى جنگى به‌سوى كفه اعزام داشت. هم‌زمان، حاجی‌گرای‌خان با هفت هزار نیروى سوار، شهر را از سمت خشكى به محاصره درآورد. جنوواییها چون موقعیت خود را در خطر دیدند، با قبول پرداخت مبالغى به عثمانیها و به حاجی‌گراى به‌عنوان مالیات، توافق آنها را براى رفع محاصره كفه جلب كردند (طوغان، همانجا). جنوواییها بعدها با همكارى اشراف محلى، حاجی‌گراى را از سمت خانى بركنار كردند و پسرش، حیدر/ آیدار، را به‌جاى وى نشاندند، لیكن حاجی‌گراى چند ماه بعد فرزند خود را وادار به فرار كرد و خود دوباره بر تخت خانى نشست. وى از آن پس مناسبات حسنه‌اى با جنوواییها برقرار كرد، تا آنكه در تابستان ٨٧١ ــاحتمالا در نتیجه مسمومیت به دست رؤساى ایلاتى كه از تسلط روزافزون وى بر خویش ناراضى بودندــ درگذشت. مرگ وى سرآغاز كشمكشهاى پسرانش شد، كه تا استیلاى عثمانى در ٨٨٠ بر شبه‌جزیره كریمه و دست‌نشانده شدن گرای‌خانیان ادامه یافت (فیشر، ص ٧).

منابع :
(١) ابوالغازى بهادرخان، شجره ترك، چاپ پیتر د مزون، سن‌پطرزبورگ ١٢٨٧/١٨٧١، چاپ افست آمستردام ١٩٧٠؛
(٢) استنلى لین پول و همكاران، تاریخ دولتهاى اسلامى و خاندانهاى حكومتگر، ترجمه صادق سجادى، تهران ١٣٦٣ـ١٣٧٠ش؛

(٣) Clifford Edmund Bosworth, The Islamic dynasties: a chronological and genealogical handbook, Edinburgh ١٩٨٠;
(٤) EI٢, s.v. "Hadj dji Giray" (by Halil Inalcik);
(٥) Alan Fisher, The Crimean Tatars, Stanford, Calif., ١٩٨٧;
(٦) Stanley Lane-Pool, The Mohammadan dynasties: chronological and genealogical tables with historical introductions, London ١٨٩٤, repr. ٢٠٠٢;
(٧) Ahmed Zeki Velidi Togan, Umumi Turk tarihine giris, Istanbul ١٩٨١;
(٨) TDVIA, s.v. "Haci Giray I" (by Ahmet Mutlu);
(٩) Ismail Hakki Uzuncarsili, Osmanli Tarihi, vol.٢, Ankara ١٩٨٣;
(١٠) A. Y. Yakubovskii, Alt in ordu ve inhitati, tr. Hasan Eren, Istanbul ١٩٥٥;
(١١) Yasar Yucel and Ali Sevim, Turkiye tarihi, Ankara ١٩٩٠-١٩٩٢.

/ رحیم رئیس‌نیا /